Adhyaya 342

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अभिनयादिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दालङ्काराः अग्निरुचाच स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः एकवर्णानेकवर्णावृत्तेर्वर्णगुणो द्विधा

अशा प्रकारे श्रीमद् आग्नेय महापुराणातील अलंकार-प्रकरणातील ‘अभिनयादि-निरूपण’ नावाचा ३४१वा अध्याय समाप्त झाला. आता ३४२वा अध्याय ‘शब्दालंकार’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—पद व वाक्यात वर्णांची पुनरावृत्ती म्हणजे अनुप्रास; एकवर्ण-आवृत्ती व अनेकवर्ण-आवृत्ती या भेदाने वर्णगुण दोन प्रकारचा होतो.

Verse 2

एकवर्णगतावृत्तेर्जायन्ते पञ्च वृत्तयः मधुरा ललिता प्रौटा भद्रा परुषया सह

एकवर्णप्रधान आवृत्तीपासून पाच वृत्ती (शैली) उत्पन्न होतात—मधुरा, ललिता, प्रौढा, भद्रा आणि परुषा।

Verse 3

मधुरायाश् च वर्गन्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः

मधुरा-वृत्तीत वर्गाच्या शेवटाखालच्या वर्गातील दोन घोष वर्ण ‘र’ व ‘ण’ मानले जातात; आणि ह्रस्व स्वराने वेगळे झालेले दोन ‘न’कार संयुक्त (व्यंजनसमूह) म्हणून ग्रहण होतात।

Verse 4

न कार्या वर्ग्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका महाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ

वर्गीय व्यंजनांची आवृत्ती पञ्चम (अनुनासिक) यापुढे करू नये; तसेच महाप्राणाच्या संयोगापासून मुक्त आणि ऊष्म (श/ष/स/ह) संयोगापासून मुक्त—अशी पुढील अक्षरे लघु मानली जातात।

Verse 5

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौटा या पणवर्गजा ऊर्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः

ललिता, बलभूयिष्ठा आणि प्रौढा—प-वर्गातून उत्पन्न झालेले हे वर्ण, वरच्या रेफ (र्) ने युक्त झाले असता, ट-वर्गातील पञ्चम वगळून उरलेल्या वर्णांशी जोडले जातात।

Verse 6

भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साभिधीयते भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः

‘भद्रा’ या गटात उरलेले वर्ण समाविष्ट होतात; तोच समूह ‘परुषा’ (कठोर-वर्ग) म्हणून ओळखला जातो, ज्यात ऊष्म वर्ण (श, ष, स, ह) आपापल्या अक्षरांशी संयुक्त होऊन येतात।

Verse 7

अकारवर्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी अनुस्वारविसर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ

‘अ’ वगळून स्वरांची अतिशय आवृत्ती, तसेच अनुस्वार व विसर्ग यांचा सतत प्रयोग—यांमुळे उच्चारात पारुष्य (कठोरता) निर्माण होते।

Verse 8

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा रशौ घनाविति ञ महाप्राणोष्मसंयोगादवियुक्तलघूत्तराविति ट ललिता वनभूयिष्ठेति ख ललिता वत्सभूयिष्ठेति ट अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः

श/ष/स हे रेफ (र्) बरोबर संयुक्त झाले, आणि विशेषतः दीर्घ ‘आ’ पूर्वी आल्यास, ‘रशौ’ या क्रमात ध्वनी ‘घन’ (सघन/संहत) असा ग्राह्य धरला जातो. महाप्राणाचा ऊष्म वर्णाशी संयोग झाल्यास पुढील ध्वनी ‘अवियुक्त’ असा सांगितला आहे, ज्यात लघु व गुरु यांचा क्रम राहतो. “ललिता वनभूयिष्ठ-” येथे ‘ख’ ने, आणि “ललिता वत्सभूयिष्ठ-” येथे ‘ट’ ने उदाहरण दिले आहे. तसेच अन्तस्थ व वर्गीय वर्णांशी संयुक्त ‘ह’ उच्चारात पारुष्य (कठोरता) निर्माण करतो।

Verse 9

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्तेपरिपन्थिनि पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमो

इतरथा (लघु मानण्याची शक्यता असली) तरी संयुक्त व्यंजनामुळे अडथळा येत असल्यास तो वर्ण गुरु मानावा; ‘पारुष्याय’ इत्यादी क्रमात हा नियम मान्य आहे, पण पाचवा विकल्प ग्राह्य नाही।

Verse 10

क्षेपे शब्दानुकारे च परुषापि प्रयुज्यते कर्णाटी कौन्तली कौन्ती कौङ्कणी वामनासिका

‘परुषा’ हा शब्द ‘क्षेप’ (उपहास/तिरस्कार) आणि ‘शब्दानुकार’ (ध्वनीची नक्कल) या अर्थांनीही वापरला जातो; तसेच कर्णाटी, कौन्तली, कौन्ती, कौङ्कणी आणि वामनासिका इत्यादी (देशीय/ध्वनिभेद) यांची संज्ञाही आहे।

Verse 11

द्रावणी माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात् अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका

द्रावणी व माधवी हे छंदभेद क्रमाने पाच वर्णवर्गांपासून—वर्ग (स्पर्श), अंतस्थ व ऊष्म—घडलेले मानले आहेत. जी अनेक वर्णांची आवृत्ती भिन्न अर्थांचे प्रतिपादन करते, ती अशीच संज्ञा/व्याख्या आहे.

Verse 12

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्द्विधा आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः

यमक अलंकार दोन प्रकारचा—(१) अव्यपेत आणि (२) व्यपेत। पुनरुक्त ध्वनी/पद त्वरित लागून आल्यास अव्यपेत; आणि मध्ये अंतर/व्यवधान असल्यास व्यपेत म्हणतात.

Verse 13

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम् आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः

या दोन्हींच्या द्वैविध्यामुळे आणि स्थान व पादभेदामुळे ते चतुर्विध होते. आदिपादात तसेच आरंभ, मध्य व अंत या स्थानांत एक, दोन किंवा तीन यांचा नियोग करून प्रयोग केला जातो.

Verse 14

सप्तधा सप्तपूर्वेण चेत् पादेनोत्तरोत्तरः एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं

जर पादानुसार क्रमाने प्रत्येक पुढील (रूप) पूर्वीच्या सप्तधा मापाच्या आधाराने मोजले, तर एक-, द्वि- व त्रि-पादारंभ असलेला विन्यास समान प्रकारचा ठरतो; त्यानंतर ते षोडशधा (सोळा प्रकारे) गणले जाते.

Verse 15

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम् पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च

यमकाचा तिसरा भेद त्रिविध आहे—पादाच्या आरंभ, मध्य व अंत या ठिकाणी होणारा. यामध्ये ‘पादान्त-यमक’ तसेच ‘काञ्ची-यमक’ (कटिबंध-प्रकार) हेदेखील अंतर्भूत आहेत.

Verse 16

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च

‘संसर्ग-यमक’ तसेच ‘विक्रान्त-यमक’; ‘पादादि-यमक’ आणि ‘आम्रेडित’ (पुनरुक्त रूप) हेदेखील यमकाचे अधिक भेद समजावेत।

Verse 17

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवो ऽपरे

‘चतुर्व्यवसित’ आणि ‘माला-यमक’ हेदेखील; यमक श्रेष्ठतः दहा प्रकारचे मानावे, आणि यांखेरीज त्याचे अनेक इतर उपभेदही आहेत।

Verse 18

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्तना द्विधा बालवासिकेति ख , ट च वनवासिकेति ञ पूर्वपूर्वेणेति ज , ञ , ट च सम्बन्धयमकश् चैवेति ख भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं मनुजा विदुः

पदाची आवर्तन (पुनरावृत्ती)—ते स्वतंत्र असो वा अन्यतंत्र (पराश्रित) असो—दोन प्रकारची: (१) बालवासिका आणि (२) वनवासिका. यास ‘पूर्वपूर्वेण’ (पूर्वस्थानी पुनरावृत्ती) असेही म्हणतात, तसेच ‘संबंध-यमक’ असेही. विद्वान याला भिन्न प्रयोजनासाठी त्याच पदाची पुनरावृत्ती मानतात।

Verse 19

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात्

दोन पादांत पदांची पुनरावृत्ती असल्यास समास-नियमाने ते ‘समस्ता’ (संयुक्त) मानावे. पण समास नसल्यास ते ‘व्यस्ता’ (विभक्त) मानावे; आणि एका पादात जिथे स्पष्ट विग्रह होतो तिथेच विभाजन समजावे.

Verse 20

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् *

याप्रमाणे वाक्याची पुनरावृत्तीही शक्य तितकी मान्य आहे. परंतु अनुप्रास इत्यादी अलंकारांचा उपयोग हलका किंवा मध्यमच करावा, कारण अति करणे अयोग्य आहे.

Verse 21

यया कयाचिद्वृत्या यत् समानमनुभूयते तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रसा रसावहा

ज्या कोणत्याही अभिव्यक्तीपद्धतीने साम्याचा बोध होतो आणि रूपादी साम्य असलेल्या शब्दांचा यथोचित विन्यास होतो, त्यास ‘अनुप्रास’ म्हणतात; तो रसावह आहे.

Verse 22

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदत्ते तथोभयम्

गोष्ठीत कुतूहल निर्माण करणारा वाग्बंध ‘चित्र’ म्हणतात. ‘प्रश्न’ म्हणजे विचारणा; ‘प्रहेलिका’ म्हणजे कोडे. ‘गुप्त’ म्हणजे अभिप्रेत अर्थ लपवलेला; ‘च्युत-दत्त’ म्हणजे काही हटवून पुन्हा दिलेले; आणि ‘तथोभयम्’ म्हणजे दोन्हींचा संयोग असलेले.

Verse 23

समस्या सप्त तद्भेदा नानार्थस्यानुयोगतः यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं

‘समस्या’ हा काव्यप्रयोग सात प्रकारचा आहे; नानार्थक पदाच्या अनुयोगानुसार त्याचे भेद होतात—जिथे दिलेल्या शब्दांप्रमाणेच तुल्य वर्ण-विन्यास असलेले उत्तर दिले जाते.

Verse 24

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्विपृष्टोत्तरभेदतः द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च

‘प्रश्न’ हा एकपृष्ट व द्विपृष्ट या भेदाने, तसेच उत्तराच्या प्रकारभेदाने विभागला जातो. एकपृष्ट दोन प्रकारचा; द्विपृष्टही दोन प्रकारचा—समस्त (एकत्र) व व्यस्त (वेगळा वेगळा).

Verse 25

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका सा द्विधार्थो च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः

‘प्रहेलिका’ म्हणजे अशी उक्ती की जिच्यात दोन्ही अर्थांच्या दृष्टीने शब्दरचना गूढ ठेवली जाते; ती ‘द्विधार्थ’ व ‘शाब्दी’ही आहे. तिचा अर्थबोध अभिप्रेत अर्थावरून करावा.

Verse 26

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां यस्मिन् गुप्ते ऽपि वाक्याङ्गे भाव्यर्थो ऽपारमार्थिकः

शब्दबोधाच्या आधारावर जी प्रहेलिका ‘शाब्दी’ म्हणतात ती सोळा प्रकारांची मानली आहे. वाक्याचा एखादा अवयव लपला तरी अभिप्रेत अर्थ अनुमानाने कळतो; पण तो अर्थ मुख्य (परमार्थिक/शाब्दिक) नसतो.

Verse 27

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तद्गुप्तं गूढमप्यदः यत्रार्थान्तरनिर्भासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः

जिथे वाक्याच्या एखाद्या अवयवामुळे आकांक्षा निर्माण होते, पण अभिप्रेत अर्थ गुप्तच राहतो, ते ‘गूढ’ म्हणतात. त्यात वाक्य-अवयवांचे च्यवन/लोप इत्यादी रचनाबदलांमुळे दुसऱ्या अर्थाचा आभास उत्पन्न होतो.

Verse 28

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम् लघुमप्येवमर्हणादिति ट लघुमध्येव वर्हणादिति ज लघुमध्येवमर्हणात्, लघुमप्येवमर्हणात्, लघुमध्येव वर्हणात् एतत् पाठत्रयं न सम्यक् प्रतिभाति स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः

जिथे वाक्य-अवयवांनी ठरविलेल्या नियमांमुळे एखाद्या अक्षराची मात्रा (लघु इ.) अपेक्षित असते, पण ती त्यापासून च्युत दिसते, ते ‘च्युत’ म्हणतात; आणि ते चार प्रकारचे असते. ‘लघुमप्येवमर्हणात्’ (ṭa), ‘लघुमध्येव वर्हणात्’ (ja) इत्यादी तीन पाठ योग्य वाटत नाहीत, कारण स्वर, व्यंजन, बिंदू/अनुस्वारचिन्हे आणि विसर्ग यांत भ्रष्टता झाली आहे.

Verse 29

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते दत्तन्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्ववन्मताः

वाक्य-अवयवात शब्दरूप ‘दत्त’ (स्थापित) असतानाही जिथे दुसरा अर्थ प्रतीत होतो, त्याला ‘दत्त’ म्हणतात. त्याचे भेद—स्वर (उच्चार-स्वराघात) इत्यादींवर आधारित—पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच मानले आहेत.

Verse 30

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरे ऽपि च भासते ऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते

जिथे काढून टाकलेल्या अक्षराच्या जागी दुसरा वर्ण ठेवला असता वेगळा अर्थ प्रकट होतो, त्याला ‘च्युत-दत्त’ (विस्थापित प्रतिस्थापन) म्हणतात.

Verse 31

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्मितम् सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात्

अनेक श्लोकांच्या अंशांनी बनलेले एक सुबद्ध पद्य—स्वतःची व परकी रचना मिसळून झाले तर ते ‘मम’ म्हणतात; आणि स्वतःच्या रचनेत दुसऱ्या कवीची रचना मिसळली तर ते ‘परस्य’ असे म्हणतात।

Verse 32

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम् दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः

अत्यंत कष्टाने केलेली रचना कवीच्या सामर्थ्याचे स्पष्ट द्योतक असते। रस नसला तरी जे दुष्कर आहे, ते विदग्ध रसिकांसाठी महोत्सवासारखे ठरते।

Verse 33

नियमाच्च विदर्भाच बन्धाच्च भवति त्रिधा कवेः प्रतिज्ञा निर्माणरम्यस्य नियमः स्मृतः

कवीची प्रतिज्ञा तीन प्रकारची—(१) नियमातून, (२) विदर्भी-रीतीतून, आणि (३) बंध (छंद/रचना) यातून होते। रचना-निर्मिती रम्य करणारा हा ‘नियम’ म्हणून स्मृत आहे।

Verse 34

स्थानेनापि स्वरेणापि व्यञ्जनेनापि स त्रिधा विकल्पः प्रातिलोम्यानुलोम्यादेवाभिधीयते

तो ‘विकल्प’ तीन प्रकारचा—उच्चारस्थानातील बदलाने, स्वरातील बदलाने, आणि व्यंजनातील बदलाने होतो; आणि तो विशेषतः प्रतिलोम्य व अनुलोम्य अशा रूपांनी अभिधीयते।

Verse 35

प्रतिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना

प्रतिलोम्य व अनुलोम्य—शब्द आणि अर्थ या दोन्ही पातळ्यांवर—यांतून शिल्पकल्पना उत्पन्न होते; अक्षरांची अनेक प्रकारची मांडणी व पुनरावृत्तीपूर्ण विन्यासांनी ती घडते।

Verse 36

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्य् अभिधीयते गोमूत्रिकार्धभ्रमणे सर्वतोभद्रमम्बुजम्

प्रसिद्ध वस्तूंच्या आकारांत जो विन्यास घडविला जातो त्यास ‘बंध’ म्हणतात. ‘गोमूत्रिका’च्या अर्ध-भ्रमणात ‘सर्वतोभद्र’ व ‘अंबुज’ (कमळ) असे प्रकार निर्माण होतात.

Verse 37

चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा

छंद-विन्यास आठ प्रकारचे आहेत—चक्र, चक्र, अब्जक, दंड, मुरज इत्यादी. प्रत्येक अर्धश्लोक व प्रत्येक पादात अक्षरांची रचना एकाआड एक समाक्षर पद्धतीने करावी.

Verse 38

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्वामाहुरश्वपदां परे अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि

पूर्वीची ‘गोमूत्रिका’ दोन प्रकारची आहे असे म्हणतात; काही तिला ‘अश्वपदा’ असेही म्हणतात. ज्याची अंतिम कडी गोमूत्रिका-रूपाने येते ती ‘धेनु’ होय, आणि तिलाच ‘जालबंध’ (जाळ्यासारखा बंध) म्हणतात.

Verse 39

अर्धाभ्यामर्धपादैश् च कुर्याद्विन्यासमेतयोः जानुबन्धमिति क , ख च न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां

या दोन्हींचा विन्यास दोन अर्धांनी तसेच अर्धपादांनी करावा. येथे ‘क’ व ‘ख’ हे वर्ण ‘जानुबंध’ (गुडघ्याचा सांधा) म्हणतात; आणि क्रमातील वर्ण जे न्यस्त आहेत ते क्रमाने अधिकाधिक खाली ठेवावेत.

Verse 40

अधोधःस्थितवर्णानां यावत्तूर्यपदन्नयेत् तुर्यपादान्नयेदूर्ध पादार्धं प्रातिलोम्यतः

खाली ठेवलेल्या अक्षरांचा विन्यास करत करत चौथ्या पादापर्यंत (तूर्यपद) न्यावा. नंतर चौथ्या पादापासून वरच्या दिशेने क्रम उलटा करून (प्रातिलोम्य) पादार्धात पुढे जावे.

Verse 41

तदेव सर्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि

तोच (आलेख) ‘सर्वतोभद्र’ होय; ‘सरसीरुह’ (कमळ-यंत्र) त्रिविध असते. पुढे चतुष्पत्र येते आणि त्यानंतर विघ्न-निवारक यंत्र—ही दोन्हीही चतुष्पत्र रूपाने रेखाटली जातात.

Verse 42

अथ प्रथमपादस्य मूर्धन्यस्त्रिपदाक्षरं सर्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते

आता प्रथम पादात मूर्धन्य स्वरूपाचे त्रिपदाक्षर उत्पन्न होते; तेच सर्व पादांच्या शेवटीही प्रकट होते.

Verse 43

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं

पादाच्या आरंभी क्रम उलटून पूर्वपदाचा अंतिम अक्षर घ्यावा; तसेच अंतिम पादाचा अंतिम अक्षरही. अशा रीतीने आद्य पादाच्या आरंभी अक्षरद्वय होते.

Verse 44

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः स्यात् षोडशच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं

चतुश्छदात ते अष्टच्छद होते; अष्टच्छदात पुन्हा वर्णत्रयाचा समूह असावा. परंतु षोडशच्छदात एकांतर विन्यास केल्यास प्रत्येक घटक एकाक्षरी होतो.

Verse 45

कर्णिकां तोलयेदूर्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे

कर्णिका वर उचलून (चिन्हांकित करून) चतुष्पत्र कमळात कर्णिकेमध्ये पत्राकार अक्षरावली प्रविष्ट करावी.

Verse 46

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्यादष्टच्छदे ऽम्बुजे

कर्णिकेत (मध्यभागी) एक चिन्ह/अक्षर लिहावे; तसेच मुख्य व उपदिशांत प्रत्येकी दोन-दोन लिहावीत. अष्टदल कमळात दिशांप्रमाणे प्रवेश व निर्गमनही मांडावे.

Verse 47

विश्वग्विषमवर्णानां तावत् पत्राबलीजुषां मध्ये समाक्षरन्यासःसरोजे षोडशच्छदे

विविध व असमान वर्णवर्गांनी युक्त अशा पानांच्या क्रमावर असलेल्या षोडशदल कमळयंत्रात प्रथम मंत्राक्षरे पानांच्या क्रमाने विन्यस्त करावीत; नंतर मध्यभागी समाक्षर-न्यास करावा.

Verse 48

द्विधा चक्रं चतुररं षडरन्तत्र चादिमं पूर्वार्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमाः

येथे ‘चक्र’ द्विधा विभागलेले आहे; त्यात चार आरे व नंतर सहा आरे आहेत, आणि आद्य विन्यास प्रधान मानला आहे. पूर्वार्धात प्रत्येक पादातील पहिला व पाचवा स्थानावरील अक्षर समान असतात.

Verse 49

अयुजो ऽश्वयुजश् चैव तुर्यावप्यष्टमावपि तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं

तसेच ‘अयुज’ (विषम समूह), ‘अश्वयुजा’, चौथा व आठवा—हे यथाक्रम त्याच्या उपपादांत, म्हणजे पादस्थानी, पूर्वभागी व पश्चिमभागी विन्यस्त करावेत.

Verse 50

स्यात्पादार्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी

छंदात चार पाद असतील, तर ‘नाभी’ (मध्यसंधी) येथे त्याचे पहिले अक्षर घ्यावे आणि विभागणी पश्चिम सीमेपर्यंत न्यावी. उरलेल्या भागात दोन पाद विन्यासासाठी शिल्लक राहतात.

Verse 51

तृतीयं तुर्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ वर्णौ पादत्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि

जर चौथ्या पादाच्या शेवटी (शेवटापासून) तिसरा वर्ण समान असेल, आणि पहिल्या तीन पादांत पहिले दोन वर्ण सारखे असतील, तसेच पादातील दहावा वर्णही समान असेल, तर तो छंदविन्यास या लक्षणाने ओळखावा।

Verse 52

प्रथमे चरमे तस्य षड्तर्णाः पथिमे यदि भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्च क्रमुदाहृतं

जर त्या छंदाच्या पहिल्या व शेवटच्या पादात प्रत्येकी सहा तारा-एकक (मात्रा/ताल-एकक) असतील, आणि मधोमध दोन एककांचे अंतर (व्यवधान) असेल, तर तो विन्यास ‘वृहत्’ तसेच ‘क्रम’ असा सांगितला आहे।

Verse 53

सम्मुखारद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत् नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तूर्यपदन्नयेत्

समोरच्या दोन आऱ्या/रेषांवर पादातील वर्ण क्रमाने एकेक करून लिहावेत. नाभी (केंद्र) ठिकाणी दहावा वर्ण ठेवावा, आणि नेमि (परिघ) वर चौथा पद/समूह नेऊन ठेवावा।

Verse 54

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः आदौ वर्णः समौ तुर्यपञ्चमावाद्यतर्ययोः

श्लोकछंदात पहिला, शेवटचा आणि दहावा वर्ण गुरु (जड) असतो. सम (युग) पादांत पहिला व शेवटचा वर्ण गुरु; आणि आरंभी उरलेल्या पादांत नियमानुसार चौथा व पाचवा वर्ण गुरु असतो।

Verse 55

द्वितीयप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश् चक्राब्जकं कृतेः

जर दुसऱ्या विन्यासाचे उलट (प्रातिलोम्य) केल्याने तिसरे पद निर्माण झाले, तर त्यानुसार पद रचावे. ‘पत्र’ योजनेत ‘दंड’ असतो, आणि ‘कृती’ योजनेत ‘चक्राब्जक’ (चक्र-कमळ) विन्यास असतो।

Verse 56

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ सदृशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्धयोः

प्रथम पादार्धात दुसरी दोन वर्णस्थाने समान असतात; तसेच सातवे इत्यादीही. उत्तर पादार्धातही तशीच सदृशता असते; म्हणून दोन्ही अर्धांत द्वितीय-स्थानाच्या आधाराने छंदविन्यास ठरतो.

Verse 57

द्वितीयषष्ठाः सदृशाश् चतुर्थपञ्चमावपि आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्धसप्तमावपि

दुसरा व सहावा पाद सदृश आहेत; चौथा व पाचवा देखील तसेच. पहिला व शेवटचा पाद समान आहेत; तसेच परार्धातील सातवा पादही तद्वत् तुल्य आहे.

Verse 58

समौ तुर्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत् तुर्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः

सम (जोड) वर्ण क्रमाने चतुर्थ व पंचम स्थानांत विनियोजावेत. तसेच दोन चतुर्थ-एकक जोडावेत; आणि दलांचे अंत क्रमाने दोन्ही पादांच्या शेवटी स्थापावेत.

Verse 59

अर्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावभौ पादार्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः

‘मुरज’ छंदात पूर्वार्धाचा अंतिम वर्ण व उत्तरार्धाचा आद्य वर्ण समान असतो. पादाच्या मध्यावर पडणारा वर्ण प्रातिलोम्य व अनुलोम अशा दोन्ही रीतीने तपासून ठरवावा.

Verse 60

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्यमिहादिमत् पादात्तुर्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोडशादपि

येथे आद्यापासून आरंभ करून चतुर्थपर्यंत अंतिम (भाग/वर्ण) दृढपणे बांधावा (स्थापावा). तसेच पादात चतुर्थापासून सुरू करून ‘देवादि’ क्रम नवमापासून षोडशपर्यंतही बांधून स्थापावा.

Verse 61

अक्षरात् पुटके मध्ये मध्ये ऽक्षरचतुष्टयम् कृत्वा कुर्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत्

‘पुटक’ या छंदोबंधात एका अक्षरापासून आरंभ करून मधोमध चार-चार अक्षरांचे समूह घालावेत, ज्यायोगे त्याची रचना मुरज (मृदंग) सदृश आकाराची होते।

Verse 62

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम् गोमूत्रिका सर्ववृत्तैर् अन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा

दुसरा बंध ‘चक्र–शार्दूल–विक्रीडितक–संपद’ असा प्रसिद्ध आहे। ‘गोमूत्रिका’ सर्व वृत्तांनी (छंदांनी) साध्य होते; परंतु इतर बंध अनुष्टुभ् छंदातच असतात।

Verse 63

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा

या—कवी आणि काव्य—यांना योग्य नाव नसेल, तर जे केवळ मैत्रीपूर्ण संबोधनाने तृप्त होतात ते समाधानी होतात; पण जो मित्र नाही तो तसाच खिन्न होतो।

Verse 64

वाणवाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः द्विचतुर्थत्रिशृङ्गाटा दम्भोलिमुषलाङ्कुशाः

बाण, धनुष्य-बाणाची सामग्री, आकाशीय (प्रक्षेप्य) शस्त्रे, खड्ग, मुद्गर/गदा, शक्ती (भाला); तसेच दोन, चार किंवा तीन शिंगे असलेली शस्त्रे—आणि वज्र, मूसळ व अंकुश।

Verse 65

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका एते बन्धास् तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः

‘पदं’, ‘रथस्य’, ‘नागस्य’, ‘पुष्करिणी’, ‘असिपुत्रिका’—ही बंधांची पारिभाषिक नावे आहेत; तसेच इतरही, जी विद्वानांनी याच प्रकारे स्वतः समजून घ्यावीत।