Sarga 64

Verse 1

वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः।विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत्।।।।

ఆ మహర్షి యొక్క అత్యంత అనుచిత వధను తలచి, ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు (దశరథుడు) విలపిస్తూ మళ్లీ కౌసల్యతో పలికెను।

Verse 2

तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः।एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत्।।।।

ఆ అజ్ఞానంతో మహాపాపం చేసి, నా ఇంద్రియాలు కలతచెంది నేను వ్యాకులుడనయ్యాను; ఒంటరిగా మనసులో ఆలోచించాను—‘ఇప్పుడు ఏదైనా సత్కర్మం, ప్రాయశ్చిత్తం ఎలా సాధ్యమవుతుంది?’

Verse 3

ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा।आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः।।।।

తర్వాత నేను పరమ పవిత్ర జలంతో నిండిన ఆ ఘటాన్ని తీసుకొని, చెప్పిన మార్గం ప్రకారమే సాగి, ఆ ఆశ్రమానికి చేరుకున్నాను।

Verse 4

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ।अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।।।

అక్కడ నేను అతని తల్లిదండ్రులను చూచితిని—దుర్బలులు, అంధులు, వృద్ధులు, రక్షకులేని వారు—కత్తిరించిన రెక్కల పక్షులవలె. కుమారుని గురించిన మాటలే చెప్పుకుంటూ అలసటలేక కూర్చుండి, నా కారణంగా ఆ ఆశను కోల్పోయి, అనాథులవలె నిరుత్సాహంగా ఉన్నారు.

Verse 5

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ। अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ।।2.64.4।।तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ।तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत्।।2.64.5।।

అక్కడ నేను అతని తల్లిదండ్రులను చూశాను—బలహీనులు, అంధులు, వృద్ధులు, ఆధారంలేనివారు—కత్తిరించిన రెక్కల పక్షులవలె. వారు అతని గురించిన మాటలే చెప్పుకుంటూ నిస్సహాయంగా కూర్చున్నారు; నా కారణంగా ఆశ కోల్పోయి అనాథులవలె ఉదాసీనంగా, నిరాశగా ఉన్నారు.

Verse 6

शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः।तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः।।।।

శోకముచే ఆఘాతపడిన మనస్సుతోను, భయముచే సంత్రస్తమైన చైతన్యముతోను నేను ఆ ఆశ్రమస్థానమునకు వెళ్లితిని; అక్కడికి వెళ్లిన తరువాత నా శోకము మరింత పెరిగెను।

Verse 7

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत।किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय।।।।

నా అడుగుల శబ్దం విని ముని ఇలా పలికెను— “నాయనా, ఎందుకు ఆలస్యం? త్వరగా నీరు తీసుకురా।”

Verse 8

यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया।उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम्।।।।

నాయనా, ఏ కారణమో గాని నీవు నీటిలో ఇంతసేపు ఆడితివి—త్వరగా ఆశ్రమంలో ప్రవేశించు; నీ తల్లి ఇక్కడ ఆత్రుతతో ఉంది।

Verse 9

यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया।न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना।।।।

పుత్రా, నీ తల్లి గాని నేను గాని ఏదైనా అప్రీతికరమైనది చేసినయెడల, దానిని మనసులో పెట్టుకోకు, నాయనా; నీవు తపస్సు-సంయమం నేర్చుకున్నవాడవు।

Verse 10

त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम्।समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे।।।।

నీవే ఆశ్రయంలేనివారికి ఆశ్రయం, నీవే దృష్టిలేనివారికి దృష్టి. మా ప్రాణాలు నీలోనే అంటుకున్నాయి; మరి నీవు మాతో ఎందుకు పలకవు?

Verse 11

मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया।हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम्।।।।

ఆ మునిని చూసి నేను భయగ్రస్తుడినట్లుగా, స్పష్టతలేని స్వరంతో—తడబడుతూ, అక్షరాలు తేలికగా రాక—మాట్లాడాను।

Verse 12

मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम्।आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम्।।।।

మనస్సును నియంత్రించి, ప్రయత్నంతో వాక్బలాన్ని స్థిరపరచి, నేను అతనికి అతని కుమారుని వియోగం వల్ల పుట్టిన భయంకర విపత్తును తెలియజేశాను।

Verse 13

क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः।सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम्।।।।

నేను క్షత్రియుడైన దశరథుని; ఆ మహాత్ముని కుమారుడు కాను. సజ్జనులకు నిందనీయమైన ఈ దుఃఖం నాకు నా స్వకర్మఫలంగా కలిగింది॥

Verse 14

भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः।जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम्।।।।

హే భగవన్! ధనుస్సు చేతబట్టి నేను సరయూ తీరానికి వెళ్లాను. నీటితావులోకి వచ్చిన ఒక అడవి మృగాన్ని—ఒక గజాన్ని—వధించాలనే ఉద్దేశంతో॥

Verse 15

ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः।द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया।।।।

అప్పుడు నీటిలో కుండ నిండుతున్న శబ్దం నాకు వినిపించింది. ‘ఇది గజమే’ అని భావించి నేను బాణంతో అతనిని గాయపరిచాను॥

Verse 16

गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि।विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम्।।।।

ఆపై నది తీరానికి వెళ్లి నేను చూశాను—హృదయంలో బాణం చొచ్చుకుపోయి, ప్రాణం విడిచిపోతున్న, నేలపై పడి ఉన్న ఒక తపస్విని॥

Verse 17

भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना।विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः।।।।

హే భగవన్! గజాన్ని వధించాలనే కోరికతో నేను నీటిలో వినిపించిన ఆ శబ్దాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకొని పదునైన బాణాన్ని విడిచాను; దానివల్లనే మీ కుమారుడు హతుడయ్యాడు॥

Verse 18

ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः।स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा।।।।

అప్పుడు అతని మాట ప్రకారమే, బాధతో తపిస్తున్న అతని దగ్గరకు వెళ్లి, వెంటనే అతని మర్మస్థానంలోనుండి ఆ బాణాన్ని నేను తీసివేశాను।

Verse 19

स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः।भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च।।।।

బాణం తీసివేయగానే అతడు అక్కడికక్కడే స్వర్గాన్ని పొందాడు; మీ ఇద్దరు తల్లిదండ్రుల కోసం శోకిస్తూ ‘మీరు అంధులు!’ అని విలపించాడు।

Verse 20

अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया।शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः।।।।

అజ్ఞానంతో మీ కుమారుడిని నేను తొందరపాటులో అకస్మాత్తుగా కొట్టి చంపాను. ఇప్పుడు ఇలా జరిగిన తరువాత మిగిలిన కర్తవ్యం ఏదైతే ఉందో, మునివర్యుడు కృపచేసి నాకు చెప్పుగాక।

Verse 21

स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना।नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः।।।।

పాపాన్ని ఒప్పుకుంటూ నేను పలికిన ఆ క్రూర వచనాలను విని, భగవాన ఋషి తీవ్రమైన శోకవేదనను ఆపుకోలేకపోయాడు।

Verse 22

स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।

కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖముతో, నిట్టూర్పులు విడుస్తూ శోకంతో క్షీణించిన ఆ మహాతేజస్వి తపస్వి, నేను కృతాంజలిగా సమీపించి నిలిచినప్పుడు నాతో పలికెను।

Verse 23

यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम्।फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा।।।।

ఓ రాజా! నీవే స్వయంగా నాకు ఈ అశుభకర్మను చెప్పకపోయినయెడల, నీ శిరస్సు ఇప్పుడే శతసహస్ర భాగాలుగా చీలిపోయేది।

Verse 24

क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः।ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम्।।।।

ఓ రాజా! క్షత్రియుడు చేసిన వధ—ప్రత్యేకించి వానప్రస్థుడైన అరణ్యవాసిపై—జ్ఞానపూర్వకంగా జరిగితే, వజ్రధారి ఇంద్రునికూడా తన స్థానమునుండి చ్యుతుని చేయగలదు।

Verse 25

सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति।ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि।।।।

కానీ తపస్సులో స్థిరంగా ఉన్న అటువంటి మునిపై—బ్రహ్మోపదేశకుడైన బ్రహ్మవాదినిపై—జ్ఞానంతో శస్త్రాన్ని విసిరినవాని శిరస్సు ఏడు భాగాలుగా చీలిపోతుంది।

Verse 26

अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि।अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान्।।।।

ఇది అజ్ఞానముతో చేయబడినదైనందున నీవు ఇంకా జీవించి ఉన్నావు। అలా కాకపోయినయెడల, నేడు ఇక్ష్వాకువంశమే నిలిచేది కాదు—ఇక నీవెక్కడ!

Verse 27

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।।।

అప్పుడు రాజు నన్ను ఇలా అన్నాడు— “మమ్మల్ని ఆ దేశానికి తీసుకుపో; ఈ రోజు మా కుమారుని చివరి దర్శనం చేయదలిచాము।” అతడు రక్తంతో తడిసిన దేహంతో, చెల్లాచెదురైన మృగచర్మవస్త్రంతో, నేలపై అచేతనంగా పడి, ధర్మరాజు వశమై పోయాడు।

Verse 28

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत।अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम्।।2.64.27।।रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम्।शयानं भुवि निस्संज्ञं धर्म राजवशं गतम्।।2.64.28।।

అప్పుడు రాజు నన్ను ఇలా అన్నాడు— “మమ్మల్ని ఆ దేశానికి తీసుకుపో; ఈ రోజు మా కుమారుని చివరి దర్శనం చేయదలిచాము।” అతడు రక్తంతో తడిసిన దేహంతో, చెల్లాచెదురైన మృగచర్మవస్త్రంతో, నేలపై అచేతనంగా పడి, ధర్మరాజు వశమై పోయాడు।

Verse 29

अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ।अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया।।।।

ఆపై నేను ఒంటరిగా, తీవ్ర దుఃఖంలో ఉన్న ఆ ఇద్దరినీ ఆ స్థలానికి తీసుకెళ్లి, ఆ ముని మరియు ఆయన భార్య చేత తమ కుమారుని దేహాన్ని స్పర్శింపజేశాను।

Verse 30

तौ पुत्रमात्मन स्स्पृष्ट्वा तमासाद्य तपस्विनौ।निपेततुश्शरीरेऽस्य पिता चास्येदमब्रवीत्।।।।

తమ కుమారుని దగ్గరకు చేరి అతని దేహాన్ని స్పర్శించిన వెంటనే ఆ ఇద్దరు తపస్వులు అతని శరీరంపై కూలిపడ్డారు; అప్పుడు అతని తండ్రి ఈ మాటలు పలికాడు।

Verse 31

नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे।किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि।।।।

“వత్సా, ఈ రోజు నన్ను నమస్కరించవు ఎందుకు, నాతో మాట్లాడవు ఎందుకు? నీవు నేలపై ఎందుకు పడి ఉన్నావు—మాపై కోపించుకున్నావా?”

Verse 32

न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक।किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद।।।।

హే ధర్మాత్ముడా పుత్రా! నేను నీకు ఇక ప్రియురాలిని కాకపోయినా, కనీసం నీ తల్లిని చూడు. సుకుమార బాలా, నన్ను ఆలింగనం ఎందుకు చేయడం లేదు? ఒక మాటైనా పలుకు.

Verse 33

कस्य वाऽपररात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम्।अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः।।।।

రాత్రి చివరి యామంలో ఇప్పుడు నేను ఎవరి నుండి హృదయానందకరమైన ఆ మధుర పఠనం వినగలను—శాస్త్రమైనా, ఇతర గ్రంథమైనా?

Verse 34

को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः।श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम्।।।।

హే పుత్రా! శోకభయాలతో బాధపడుతున్న నన్ను—సంధ్యావందనం చేసి, స్నానం చేసి, పవిత్ర అగ్నిలో ఆహుతులు సమర్పించి—నా పక్కన కూర్చుని ఇప్పుడు ఎవరు ఓదార్చగలరు?

Verse 35

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम्।भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम्।।।।

కందమూలఫలాలు తెచ్చి, ప్రియ అతిథిలా నన్ను ఎవరు భోజనం చేయిస్తారు—నేను అసహాయిని, పని చేయలేనిదాన్ని, అవసరమైనది సమకూర్చుకోలేనిదాన్ని, ఆధారంలేనిదాన్ని?

Verse 36

इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम्।कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम्।।।।

వత్సా! నీ తల్లి—అంధురాలు, వృద్ధురాలు, తపస్వినియైనా దైన్యస్థితిలో, కుమారుని కోరికతోనే ఉన్నది—ఆమెను నేను ఎలా పోషించగలను?

Verse 37

तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति।श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः।।।।

పుత్రా, నాతోనే నిలుచుము; యముని సదనమునకు పోకుము. రేపు నాతోను నీ జననితోను కలిసి, మంగళముతో, నీవు వెళ్లగలవు.

Verse 38

उभावपि च शोकार्तावनाथौ कृपणौ वने।क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्वया हीनौ यमक्षयम्।।2.4.38।।

నీవు లేకపోతే మేమిద్దరం అరణ్యంలో శోకార్తులమై, అనాథులమై, దీనులమైపోతాము; త్వరలోనే యమలోకమునకు చేరుతాము.

Verse 39

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम्।क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम्।।।।

అనంతరం వైవస్వతుడైన యముని చూచి నేను అతనితో ఇలా పలుకుదును—‘ధర్మరాజా, నన్ను క్షమించుము; ఈ బాలుడు మా తల్లిదండ్రులను పోషించునట్లు అనుగ్రహించుము.’

Verse 40

दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः।ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम्।।।।

ఆ ధర్మాత్ముడు, మహాయశస్సుగల లోకపాలకుడైన యముడు, నావంటి వానికి ఒక్క అక్షయ వరమును దయచేయవలెను—అభయదానం, భయరక్షణ.

Verse 41

अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा।तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम्।।।।

ఓ పుత్రా, నీవు నిరపరాధివి; పాపకర్ముడిచేత నిహతుడవైనావు. ఆ సత్యబలంతో శీఘ్రంగా శస్త్రధారులైన వీరయోధులకు లభించే లోకాలకు వెళ్లుము.

Verse 42

यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः।हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज।।2.64.42।।

యుద్ధంలో వెనుదిరగని శూరులకు ఏ గతి లభించునో, శత్రువును ఎదుర్కొని పతించినవారు ఏ పరమగతిని పొందుదురో—ఓ పుత్రా, నీవు ఆ పరమగతినే చేరుము.

Verse 43

यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः।नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक।।।।

సగరుడు, శైబ్యుడు, దిలీపుడు, జనమేజయుడు, నహుషుడు, దుందుమారుడు—వారు పొందిన ఆ గతినే, ఓ పుత్రకా, నీవు పొందుము; అక్కడికి వెళ్లుము.

Verse 44

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।।।

ఓ పుత్రకా, సమస్త సద్జనులకు లభించే గతి—స్వాధ్యాయం, తపస్సు వలన; భూమిదానం చేసినవారికి; నిత్య అగ్నిహోత్రాన్ని నిలుపువారికి; ఏకపత్నీవ్రతధారులకు; సహస్ర గోవులను దానం చేసినవారికి; గురువులను, పెద్దలను పోషించి సేవించువారికి; స్వచ్ఛందంగా దేహత్యాగం చేసినవారికి లభించే ఆ గతినే నీవు చేరుము.

Verse 45

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या।या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च।।2.64.44।।गोसहस्रप्रदातृ़णां या या गुरुभृतामपि।देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक।।2.64.45।।

ఈ వంశంలో జన్మించినవాడు అశుభగతికి పోడు. కానీ ఎవరి చేత నీవు నిహతుడవైనావో—అతడు నా బంధువే అయినా—అతడే దుష్టగతిని పొందును.

Verse 46

न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम्।स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः।।।।

ఈ వంశంలో జన్మించినవాడు అశుభగతికి పోడు. కానీ ఎవరి చేత నీవు నిహతుడవైనావో—అతడు నా బంధువే అయినా—అతడే దుష్టగతిని పొందును.

Verse 47

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत्।ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया।।।।

ఇలా అతడు అక్కడ మళ్లీ మళ్లీ కరుణగా విలపించాడు. అనంతరం భార్యతో కలిసి తన కుమారునికి ఉదకక్రియ (పిండోదక) ప్రారంభించాడు.

Verse 48

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः।स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित्।।।।

కానీ ధర్మవేత్త అయిన మునిపుత్రుడు తన కర్మపుణ్యబలంతో దివ్యరూపాన్ని ధరించి, శక్రుడు (ఇంద్రుడు) తో కలిసి త్వరగా స్వర్గానికి आरोహించాడు.

Verse 49

आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः।आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत्।।।।

శక్రుడు (ఇంద్రుడు) తో కలిసి ఆ తపస్వి ఆ ఇద్దరు వృద్ధ తల్లిదండ్రులతో మాట్లాడాడు. క్షణకాలం వారిని ఓదార్చి తరువాత వారికి వాక్యమును పలికాడు.

Verse 50

स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात्।भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः।।।।

‘మీ ఇద్దరి పరిచర్య వల్ల నేను మహత్తర స్థితిని పొందాను; మీరు ఇద్దరూ కూడా త్వరలోనే నా మూలధామమైన అదే ఉన్నత లోకాన్ని చేరుకుంటారు.’

Verse 51

एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता।आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः।।।।

ఇట్లు పలికిన తరువాత ఇంద్రియజయుడైన మునిపుత్రుడు దివ్యమైన, ప్రకాశవంతమైన విమానమును అధిరోహించి శీఘ్రముగా స్వర్గలోకమునకు ఎగిరిపోయెను।

Verse 52

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया।मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम्।।।।

ఆ మహాతేజస్వి తపస్వి భార్యతో కూడి శీఘ్రముగా ఉదకక్రియను నిర్వహించి, కృతాంజలిగా నిలిచిన నన్ను ఉద్దేశించి పలికెను।

Verse 53

अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा।यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम्।।।।

ఓ రాజా, నేడు నన్నే సంహరించుము; మరణమందు నాకు వ్యథ లేదు. ఎందుకంటే నీ బాణముతో ఏకపుత్రుడైన నన్ను పుత్రహీనునిగా చేసితివి।

Verse 54

त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः।तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम्।।।।

నీవు అవిజ్ఞానముచేత నా శుచిహృదయుడైన కుమారుని హతముచేసితివి; అందుకే నేను నిన్ను అత్యంత దుఃఖకరమైన, అతి దారుణమైన శాపముతో శపించెదను।

Verse 55

पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम्।एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि।।।।

పుత్రవ్యసనమునుండి పుట్టిన ఈ దుఃఖమును నేను ఇప్పుడు అనుభవించుచున్నాను; అలాగే ఓ రాజా, నీవు కూడ పుత్రశోకముచేతనే కాలధర్మమును పొందెదవు।

Verse 56

अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः।तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप।।।।

అజ్ఞానవశాత్ నీవు క్షత్రియుడవై ఆ మునిని హతముచేసితివి; అందువలన, ఓ నరాధిపా, బ్రహ్మహత్యాపాపము నిన్ను వెంటనే ఆవరించదు।

Verse 57

त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति।जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा।।।।

అయినను ఇలాంటి ఘోరమైన, జీవితం అంతముచేయు స్థితి నీపై త్వరలోనే వచ్చి పడును—యజ్ఞదక్షిణా దాతను తప్పక చేరునట్లు।

Verse 58

एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु।चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात्।।।।

ఇలా నాపై శాపమును న్యసించి, ఎంతో కరుణగా విలపించి, ఆ దంపతులు తమ దేహములతో చితిపై आरोహించి స్వర్గమునకు వెళ్లిరి।

Verse 59

तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम्।तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा।।।।

ఓ దేవీ, ఇప్పుడు ఆలోచించుచుండగా, అప్పట్లో బాల్యములో శబ్దవేధ విద్యను అభ్యసించుచుండగా నేను చేసిన ఆ పాపము నాకు స్వయంగా స్మరణకు వచ్చెను।

Verse 60

तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः।अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा।।।।

హే దేవీ, ఆ కర్మ యొక్క పక్వమైన విపాకం ఇప్పుడు నాపై వచ్చి పడింది—అపథ్యమైన అన్నరసాన్ని సేవించినప్పుడు వ్యాధి పుట్టినట్లుగా.

Verse 61

तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः।यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम्।।।।

కాబట్టి, హే భద్రే, ఆ ఉదార తపస్వి పలికిన వాక్యం నాపై నిజమైంది—ఈ రోజు పుత్రశోకంతో నేను జీవితం విడిచిపెడతాను.

Verse 62

चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश।इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः।।।।

“కౌసల్యే, నా కళ్లతో నిన్ను చూడలేకున్నాను; మెల్లగా నన్ను స్పర్శించు.” అని చెప్పి, భయంతో కన్నీళ్లు కార్చుతూ రాజు భార్యతో పలికాడు.

Verse 63

एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम्।सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि।।।।

హే దేవీ, నేను రాఘవునికి చేసినది ఏదైతే ఉందో, దానికి తగినదే ఇప్పుడు నాపై తిరిగి వచ్చింది; అతడు నాపై చేసినది మాత్రం అతనికే తగిన, అతని స్వభావానికే సరిపోయినది.

Verse 64

दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः।कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः।।।।

ఈ లోకంలో ఏ వివేకవంతుడు, కుమారుడు దుర్వృత్తుడైనా, అతన్ని విడిచిపెడతాడు? అలాగే, ప్రవాసానికి పంపబడుతున్నప్పుడు ఏ కుమారుడు తండ్రిపై అసూయా-రోషం కలిగించుకోడు?

Verse 65

यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा।यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः।।।।

నేను మరణించకముందే ఈ రోజు రాముడు ఒక్కసారైనా నన్ను స్పర్శిస్తాడా, లేదా నా దగ్గరకు వచ్చి నిలుస్తాడా? యముని అక్షయధామాన్ని చేరినవారు తమ ప్రియులను మళ్లీ చూడరు।

Verse 66

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते।दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्।।।।

ఓ కౌసల్యా, నా కళ్లతో నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను; నా స్మృతి క్షీణిస్తోంది। వైవస్వతుడు (యముడు) పంపిన ఈ దూతలు నన్ను త్వరగా ముందుకు తోలుతున్నారు।

Verse 67

अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये।न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम्।।।।

ఇదికంటే గొప్ప దుఃఖం ఏముంటుంది—జీవితాంత్యంలో ధర్మజ్ఞుడు, సత్యపరాక్రముడు అయిన రాముని నేను దర్శించలేకపోతున్నాను।

Verse 68

तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः।उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः।।।।

అపరిమిత కర్మలుగల ఆ కుమారుని దర్శించలేక పుట్టిన శోకం నా ప్రాణాలను ఎండ వేడి చిన్న నీటి గుంటను ఎండబెట్టినట్లు ఎండబెడుతోంది।

Verse 69

न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम्।मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः।।।।

పదిహేనవ సంవత్సరంలో రాముడు మళ్లీ వచ్చినప్పుడు, సుందరమైన శుభకుండలాలతో అలంకరించబడిన ఆయన ముఖాన్ని దర్శించేవారు సాధారణ మనుషులు కాదు—దేవసమానులు।

Verse 70

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम्।धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम्।।।।

పద్మపత్రసమ నేత్రాలు, సుందర భ్రూవులు, సమ దంతాలు, మనోహర నాసిక కలిగిన శ్రీరాముని చంద్రసమ ముఖాన్ని దర్శించువారు ధన్యులు.

Verse 71

सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च।सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम्।।।।

శరదృతు చంద్రునివలె, పూర్ణ వికసిత కమలంలా, సుగంధభరితమైన నా నాథుని ఆ ముఖాన్ని దర్శించువారు ధన్యులు.

Verse 72

निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम्।द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा।।।।

వనవాసం ముగించి అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చిన శ్రీరాముని సుఖులు దర్శించుదురు—తన మార్గంలో సాగు శుక్రగ్రహంలా.

Verse 73

कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे।वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम्।।।।

హే కౌసల్యా, ఈ చిత్తమోహం వల్ల నా హృదయం మునిగినట్లుంది; శబ్ద-స్పర్శ-రసాల సమ్మిళిత అనుభూతినీ నేను సరిగా గ్రహించలేకున్నాను.

Verse 74

चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे।क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा।।।।

నా చిత్తం క్షీణించగానే నా సమస్త ఇంద్రియాలు విఫలమవుతున్నాయి—నూనె తరిగిన దీపపు కిరణాలు ఒక్కసారిగా మసకబారినట్లుగా।

Verse 75

अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम्।संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः।।।।

ఈ ఆత్మజ శోకం నన్ను—అనాథుడిని, అచేతనుడినివలె—వేగంగా క్షీణింపజేస్తోంది; నది ప్రవాహం తీరం త్వరగా కొట్టుకుపోయినట్లుగా।

Verse 76

हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन।हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत।।।।

హా రాఘవ మహాబాహో! హా నా యాసనాశన! హా పితృప్రియ—నా నాథా, నా కుమారా! నేడు నీవు ఎక్కడికి వెళ్లిపోయావు?

Verse 77

हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि।हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि।।।।

హా కౌసల్యా! హా సుమిత్రా, తపస్వినీ! హా నృశంసే—నా శత్రువైన—కైకేయీ, కులకలంకమా! నేను నశిస్తున్నాను।

Verse 78

इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ।राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत्।।।।

ఇలా రాముని మాత మరియు సుమిత్ర సమక్షంలో రాజు దశరథుడు శోకిస్తూ శోకిస్తూ జీవితం యొక్క అంతాన్ని చేరాడు।

Verse 79

यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः।गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः।।।।

ప్రియపుత్రుని వనవాసం వల్ల వ్యాకులుడై నరాధిపతి దీనంగా విలపించుచుండగా, అర్ధరాత్రి గడిచిన తరువాత ఘోర శోకంతో పీడితుడైన ఆ ఉదారదర్శన రాజు అప్పుడు ప్రాణాలను విడిచెను।