Sarga 64

Verse 1

वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः।विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत्।।।।

മഹർഷിയുടെ അത്യന്തം അനുപയോഗ്യമായ ആ വധത്തെക്കുറിച്ച് വിലപിച്ചുകൊണ്ട് ധർമ്മാത്മാവായ രാഘവൻ (ദശരഥൻ) വീണ്ടും കൗസല്യയോടു പറഞ്ഞു.

Verse 2

तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः।एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत्।।।।

അജ്ഞാനത്താൽ ഞാൻ ആ മഹാപാപം ചെയ്തു; എന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലുഷിതമായി കലങ്ങി. ഒറ്റയ്ക്കായി ഞാൻ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു—‘ഇതിന് എന്തെങ്കിലും സുകൃതം, പ്രായശ്ചിത്തം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുമോ?’

Verse 3

ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा।आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः।।।।

പിന്നീട് പരമശുദ്ധജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ ആ ഘടം എടുത്തുകൊണ്ട്, ഞാൻ ആ ആശ്രമത്തിലെത്തി; പറഞ്ഞുതന്ന വഴിയിലൂടെയേ യഥാവിധി മുന്നേറി.

Verse 4

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ।अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।।।

അവിടെ ഞാൻ അവന്റെ മാതാപിതാക്കളെ കണ്ടു—ദുർബലരും അന്ധരുമായ വൃദ്ധർ, സംരക്ഷകനില്ലാത്തവർ—ചിറകുകൾ മുറിഞ്ഞ പക്ഷികളെപ്പോലെ. മകനെക്കുറിച്ചുള്ള കഥകൾ മാത്രം പറഞ്ഞ് അലസമായി ഇരുന്ന അവർ, എന്റെ കാരണത്താൽ ആശ്രയമായിരുന്ന ആ പ്രത്യാശ നഷ്ടപ്പെട്ട്, അനാഥരെപ്പോലെ ഉദാസീനരായി നിന്നു.

Verse 5

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ। अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।2.64.4।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।2.64.5।।

അവിടെ ഞാൻ അവന്റെ മാതാപിതാക്കളെ കണ്ടു—ദുർബലരും അന്ധരുമായ വൃദ്ധർ, സംരക്ഷകൻ ഇല്ലാത്തവർ—ചിറകു മുറിച്ച പക്ഷികളെപ്പോലെ. അവർ ക്ഷീണമില്ലാതെ ഇരുന്ന് അവനെക്കുറിച്ചുള്ള കഥകൾ മാത്രം പറഞ്ഞു; എന്റെ ചെയ്തതിന്റെ കാരണമായി അവരുടെ പ്രത്യാശ നഷ്ടപ്പെട്ടു, അനാഥരെപ്പോലെ നിരാശ്രയരായി ഉദാസീനരായി.

Verse 6

शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः।तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः।।।।

ദുഃഖംകൊണ്ട് മുറിവേറ്റ മനസ്സോടെയും ഭയത്താൽ വിറച്ച ബോധത്തോടെയും ഞാൻ ആ ആശ്രമസ്ഥാനത്തിലേക്കു പോയി; അവിടെ എന്റെ ശോകം പിന്നെയും വർദ്ധിച്ചു.

Verse 7

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत।किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय।।।।

എന്റെ പാദശബ്ദം കേട്ട മുനി ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തു: “മകനേ, എന്തിന് ഇത്ര വൈകുന്നു? വേഗം ജലം കൊണ്ടുവരിക.”

Verse 8

यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया।उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम्।।।।

വത്സാ, എന്തു കാരണത്താൽ നീ ഇത്ര നേരം വെള്ളത്തിൽ കളിച്ചു? ഇവിടെ നിന്റെ അമ്മ ഉത്കണ്ഠിതയാണ്; വേഗം ആശ്രമത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കു.

Verse 9

यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया।न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना।।।।

പുത്രാ, നിന്റെ അമ്മയോ ഞാനോ എന്തെങ്കിലും അനിഷ്ടമായതു ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അതിനെ നീ മനസ്സിൽ വെക്കരുത്; വത്സാ, നീ സംയമത്തിൽ പരിശീലിതനായ തപസ്വിയാണ്.

Verse 10

त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम्।समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे।।।।

നീ അഭയം ഇല്ലാത്തവരുടെ അഭയവും, ദൃഷ്ടിയില്ലാത്തവരുടെ കണ്ണുമാണ്. ഞങ്ങളുടെ പ്രാണൻ നിനക്കേ ചേർന്നിരിക്കുന്നു—എന്തുകൊണ്ട് നീ ഞങ്ങളോടു സംസാരിക്കുന്നില്ല?

Verse 11

मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया।हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम्।।।।

ആ മുനിയെ കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ അസ്പഷ്ടമായ വാക്കുകളോടെ, തട്ടിത്തടഞ്ഞ്, അക്ഷരങ്ങൾ മുടങ്ങുന്നവണ്ണം—ഭീതചിത്തനായവനെപ്പോലെ—പറഞ്ഞു.

Verse 12

मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम्।आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्।।।।

മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ച് പരിശ്രമപൂർവമായ ചേഷ്ടകളാൽ വാക്കിന്റെ ബലം ഉറപ്പാക്കി, ഞാൻ അവനോട്—ഭയപ്പെട്ടിരുന്നാലും—അവന്റെ പുത്രമരണത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ആ ദുരന്തഭയം അറിയിച്ചു.

Verse 13

क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः।सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम्।।।।

ഞാൻ ദശരഥൻ, ക്ഷത്രിയൻ; ഞാൻ ആ മഹാത്മാവിന്റെ പുത്രനല്ല. സജ്ജനരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ നിന്ദ്യമായ ഈ ദുഃഖം എന്റെ തന്നെ കർമഫലമായി എനിക്ക് ലഭിച്ചു.

Verse 14

भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः।जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम्।।।।

ഭഗവൻ, വില്ല് കൈയിൽ പിടിച്ച് ഞാൻ സരയൂ നദീതീരത്തേക്ക് ചെന്നു; ജലപാനസ്ഥാനത്ത് വന്നിരുന്ന ഒരു ഗജത്തെ—ഒരു വന്യമൃഗമെന്നു കരുതി—കൊല്ലുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ചു.

Verse 15

ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः।द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया।।।।

പിന്നീട് ജലത്തിൽ കുടം നിറയുന്ന ശബ്ദം ഞാൻ കേട്ടു; ‘ഇത് ഗജമാണ്’ എന്നു കരുതി ഞാൻ അവനെ അമ്പുകൊണ്ട് പ്രഹരിച്ചു.

Verse 16

गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि।विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम्।।।।

പിന്നീട് നദീതീരത്തേക്ക് ചെന്നപ്പോൾ, ഹൃദയത്തിൽ അമ്പ് കുത്തിപ്പൊളിഞ്ഞ് പ്രാണൻ ഒഴിഞ്ഞുപോകുന്ന ഒരു തപസ്വി ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നതായി ഞാൻ കണ്ടു.

Verse 17

भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना।विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः।।।।

ഭഗവൻ, ഗജത്തെ കൊല്ലുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ജലത്തിലെ ആ ‘ഭഗവൻ’ എന്ന ശബ്ദത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി ഞാൻ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പ് വിട്ടു; അതിനാൽ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ വധിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 18

ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः।स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा।।।।

പിന്നെ അവന്റെ തന്നെയുള്ള അപേക്ഷപ്രകാരം, വേദനയിൽ പുളഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന അവന്റെ അടുക്കൽ ഞാൻ ചെന്നു; അപ്പോൾ തന്നെ അവന്റെ മർമ്മസ്ഥാനത്തിൽ നിന്നു ആ അമ്പ് ഞാൻ പിഴുതെടുത്തു.

Verse 19

स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः।भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च।।।।

അമ്പ് പിഴുതെടുത്തതോടെ അവൻ അവിടെയേ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു; നിങ്ങളായ മാതാപിതാക്കളെ ഓർത്ത് ദുഃഖിച്ചു വിലപിച്ചു—‘നിങ്ങൾ അന്ധരാണ്!’ എന്നു കരഞ്ഞുകൊണ്ടു.

Verse 20

अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया।शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः।।।।

അജ്ഞാനത്താൽ, മഹാമുനേ, നിങ്ങളുടെ പുത്രനെ ഞാൻ പെട്ടെന്നുള്ള അശ്രദ്ധയിൽ പ്രഹരിച്ചു. ഇനി ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ച ശേഷം ചെയ്യേണ്ടത് എന്താണോ, ദയവായി എന്നോട് അരുളിച്ചെയ്യണമേ.

Verse 21

स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना।नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः।।।।

പാപകൃത്യം സമ്മതിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ പറഞ്ഞ ആ ക്രൂരവചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ, ഭഗവാൻ ഋഷിക്ക് അത്യന്തം കഠിനമായ വ്യഥയുടെ പ്രക്ഷോഭം തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 22

स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।

കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, നെടുവീർപ്പിട്ട് ദുഃഖത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച ആ മഹാതേജസ്വിയായ തപസ്വി, ഞാൻ കയ്യുകൂപ്പി മുന്നിൽ നിന്നപ്പോൾ എന്നോടു സംസാരിച്ചു.

Verse 23

यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम्।फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा।।।।

“രാജാവേ, നീ തന്നേ ഈ അശുഭകർമ്മം എനിക്കു വെളിപ്പെടുത്തിയില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, നിന്റെ തല ഉടൻ തന്നെ ലക്ഷലക്ഷം ഖണ്ഡങ്ങളായി പിളർന്നുപോകുമായിരുന്നു.”

Verse 24

क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः।ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम्।।।।

“രാജാവേ, ക്ഷത്രിയൻ ചെയ്ത വധം—പ്രത്യേകിച്ച് വനപ്രസ്ഥനായ (വനവാസിയായ) ഒരാളുടെ വധം—ജ്ഞാനപൂർവ്വം ചെയ്താൽ, വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രനെയും സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് ച്യുതനാക്കാൻ കഴിയും.”

Verse 25

सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति।ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि।।।।

“എന്നാൽ തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന, ബ്രഹ്മവിദ്യ ഉപദേശിക്കുന്ന അത്തരം മുനിയോടു ജ്ഞാനത്തോടെ ആയുധം പ്രയോഗിക്കുന്നവന്റെ തല ഏഴായി പിളരും.”

Verse 26

अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि।अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान्।।।।

“ഇത് അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നു സംഭവിച്ചതിനാൽ നീ ഇപ്പോഴും ജീവിക്കുന്നു. അല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ഇന്ന് ഇക്ഷ്വാകുവംശം പോലും നിലനിൽക്കുമായിരുന്നില്ല—പിന്നെ നീ എങ്ങനെ നിലനിൽക്കും?”

Verse 27

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।।।

അവൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു: “ഹേ രാജാവേ, ഞങ്ങളെ ആ സ്ഥലത്തേക്കു നയിക്കൂ. ഇന്ന് ഞങ്ങൾ നമ്മുടെ പുത്രനെ അവസാനമായി കാണുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു”—രക്തം തളിച്ച ശരീരത്തോടെ, മൃഗചർമ്മവസ്ത്രം ചിതറിയ നിലയിൽ, ഭൂമിയിൽ നിർജ്ജീവനായി കിടക്കുന്ന, ധർമ്മരാജനായ യമന്റെ അധീനതയിൽ പോയവനെ.

Verse 28

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।2.64.27।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।2.64.28।।

അവൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു: “ഹേ രാജാവേ, ഞങ്ങളെ ആ സ്ഥലത്തേക്കു നയിക്കൂ. ഇന്ന് ഞങ്ങൾ നമ്മുടെ പുത്രനെ അവസാനമായി കാണുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു”—രക്തം തളിച്ച ശരീരത്തോടെ, മൃഗചർമ്മവസ്ത്രം ചിതറിയ നിലയിൽ, ഭൂമിയിൽ നിർജ്ജീവനായി കിടക്കുന്ന, ധർമ്മരാജനായ യമന്റെ അധീനതയിൽ പോയവനെ.

Verse 29

अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ।अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया।।।।

പിന്നീട് ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്കായി അത്യന്തം ദുഃഖിതരായ ആ ഇരുവരെയും ആ സ്ഥലത്തേക്കു നയിച്ചു; ആ മുനിയെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യയെയും അവരുടെ പുത്രന്റെ ശരീരം സ്പർശിപ്പിച്ചു.

Verse 30

तौ पुत्रमात्मन स्स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ।निपेततुश्शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत्।।।।

സ്വന്തം പുത്രന്റെ അടുത്തെത്തി സ്പർശിച്ച ആ രണ്ടു തപസ്വികളും അവന്റെ ശരീരത്തിന്മേൽ വീണു; പിന്നെ അവന്റെ പിതാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 31

नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे।किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि।।।।

“വത്സാ, ഇന്ന് നീ എന്നെ വന്ദിക്കാത്തതെന്ത്, എന്നോടു സംസാരിക്കാത്തതെന്ത്? നീ ഭൂമിയിൽ ഇങ്ങനെ കിടക്കുന്നതെന്ത്—ഞങ്ങളോടു കോപമാണോ?”

Verse 32

न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक।किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद।।।।

ധർമ്മാത്മനായ പുത്രാ! ഞാൻ ഇനി നിനക്കു പ്രിയയല്ലെങ്കിൽ പോലും, നിന്റെ മാതാവിനെങ്കിലും നോക്കുക. কোমല ബാലകാ, എന്നെ ആലിംഗനം ചെയ്യാത്തത് എന്തുകൊണ്ട്? ഒരു വാക്കെങ്കിലും പറയുക.

Verse 33

कस्य वाऽपररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम्।अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः।।।।

രാത്രിയുടെ അവസാന പ്രഹരത്തിൽ ഇനി ഞാൻ ആരിൽ നിന്നാണ് ഹൃദയഹാരിയായ ആ മധുര പാരായണം കേൾക്കുക—ശാസ്ത്രമായാലും മറ്റേതെങ്കിലും വിശേഷഗ്രന്ഥമായാലും?

Verse 34

को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः।श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम्।।।।

പുത്രാ! ദുഃഖവും ഭയവും കൊണ്ട് പീഡിതനായ എന്നെ—സന്ധ്യോപാസന ചെയ്ത്, സ്നാനം ചെയ്ത്, പവിത്രാഗ്നിയിൽ ആഹുതി അർപ്പിച്ച്—എന്റെ അരികിൽ ചേർന്ന് ഇരുന്ന് ഇനി ആരാണ് ആശ്വസിപ്പിക്കുക?

Verse 35

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम्।भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम्।।।।

കിഴങ്ങും വേരും ഫലവും കൊണ്ടുവന്ന്, പ്രിയ അതിഥിയെപ്പോലെ എന്നെ ആരാണ് ഭക്ഷിപ്പിക്കുക—പ്രവർത്തിക്കാൻ അശക്തനും, ആവശ്യങ്ങൾ സമ്പാദിക്കാൻ കഴിയാത്തവനും, മാർഗ്ഗദർശകനില്ലാത്തവനുമായ എന്നെ?

Verse 36

इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम्।कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम्।।।।

വത്സാ! നിന്റെ ഈ അന്ധയും വൃദ്ധയും ആയ തപസ്വിനിയായ മാതാവിനെ—ദീനയായി പുത്രവാഞ്ഛയിൽ മാത്രം കത്തുന്നവളെ—ഞാൻ എങ്ങനെ പോഷിക്കും?

Verse 37

तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति।श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः।।।।

മകനേ, എന്റെ കൂടെ തന്നെ നില്ക്കുക; യമന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോകരുത്. നാളെ നീ എന്നോടും അമ്മയോടും കൂടെ, സമൃദ്ധിയായി പോകാം.

Verse 38

उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने।क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम्।।2.4.38।।

നീ വിട്ടുപോയാൽ, വനത്തിൽ ശോകാർത്തരായി ആശ്രയമില്ലാതെ ദീനരായി ഞങ്ങൾ ഇരുവരും; നിന്നില്ലാതെ വേഗത്തിൽ യമലോകത്തിലേക്കു പോകും.

Verse 39

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम्।क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम्।।।।

പിന്നെ വൈവസ്വതനായ യമനെ കണ്ടാൽ ഞാൻ അവനോട് പറയും: ‘ധർമ്മരാജാ, എന്നെ ക്ഷമിക്കണമേ; ഈ ബാലൻ ഞങ്ങളുടെ മാതാപിതാക്കളെ പോറ്റി സേവിക്കട്ടെ.’

Verse 40

दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः।ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम्।।।।

ധർമ്മാത്മാവും മഹായശസ്സുമായ ലോകപാലനായ യമൻ, എന്നെപ്പോലെയുള്ളവന് ഒരു അക്ഷയ വരം നൽകേണ്ടതാണ്—ഭയത്തിൽ നിന്നുള്ള സംരക്ഷണം.

Verse 41

अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा।तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम्।।।।

മകനേ, നീ നിർപാപനാണ്; പാപകർമ്മം ചെയ്തവൻ നിന്നെ വധിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ സത്യത്തിന്റെ ബലത്തിൽ ശസ്ത്രധാരികളായ വീരന്മാർ പ്രാപിക്കുന്ന ലോകങ്ങളിലേക്കു വേഗം പോകുക.

Verse 42

यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः।हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज।।2.64.42।।

യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിന്മാറാത്ത ശൂരന്മാർ പ്രാപിക്കുന്ന ഗതി ഏതാണ്, ശത്രുവിനെ നേരിട്ട് വീണ നീയും, മകനേ, ആ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്ക.

Verse 43

यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः।नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक।।।।

പ്രിയ മകനേ, സഗരൻ, ശൈബ്യൻ, ദിലീപൻ, ജനമേജയൻ, നഹുഷൻ, ദുന്ദുമാരൻ എന്നിവർ പ്രാപിച്ച അതേ ഗതിയിലേക്കു നീയും പോകുക.

Verse 44

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।।।

മകനേ, സകല സദ്ജനങ്ങളും സ്വാധ്യായവും തപസ്സും കൊണ്ട് നേടിയ ഗതിയിലേക്കു; ഭൂമിദാനം ചെയ്യുന്നവർ, അഗ്നിഹോത്രവും പവിത്രാഗ്നികളും പാലിക്കുന്നവർ, ഏകപത്നീവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവർ; ആയിരം പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്യുന്നവർ, ഗുരുക്കന്മാരെയും മുതിർന്നവരെയും സേവിച്ചു പോഷിക്കുന്നവർ, സ്വമേധയാ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവർ—ഇവർക്കുള്ള ആ ഗതിയിലേക്കു നീ പോകുക.

Verse 45

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।2.64.44।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।2.64.45।।

ഈ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ അശുഭഗതിയിലേക്കു പോകുകയില്ല; എന്നാൽ നിന്നെ വധിച്ചവൻ—എന്റെ ആ ബന്ധു—അവൻ ദുർഗതിയിലേക്കു തന്നെ പോകും.

Verse 46

न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम्।स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः।।।।

ഈ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവൻ അശുഭഗതിയിലേക്കു പോകുകയില്ല; എന്നാൽ നിന്നെ വധിച്ചവൻ—എന്റെ ആ ബന്ധു—അവൻ ദുർഗതിയിലേക്കു തന്നെ പോകും.

Verse 47

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत्।ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया।।।।

ഇങ്ങനെ അവൻ അവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും കരുണയായി വിലപിച്ചു. പിന്നെ ഭാര്യയോടുകൂടെ മകന്റെ നിമിത്തം ഉദകക്രിയ—പിതൃതർപ്പണം—ആരംഭിച്ചു.

Verse 48

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः।स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित्।।।।

എന്നാൽ ധർമ്മജ്ഞനായ മുനിപുത്രൻ തന്റെ കർമ്മഫലപുണ്യത്താൽ ദിവ്യരൂപം ധരിച്ചു, ശക്രനായ ഇന്ദ്രനോടുകൂടെ വേഗത്തിൽ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് ആരോഹണം ചെയ്തു.

Verse 49

आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः।आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत्।।।।

ശക്രനോടുകൂടെ ആ തപസ്വി ആ രണ്ടു വൃദ്ധ മാതാപിതാക്കളോടു സംസാരിച്ചു; അല്പനേരം ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം അവരോടു വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 50

स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात्।भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः।।।।

“നിങ്ങൾ ഇരുവരെയും ശുശ്രൂഷിച്ചതിനാൽ ഞാൻ മഹത്തായ സ്ഥാനം പ്രാപിച്ചു; നിങ്ങളും ഇരുവരും വേഗത്തിൽ എന്റെ മൂലധാമം—അതേ ഉന്നതാവസ്ഥ—പ്രാപിക്കും.”

Verse 51

एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता।आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः।।।।

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ദിവ്യവും ദീപ്തവുമായ വിമാനം കയറി, ഇന്ദ്രിയജിതനായ മുനിപുത്രൻ ക്ഷണത്തിൽ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു.

Verse 52

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।

ഭാര്യയോടുകൂടെ താപസൻ വേഗത്തിൽ ഉദകക്രിയ നിർവഹിച്ചു; മഹാതേജസ്സനായ അദ്ദേഹം കൃതാഞ്ജലിയോടെ മുന്നിൽ നിന്നിരുന്ന എന്നോടു സംസാരിച്ചു.

Verse 53

अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा।यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम्।।।।

“ഇന്നുതന്നെ എന്നെ വധിക്കൂ, രാജാവേ; മരണത്തിൽ എനിക്ക് വ്യഥയില്ല. നിന്റെ അമ്പുകൊണ്ട് ഏകപുത്രനായ എന്നെ നീ പുത്രഹീനനാക്കി.”

Verse 54

त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः।तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम्।।।।

“അവിജ്ഞാനത്താൽ (ഉദ്ദേശമില്ലാതെ) നീ എന്റെ ശുചിഹൃദയനായ പുത്രനെ കൊന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ നിന്നെ അതിദാരുണവും അതിദുഃഖകരവുമായ ദുരന്തം കൊണ്ട് ശപിക്കും.”

Verse 55

पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम्।एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि।।।।

“പുത്രവിയോഗത്തിൽ നിന്നുള്ള ഈ ദുഃഖം എനിക്ക് ഇപ്പോൾ ഉള്ളതുപോലെ, രാജാവേ, നീയും നിന്റെ പുത്രശോകം മൂലം കാലത്തെ പ്രാപിക്കും.”

Verse 56

अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः।तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप।।।।

അജ്ഞാനവശാൽ, ഹേ നരാധിപ, നീ ക്ഷത്രിയനായിട്ടും ആ മുനിയെ വധിച്ചതിനാൽ; അതുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം നിന്നെ ഉടൻ തന്നെ പിടികൂടുകയില്ല.

Verse 57

त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति।जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा।।।।

എങ്കിലും ഇതുപോലെയുള്ള ഭയങ്കരാവസ്ഥ—ജീവിതാന്തകരമായത്—വേഗം തന്നെ നിന്നിലേക്കു വരും; യജ്ഞദക്ഷിണ ദാതാവിനെ നിർഭാഗ്യമായി എത്തുന്നതുപോലെ.

Verse 58

एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु।चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात्।।।।

ഇങ്ങനെ എന്നിൽ ശാപം ഏല്പിച്ച് ദീർഘമായി കരുണയോടെ വിലപിച്ച ശേഷം, ആ ദമ്പതികൾ തങ്ങളുടെ ദേഹങ്ങളോടെ ചിതയിൽ കയറി സ്വർഗത്തിലേക്ക് പ്രയാണിച്ചു.

Verse 59

तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम्।तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा।।।।

ഇപ്പോൾ ഇതിനെ ചിന്തിച്ച്, ഹേ ദേവി, ഞാൻ തന്നേ ആ പാപം ഓർക്കുന്നു—അന്ന് ബാല്യത്തിലെ മൂഢതയിൽ, ശബ്ദവേധ്യവിദ്യ അഭ്യസിക്കുമ്പോൾ ചെയ്തതു.

Verse 60

तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः।अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा।।।।

ദേവീ രാജ്ഞീ, ആ കര്‍മ്മത്തിന്റെ പാകമായ വിപാകം ഇപ്പൊഴെന്‍മേല്‍ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു—അപഥ്യമായ അന്നപാനം ഭുജിക്കുമ്പോള്‍ അന്നരസത്തില്‍നിന്ന് വ്യാധി ഉദിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 61

तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः।यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम्।।।।

അതുകൊണ്ട്, ഭദ്രേ, ആ ഉദാര തപസ്വിയുടെ വചനം എനിക്കു സത്യമായിരിക്കുന്നു; പുത്രശോകം മൂലം ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കും।

Verse 62

चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश।इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः।।।।

“കൗസല്യേ, എന്റെ കണ്ണുകളാൽ നിന്നെ കാണുന്നില്ല; സ്നേഹത്തോടെ എന്നെ സ്പർശിക്കൂ.” എന്നു പറഞ്ഞ്, ഭീതിയോടെ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ഭൂമിപൻ തന്റെ ഭാര്യയോടു പറഞ്ഞു।

Verse 63

एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम्।सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि।।।।

ദേവീ രാജ്ഞീ, ഞാൻ രാഘവനോടു ചെയ്തതു തന്നെയാണ് യുക്തിയായി ഇപ്പൊഴെന്‍മേൽ തിരിച്ചുവന്നത്; അവൻ എനിക്കു ചെയ്തതും അവനു മാത്രം യോജിച്ചതാണ്।

Verse 64

दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः।कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः।।।।

ഈ ഭൂമിയിൽ വിവേകിയാരാണ് ദുർവൃത്തനായാലും പുത്രനെ ഉപേക്ഷിക്കുക? പിന്നെ, നാടുകടത്തപ്പെടുന്ന പുത്രൻ പിതാവിനെക്കുറിച്ച് അസൂയപ്പെടാതിരിക്കുന്നവൻ ആരുണ്ട്?

Verse 65

यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा।यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः।।।।

ഞാൻ മരിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് ഇന്ന് രാമൻ ഒരിക്കൽ എങ്കിലും എന്നെ സ്പർശിക്കുമോ, അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ അടുക്കൽ വരുമോ? യമന്റെ അക്ഷയധാമത്തിലെത്തിയാൽ മനുഷ്യർ പ്രിയപ്പെട്ടവരെ പിന്നെ കാണുകയില്ല.

Verse 66

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते।दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्।।।।

ഹേ കൗസല്യേ, എന്റെ കണ്ണുകൾകൊണ്ട് നിന്നെ കാണുന്നില്ല; എന്റെ സ്മൃതി മങ്ങിപ്പോകുന്നു. വൈവസ്വതൻ (യമൻ) എന്നവന്റെ ഈ ദൂതന്മാർ എന്നെ വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടു തള്ളുന്നു.

Verse 67

अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये।न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम्।।।।

ഇതിലധികം ദുഃഖകരമായത് എന്തുണ്ട്? ജീവന്റെ അന്ത്യത്തിൽ ധർമ്മജ്ഞനും സത്യത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ പരാക്രമമുള്ളവനുമായ രാമനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ലല്ലോ!

Verse 68

तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः।उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः।।।।

അപ്രതിമ കർമ്മങ്ങളുള്ള ആ പുത്രനെ കാണാത്തതിൽ നിന്നുയർന്ന ശോകം എന്റെ പ്രാണനെ തന്നെ ഉണക്കുന്നു; ചൂട് ചെറിയൊരു ജലക്കുഴിയെ ഉണക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 69

न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम्।मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः।।।।

പതിനഞ്ചാം വർഷത്തിൽ വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്ന രാമന്റെ—സുന്ദരവും മംഗളകരവുമായ കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായ—മുഖം ദർശിക്കുന്നവർ സാധാരണ മനുഷ്യരല്ല; അവർ ദേവസമാനരാണ്.

Verse 70

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम्।धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम्।।।।

പദ്മപത്രസദൃശമായ കണ്ണുകളും, മനോഹര ഭ്രൂകളും, സമദന്തങ്ങളും, സുന്ദര നാസികയും ഉള്ള—ചന്ദ്രനുപമമായ രാമമുഖം ദർശിക്കുന്നവർ ധന്യർ.

Verse 71

सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च।सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम्।।।।

ശരദ്കാലചന്ദ്രനുപമവും പൂർണ്ണവികസിത കമലസദൃശവും സുഗന്ധിതവുമായ എന്റെ നാഥന്റെ മുഖം ദർശിക്കുന്നവർ ധന്യർ.

Verse 72

निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम्।द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा।।।।

വനവാസം പൂർത്തിയാക്കി അയോധ്യയിലേക്കു വീണ്ടും മടങ്ങിയെത്തുന്ന രാമനെ സന്തോഷമുള്ളവർ ദർശിക്കും—നിയതപഥത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ശുക്രഗ്രഹംപോലെ.

Verse 73

कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे।वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम्।।।।

ഹേ കൗസല്യേ, ചിത്തമോഹം മൂലം എന്റെ ഹൃദയം മുങ്ങുന്നതുപോലെ ആകുന്നു; ശബ്ദം-സ്പർശം-രസം എന്നിവയുടെ സംയുക്താനുഭവം ഇനി ഞാൻ യഥാവിധി ഗ്രഹിക്കാനാവുന്നില്ല.

Verse 74

चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे।क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा।।।।

എന്റെ ചിത്തം തകർന്നുപോകുമ്പോൾ എന്റെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ക്ഷയിച്ചുപോകുന്നു—എണ്ണ തീർന്ന ദീപത്തിന്റെ കിരണങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് മങ്ങുന്നതുപോലെ।।

Verse 75

अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम्।संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः।।।।

എന്നിൽ നിന്നുതന്നെ ജനിച്ച ഈ ശോകം, എന്നെ അനാഥനും അചേതനനും ആക്കി, വേഗത്തിൽ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നു—നദിയുടെ പ്രവാഹം തീരം അതിവേഗം കഴുകിക്കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ।।

Verse 76

हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन।हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत।।।।

ഹാ രാഘവാ, മഹാബാഹോ! ഹാ, എന്റെ യാതന നശിപ്പിക്കുന്നവനേ! ഹാ, പിതാവിന് പ്രിയനായ എന്റെ നാഥാ—എന്റെ പുത്രാ! ഇന്ന് നീ എവിടേക്കു പോയി?।।

Verse 77

हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि।हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि।।।।

ഹാ കൗസല്യേ! ഹാ സുമിത്രേ, തപസ്വിനീ, ദീർഘസഹിഷ്ണുവേ! ഹാ ക്രൂരയായ കൈകേയീ—എന്റെ ശത്രു, എന്റെ കുലത്തിന്റെ കളങ്കമേ—ഞാൻ നശിച്ചുപോകുന്നു।।

Verse 78

इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ।राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत्।।।।

ഇങ്ങനെ രാമന്റെ മാതാവിന്റെയും സുമിത്രയുടെയും സന്നിധിയിൽ, വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന രാജാവ് ദശരഥൻ ജീവാന്ത്യത്തെ പ്രാപിച്ചു।।

Verse 79

यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः।गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः।।।।

മനുഷ്യാധിപനായ രാജാവ് പ്രിയപുത്രന്റെ വനവാസം മൂലം വ്യാകുലനായി ദീനമായി വിലപിക്കുമ്പോൾ, അർദ്ധരാത്രി കഴിഞ്ഞ ശേഷം ഘോരശോകം കൊണ്ട് അത്യന്തം പീഡിതനായി, ഉദാരദർശനനായ ആ മഹാത്മ രാജാവ് അപ്പോൾ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്തു.