Sarga 64

Verse 1

वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः।विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत्।।।।

Dasharath raja ne maharshi ki hatya ko dekh ke bahut dukh manaaya. Yeh galat kaam tha, aisa hona nahi chahiye tha. Woh rote-rote Kausalya se phir se baat karne lage. Unka dil bahut bhaari tha.

Verse 2

तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः।एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत्।।।।

Maine jaan ke nahi, par bada paap kar diya. Mere dimaag mein sab gadbad ho gayi tha. Main akela baitha soch raha tha ki ab kya karoon? Koi aisa kaam kaise karoon jo sahi ho?

Verse 3

ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा।आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः।।।।

Phir maine woh ghara uthaya. Woh paani se bhara hua tha, bilkul saaf paani tha. Main us ashram pahunch gaya. Jaise mujhe bataya gaya tha, waise hi main chalta gaya.

Verse 4

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ।अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।।।

Wahan maine uske maa-baap ko dekha. Dono boodhe the, aankhon se andhe the, koi sahare wale nahi the. Jaise kisi chidiye ke pankh kaat diye ho, waise hi the. Bas bete ka naam leke baith the the, koi ummeed nahi thi. Jaise koi anath ho, waise hi lag rahe the.

Verse 5

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ। अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।2.64.4।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।2.64.5।।

Wahan maine uske maa-baap ko dekha. Dono boodhe the, kamzor the, aankhon se andhe the. Koi unka saathi nahi tha. Jaise pakshi ke par kat diye ho, waise hi woh the. Bas usi ke baare mein baat karte the. Mere karan se unki uth uth gayi, koi sahare ke bina reh gaye.

Verse 6

शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः।तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः।।।।

Mera dil dukh se bhar gaya tha, dar bhi bahut lag raha tha. Main us ashram gaya. Wahan jaake aur bhi dukh badh gaya.

Verse 7

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत।किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय।।।।

Muni ne mere paer ki awaaz suni. Unhone bola, beta, itni der kyun kar raha hai? Paani jaldi laa.

Verse 8

यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया।उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम्।।।।

Beta, tum paani mein khelte kyun rahe ho itna time? Jaldi ashram mein aa jao. Tumhari maa wait kar rahi hai, woh tense ho rahi hai.

Verse 9

यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया।न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना।।।।

Beta, agar tumhari maa ne kuch galat kiya hai, ya maine kiya hai, tum usse apne dil mein mat rakhna. Tum tapasvi ho, tumhe gussa nahi rakhna chahiye.

Verse 10

त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम्।समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे।।।।

Kausalya, tum wohi ho jo kisi ka saara ho. Jinko koi sahaara nahi, unke liye tum ho. Jinko aankhein nahi, unke liye tum aankhein ho. Humari jaan tumse judi hai. Phir bhi tum humse baat kyun nahi kar rahe?

Verse 11

मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया।हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम्।।।।

Maine us rishi ko dekha aur meri awaaz mein aawaj nahi aa rahi thi. Main hakla raha tha, mere bol saaf nahi aa rahe the. Aisa lag raha tha jaise main dar ke maare bol nahi paa raha.

Verse 12

मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम्।आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्।।।।

Maine apna mann sambhaala aur zor laga ke baat karni shuru ki. Darr ke bawajood maine us rishi ko bataya ki uska beta mar gaya hai. Yeh sunkar usko bahut dukh hoga, yeh main jaanta tha.

Verse 13

क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः।सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम्।।।।

Main Dasharatha hoon, kshatriya parivar se. Main us bade aadmi ka beta nahi hoon. Yeh dukh mere upar aaya hai kyunki maine galti ki. Achhe log isko bura maante hain.

Verse 14

भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः।जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम्।।।।

Bhagwan, main dhanush le ke Sarayu nadi ke paas gaya tha. Mujhe laga koi jaanwar hai, haathi paani peene aaya tha. Main use maarna chahta tha.

Verse 15

ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः।द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया।।।।

Tab maine paani mein awaaz suni, jaise koi ghada bhara ja raha ho. Maine socha yeh haathi hai. Maine teer chala diya.

Verse 16

गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि।विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम्।।।।

Phir main nadi ke paas gaya. Wahan maine ek sadhu dekha zameen pe pada hua. Teer uske seena mein laga tha, woh mar chuka tha.

Verse 17

भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना।विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः।।।।

Bhagwan, maine us awaaz ko dekha, haathi maarna chahta tha. Maine paani mein teer chala diya. Usi teer se aapka beta mar gaya.

Verse 18

ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः।स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा।।।।

Jab usne kaha, main uske paas gaya. Woh dard mein tadap raha tha. Maine foran uske badan se woh teer nikaal diya jo uske sabse sensitive jagah mein tha.

Verse 19

स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः।भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च।।।।

Jab teer nikaal diya, woh wahin mar gaya aur swarg chala gaya. Uske baare mein soch ke, jo tum uske maa-baap ho, woh bahut roya. Usne chillake kaha, 'Andhe ho tum log!'

Verse 20

अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया।शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः।।।।

Beta, maine jaan ke nahi kiya tha. Galti se tumhare bete ko maar diya. Ab yeh ho gaya toh rishi ji mujhe bata dein ki ab kya bacha hai? Kya karna chahiye?

Verse 21

स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना।नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः।।।।

Rishi ji ne meri woh baat suni jo maine kahi thi. Maine khud ko doshi mana tha. Unhe sunkar bahut bura laga. Woh apne aap ko control nahi kar paaye. Itna dukh hua unhe.

Verse 22

स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।

Woh rishi roye ja rahe the. Unka chehra aansu se bhara tha. Gham se unka dil toota tha. Main unke saamne khada tha, haath jode hue. Tab unhone mujhse baat ki.

Verse 23

यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम्।फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा।।।।

Raja sahab, agar aapne khud mujhe yeh buri baat nahi batayi hoti, toh aapka sir foran toot jaata. Sau hazaar tukdon mein bikhar jaata.

Verse 24

क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः।ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम्।।।।

Raja sahab, kshatriya kabhi kisi ko maarna nahi chahiye. Khaas kar kisi rishi ko jo jungle mein rehta hai. Agar jaan-bujh ke maara, toh bade-bade bhagwan bhi apni jagah se hil jaate hain.

Verse 25

सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति।ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि।।।।

Jab koi jaan-bujh ke aise rishi par hathiyaar chalata hai, uska sir saat tukdon mein toot jaata hai. Woh rishi tapasya mein laga hota hai, bhagwan ke baare mein sab jaanta hai.

Verse 26

अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि।अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान्।।।।

Aap isliye bach gaye kyunki aapko pata nahi tha. Jaan-bujh ke kiya hota toh aapka khatam ho jaata. Aaj aapka poora khandaan hi nahi bachta. Aap toh kya, aap bhi nahi bachte.

Verse 27

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।।।

Usne mujhse kaha, 'Raja, humko us jagah le chalo. Aaj hum apne bete ko aakhri baar dekhna chahte hain.' Uska poora badan khoon se rang gaya tha. Uski deer skin wali chadar bikhri hui thi. Woh zameen par pada tha, hosh mein nahi tha. Mar chuka tha.

Verse 28

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।2.64.27।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।2.64.28।।

Usne mujhse kaha, 'Raja, humko us jagah le chalo. Aaj hum apne bete ko aakhri baar dekhna chahte hain.' Uska poora badan khoon se rang gaya tha. Uski deer skin wali chadar bikhri hui thi. Woh zameen par pada tha, hosh mein nahi tha. Mar chuka tha.

Verse 29

अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ।अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया।।।।

Phir main akela un dono ko us jagah le gaya. Dono bahut dukhi the. Phir maine us rishi aur uski patni ko apne bete ki laash chuwayi.

Verse 30

तौ पुत्रमात्मन स्स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ।निपेततुश्शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत्।।।।

Woh dono apne bete ke paas gaye. Usko chuwa. Dono rishi the, tapasvi the. Dono uske upar gir gaye, roye. Phir uska baap bola.

Verse 31

नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे।किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि।।।।

Beta, aaj tune mera pranaam nahi kiya. Mujhse baat nahi ki. Zameen par kyun pada hai tu? Kya gussa ho gaya hai humse?

Verse 32

न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक।किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद।।।।

Beta, agar main tumhe ab pyaari nahi lagti, toh kam se kam apni maa ko toh dekho. Mujhe kyun seene se nahi lagte? Itna naram bol, ek jawaab toh do.

Verse 33

कस्य वाऽपररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम्।अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः।।।।

Ab raat ke aakhre pahar mein main kiske paas jaaoon? Kaun mujhe woh pyaari baat sunayega? Shastra ki baatein ya kuch aur jo dil ko sukoon deti hai.

Verse 34

को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः।श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम्।।।।

Beta, main dukh aur dar se ghabra gayi hoon. Ab kaun mera khayal rakhega? Subah nahake, puja karke, havan karke mere paas baithega?

Verse 35

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम्।भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम्।।।।

Kaun jungle se phal aur kandhe laakar mujhe khilayega? Main toh bilkul haath-pair chhod chuki hoon. Koi kaam nahi kar sakti, kuch laa bhi nahi sakti, koi saath bhi nahi hai.

Verse 36

इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम्।कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम्।।।।

Bachcha, teri maa andhi hai, budhi hai, dukhi hai. Use kaise sambhaloon? Woh toh bas apne bete ko dekhne ko tarasti hai.

Verse 37

तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति।श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः।।।।

Beta, yahin ruk ja mere paas. Yamraj ke paas mat ja. Kal subah tu chalna, main aur teri maa dono tere saath chalenge.

Verse 38

उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने।क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम्।।2.4.38।।

Tere bina hum dono jungle mein akeli reh jayenge. Gham se mar jayenge, koi sahare wali nahi. Jaldi hi Yamraj ke paas chale jayenge.

Verse 39

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम्।क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम्।।।।

Jab main Yamraj ko dekhungi, to unse kahungi ki mera bhagwan mujhe maaf kare. Yeh beta apne maa-baap ka dhyan rakhe.

Verse 40

दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः।ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम्।।।।

Yamraj dharam ke raja hain, bade log unki izzat karte hain. Woh mujhe ek vardan denge. Koi dar nahi, bas yehi mangungi.

Verse 41

अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा।तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम्।।।।

Beta, tumne koi paap nahi kiya, phir bhi ek paapi insaan ne tumhe maara. Main sacchi keh raha hoon, isliye ab jaldi se un jagah pahunch jao jahan veer log jaate hain.

Verse 42

यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः।हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज।।2.64.42।।

Joh yoddha ladai mein peeche nahi hathte, woh jab dushman ke saamne mare hain toh woh badi jagah paate hain. Beta, tum bhi wahi jagah jao.

Verse 43

यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः।नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक।।।।

Beta, us jagah jao jahan Sagara, Shaibya, Dileep, Janamejaya, Nahush aur Dundumar gaye the. Woh sab bade raje the.

Verse 44

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।।।

Beta, us jagah jao jo ache log paate hain. Jo log Veda padhte hain, tap karte hain, zameen daan karte hain, agni rakhte hain, ek patni ke sath rehte hain. Jo hazaar gaay daan karte hain, apne bade aur guru ki seva karte hain, aur apni jaan dete hain. Wahi jagah tumhara intezaar kar rahi hai.

Verse 45

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।2.64.44।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।2.64.45।।

Is khaandan mein paida hua koi bura jagah nahi jaata. Lekin jisne tumhe maara hai, woh mera apna rishtedaar hai, woh buri jagah jayega.

Verse 46

न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम्।स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः।।।।

Is khaandan mein paida hua koi bura jagah nahi jaata. Lekin jisne tumhe maara hai, woh mera apna rishtedaar hai, woh buri jagah jayega.

Verse 47

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत्।ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया।।।।

Woh wahan baar-baar roya, bahut dukh mein. Phir usne apni biwi ke saath paani se puja shuru ki, apne bete ke liye.

Verse 48

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः।स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित्।।।।

Par rishi ka beta, jo dharam jaanta tha, apne acche kamon ke karan swarg mein chala gaya. Uska chehra ab bhagwan jaisa ho gaya. Woh Indra ke saath upar gaya.

Verse 49

आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः।आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत्।।।।

Woh tapaswi rishi ka beta, Indra ke saath aaya aur un dono boodhe maa-baap se baat ki. Unhe thoda samjhaya, phir bola.

Verse 50

स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात्।भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः।।।।

Rishi ka beta bola, maine tum dono ki seva ki, isliye mujhe yeh bada sthan mila. Ab tum dono bhi jaldi mere paas aa jaoge, wahi upar.

Verse 51

एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता।आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः।।।।

Itne baad woh rishi ka beta, jo apni indriyon par kaboo rakhta tha, ek chamakdaar udne wali gaadi mein baith gaya. Woh turant aasmaan ki taraf chala gaya.

Verse 52

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।

Phir us tapaswi ne apni patni ke saath jaldi-jaldi paani ka daan kar diya. Main haath jod ke khada tha, usne mujhse baat ki.

Verse 53

अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा।यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम्।।।।

Raja, aaj hi mujhe maar do. Mujhe maut se koi dard nahi hai. Tune apni teer se mere ek hi bete ko maar diya, ab main beta bhi chhod diya.

Verse 54

त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः।तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम्।।।।

Tune jaan ke nahi, galti se mera beta maara, jo bahut achha tha. Isliye main tujhe shraap deta hoon. Tujhe bahut bada dukh milega, bahut bura lagega.

Verse 55

पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम्।एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि।।।।

Dekh raja, jaise main ab apne bete ke jaane ka dukh utha raha hoon, waise hi tu bhi apne bete ke liye rota rahega. Tu us dukh mein hi mar jayega.

Verse 56

अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः।तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप।।।।

Raja sahab, aapne jaan ke bina ek rishi ko maara tha. Aap kshatriye the, isliye brahmin maarne ka paap turant aapko nahi pakrega.

Verse 57

त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति।जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा।।।।

Lekin woh bada khatarnaak haal jaldi aapke upar aa jayega. Jaise kisi ko daan dene ke baad uska phal milta hai, waise hi yeh bhi aapko milega. Yeh aapki jaan le dega.

Verse 58

एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु।चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात्।।।।

Woh dono ne mujhpe shaap diya. Bahut roye, bahut dukh diya. Phir apna badan chita pe rakh ke dono swarg chale gaye.

Verse 59

तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम्।तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा।।।।

Rani, main ab soch raha hoon. Mera woh purana paap yaad aa gaya. Jab main chhota tha, awaaz sun ke teer chalana seekh raha tha, tab yeh galti hui thi.

Verse 60

तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः।अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा।।।।

Devi, us kaam ka phal ab mere saamne aa gaya hai. Jaise koi galat khana khata hai to bimaar padta hai, waise hi yeh mere upar aa pada hai.

Verse 61

तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः।यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम्।।।।

Isliye bhadre, us bade sannyasi ki baat sach ho gayi mere liye. Aaj main apne bete ke dukh mein apni jaan de dunga.

Verse 62

चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश।इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः।।।।

Kausalye, main tumhe apni aankhon se nahi dekh paa raha. Mujhe halka se chhoona. Yeh keh ke raja roya, darr gaya, aur apni patni se bola.

Verse 63

एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम्।सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि।।।।

Devi, maine Ram ke saath jo kiya, wahi mere saath ho raha hai. Aur usne mere saath jo kiya, wahi uske layak tha.

Verse 64

दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः।कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः।।।।

Is duniya mein kaun samajhdar aisa hai jo apne bete ko chhod de, bura ho to bhi? Aur kaun beta hai jo baahar bheja jaaye to apne baap se gussa na kare?

Verse 65

यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा।यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः।।।।

Kya aaj Rama mujhe ek baar bhi chhu lenge? Ya mere paas aayenge? Jab tak main zinda hoon. Kyunki jab log Yamraj ke paas pahunch jaate hain, toh wapas nahi aate. Phir apne logon ko dekh bhi nahi paate.

Verse 66

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते।दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्।।।।

Kausalya, main tumhe apni aankhon se dekh nahi paa raha. Meri yaad chali ja rahi hai. Yamraj ke log mujhe jaldi-jaldi le ja rahe hain.

Verse 67

अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये।न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम्।।।।

Isse bada dukh kya ho sakta hai? Main marne waala hoon. Aur Rama ko dekh nahi paa raha. Jo dharam jaante hain, jo sach mein balwaan hain.

Verse 68

तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः।उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः।।।।

Rama ko na dekhne ka dukh meri jaan sukh raha hai. Jaise dhoop paani ko sukh deti hai. Woh beta jo kisi jaisa nahi hai.

Verse 69

न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम्।मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः।।।।

Jab Rama pandrah saal baad wapas aayenge, unka chehra dekhne wale log insaan nahi hain. Woh devta jaise hain. Rama ke kaan mein sundar kundal hain.

Verse 70

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम्।धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम्।।।।

Bhagwan un par kripa kare jo Ram ka chehra dekhenge. Ram ki aankhein kamal ke patte jaisi hain. Daant seedhe hain, naak sundar hai. Unka chehra chaand jaisa chamakta hai.

Verse 71

सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च।सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम्।।।।

Bhagwan un par kripa kare jo mere swami ka chehra dekhenge. Unka chehra khili hui kamal jaisa hai. Chaand jaisa chamakta hai. Khushbu bhi aati hai.

Verse 72

निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम्।द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा।।।।

Log khush honge jab Ram ko dekhenge. Ram van se wapas Ayodhya aa raha hai. Woh shukra taare ki tarah apna raasta pakad ke chal raha hai.

Verse 73

कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे।वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम्।।।।

Hey Kausalya, mera dil doob raha hai. Main ghut raha hoon. Mujhe awaazein, sparsh, swad kuch samajh nahi aa raha.

Verse 74

चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे।क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा।।।।

Mera dimaag toot raha hai, isliye mere saare indriya kaam karna chhod de rahe hain. Jaise kisi diya mein tel khatam ho jata hai, toh uski roshni dheere-dheere mit jaati hai. Waise hi mere shareer ki saari taakat jaa rahi hai.

Verse 75

अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम्।संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः।।।।

Yeh gham mujhse hi paida hua hai aur mujhe badi tezi se kha raha hai. Main bilkul bebas ho gaya hoon, kuch samajh mein nahi aa raha. Jaise nadi ka paani tezi se kinare ko kha jata hai, waise hi yeh gham mujhe andar se kha raha hai.

Verse 76

हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन।हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत।।।।

Hey Ram, tumhare bahuut bade baazu the. Tum mere dukh door karte the. Tum apne pita ke the pyaare. Tum mere rakhwale the, mere beta. Aaj tum kahan chale gaye ho? Main tumhe bula raha hoon.

Verse 77

हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि।हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि।।।।

Hey Kausalya, main mar jaaunga. Hey Sumitra, tumne itna saha hai. Aur hey Kaikeyi, tumne mere saath bura kiya. Tumne hamari puri khandan ko badnaam kar diya. Tum mere dushman nikli.

Verse 78

इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ।राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत्।।।।

Ram ki maa Kausalya ke paas aur Sumitra ke paas baithe-baithe Raja Dasharath rote rahe. Unka gham kabhi khatam nahi hua. Aakhir mein unki jaan chali gayi.

Verse 79

यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः।गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः।।।।

Raja apne bete ke jaane ka dukh bata rahe the. Beta bahut pyara tha, uske bina raja ka dil toota hua tha. Aadhi raat guzar gayi thi. Dukh itna zyada tha ki raja ne saans chhod di. Woh bade achhe insaan the.