Adhyaya 341

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् नाम चत्वरिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अभिनयादिनिरूपणं अग्निर् उवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयो ऽभिनयो बुधैः चतुर्धा सम्भवः सत्त्ववागङ्गाहरणाश्रयः

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील अलंकार-प्रकरणात ‘नृत्यादौ अंगकर्मनिरूपण’ नावाचा तीनशे चाळीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता तीनशे एकेचाळीसावा अध्याय—‘अभिनयादिनिरूपण’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—ज्यामुळे अर्थ प्रेक्षकांसमोर प्रत्यक्ष येतात, तो ‘अभिनय’ असे विद्वान म्हणतात. तो चार प्रकारचा—सात्त्विक, वाचिक, आंगिक व आहार्य।

Verse 2

स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः शरीरारम्भ आहार्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः

स्तंभ इत्यादीपासून होणारा भावप्रकटीकरण हा सात्त्विक अभिनय. वाणीपासून सुरू होणारा वाचिक, शरीरचेष्टेपासून सुरू होणारा आंगिक, आणि वेशभूषा-आभरणापासून सुरू होणारा आहार्य. बुद्धीपासून सुरू होणाऱ्या प्रवृत्तीही यांच्यातच गणल्या जातात।

Verse 3

रसादिविनियोगो ऽथ कथ्यते ह्य् अभिमानतः तमन्तरेण सर्वे षामपार्थैव स्वतन्त्रता

आता अभिप्रायानुसार रस इत्यादींचा विनियोग सांगितला जातो; कारण त्या अभिप्रायाविना सर्वांची ‘स्वतंत्रता’ही निरर्थकच ठरते।

Verse 4

सम्भोगो विप्रलम्भश् च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः प्रच्छन्नश् च प्रकाशश् च तावपि द्विविधौ पुनः

शृंगार-रस परंपरेने द्विविध मानला आहे—संभोग (मिलन) आणि विप्रलम्भ (वियोग)। तसेच या दोन्हींचेही पुन्हा दोन भेद आहेत—प्रच्छन्न (गुप्त) आणि प्रकाश (प्रकट)।

Verse 5

विप्रलम्भाभिधानो यः शृङ्गारः स चतुर्विधः पूर्वानुरागानाख्यः प्रवामकरुणात्मकः

विप्रलम्भ नावाचा शृंगार-रस चतुर्विध आहे—(१) पूर्वानुराग, (२) प्रवास, (३) मान, आणि (४) करुणात्मक (करुणारसयुक्त) वियोग।

Verse 6

एतेभ्यो ऽन्यतरं जायमानमम्भोगलक्षणम् विवर्तते चतुर्धैव न च प्रागतिवर्तते

यांपैकी कोणत्याही एका आधारातून उत्पन्न होऊन, अभिप्रेत अर्थ प्रकट करणारा—संभोगलक्षणयुक्त—व्यंजक भाव केवळ चार प्रकारांनीच विकसित होतो; आणि तो पूर्वोक्त तत्त्वाच्या पलीकडे जात नाही।

Verse 7

स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्तिका रतिः निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना

स्त्री-पुरुषांच्या संयोग-समुदयातून त्यांच्यात रतीचे निर्वर्तन (आनंददायक कामोपभोग) उत्पन्न होते; आणि त्या क्रियेत सर्व भाव सात्त्विक असतात—कान्तिहानी (वैवर्ण्य) व शक्तिक्षय/अवसान (प्रलय) यांशिवाय।

Verse 8

धर्मार्थकाममोक्षैश् च शृङ्गार उपचीयते आलम्वनविशेषैश् च तद्विशेषैर् निरन्तरः

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष—या विषयांमुळे शृंगार-रस वाढतो; तसेच आलम्बन (आश्रय-व्यक्ति/वस्तू) यांचे विशेष प्रकार आणि त्यांचे विशिष्ट गुण यांमुळे तो निरंतर विकसित होत राहतो।

Verse 9

शृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम् हासश् च तुर्विधो ऽलक्ष्यदन्तः स्मित इतीरितः

शृंगार-रस द्विविध जाणावा—(१) वाणी व नेपथ्य/वेशभूषेतून प्रकट, (२) क्रियेतून प्रकट. हास्य चार प्रकारचे; ज्यात दात दिसत नाहीत ते “स्मित” म्हणतात.

Verse 10

किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत्

दातांचे टोक किंचित दिसते व डोळे प्रफुल्लित होतात ते “हसित”. आवाजासह असेल ते “विहसित”; आणि वाकड्या/तिरकस रीतीने केलेले उपहासहास्य “जिह्मोपहसित” म्हणतात.

Verse 11

सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत्

आवाजासह हसणे “पापहसित”, आणि आवाजाविना हसणे “अतिहासित” म्हणतात. अशा प्रकारे “करुण” नावाचा रस त्रिविध मानला जातो.

Verse 12

धर्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस् तथा शोकः शोकाद्भवेत् स्थायी कः स्थायी पूर्वजो मतः

धर्माचा उपघात/भंग यामुळे शोक उत्पन्न होतो आणि चित्ताच्या विविध विलासांमुळेही शोक निर्माण होतो. शोकापासून स्थायीभाव उद्भवतो असे म्हटले आहे—तर पूर्वजांच्या मते आद्य स्थायीभाव कोणता?

Verse 13

अङ्गनेपथ्यवाक्यैश् च रौद्रो ऽपि त्रिविधो रसः तस्य निर्वर्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवपथुः

अंग-अभिनय, नेपथ्य/वेश-प्रस्तुती आणि वाक्य-संवाद यांद्वारे “रौद्र” रसही त्रिविध होतो. त्याचा निर्वर्तक क्रोध; लक्षणे—घाम, रोमाञ्च आणि कंप.

Verse 14

दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते

वीर तीन प्रकारचा—दानवीर, धर्मवीर आणि युद्धवीर; आणि अशा वीरत्वाची सिद्धी घडविणारे मान्य कारण म्हणजे उत्साह (धैर्ययुक्त निश्चय) होय.

Verse 15

आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्तते भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं

भयावह उपक्रमांत जिथे विशेषतः वीररसाचे अनुसरण होते, तो ‘भयानक-रस’ होय; त्याचा निष्पादक हेतु भय आहे.

Verse 16

उद्वेजनः क्षोभणश् च वीभत्सो द्विविधः स्मृतः उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः

वीभत्स रस दोन प्रकारचा—(१) उद्वेजन आणि (२) क्षोभण। उद्वेजन भयावह किंकाळ्या इत्यादींनी, तर क्षोभण रक्तादि घृणास्पद पदार्थांनी उत्पन्न होतो.

Verse 17

जगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते

जेव्हा त्यात जगुप्सा (घृणा) हा आरंभिक भाव होतो, तेव्हा त्याचा सात्त्विक अंश निवृत्त होतो; म्हणून आता काव्यशोभा वाढविणारे धर्म, म्हणजे अलंकार, सांगितले जातात.

Verse 18

अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुमिह क्षमाः

आणि जे व्युत्पत्ती इत्यादींनी येथे वाणी अलंकृत करण्यास समर्थ आहेत, ते शब्द आणि अर्थ—दोन्ही—त्रिविध प्रकारे विभागतात.

Verse 19

शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः छाया मुद्रा तथोक्तिश् च युक्तिर्गुम्फनया सह

काव्यमीमांसक विद्वान हे शब्दालंकार मानतात—छाया, मुद्रा, तथोक्ति, युक्ती आणि गुम्फना (सुंदर गुंफण/रचना) यांसह।

Verse 20

वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च ज्णेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात्

वाकोवाक्य, अनुप्रास, चित्र आणि दुष्कर—हे शब्दांचे नऊ अलंकार म्हणून जाणावे; कारण ते परस्पर मिसळलेले नसून स्वतंत्र ओळखले जातात।

Verse 21

तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चत्रुव्विधा लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः

येथे ‘छाया’ म्हणजे दुसऱ्याच्या उक्तीची अनुकृती; आणि ती चतुर्विध आहे—एकाच उक्तीच्या अनुकरणातून, जसे लोक, छेक (चतुर) आणि बालकांच्या म्हणण्यात दिसते।

Verse 22

आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्य एव ताः यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः

आभाणकाची उक्ति म्हणजे लोकोक्ति; ती सर्वसामान्य व सर्वत्र लागू अशी असते. ज्या लोकोक्तिरूप छायेमागे जनभाषा धावते, तीच छाया विद्वानही इच्छितात।

Verse 23

छेका विदग्धा वैदग्ध्यं कलासु कुशला मतिः तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते

कलांमध्ये कुशल, परिष्कृत व विदग्ध बुद्धी जेव्हा त्या वैदग्ध्यपूर्ण शैलीचे रेखाटन/प्रतिध्वनी करते, तेव्हा कवी तिला ‘छाया’ म्हणजेच ‘छेकोक्ति’ असे मानतात।

Verse 24

अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैर् अर्भकोक्त्योपलक्ष्यते तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्वती

अशिक्षित वा असंस्कृत अशा सर्व प्रकारच्या वाणीला ‘अर्भकोक्ति’ (बालकासारखी उक्ती) असे ओळखतात; म्हणून ‘अर्भकोक्ति’ ही काव्यछाया तीच, जी फक्त त्या प्रकारच्या वचनाचे अनुकरण करते।

Verse 25

विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते

अक्षरे विस्कळीत व अश्लील वचनही—ते मद्यपाचे असतील तर—तसेच स्वरूप धारण करतात; पण ‘मत्तोक्ति’ म्हणून केलेली छाया-उक्ती, केवळ अनुकरण असली तरीही, अत्यंत शोभून दिसते।

Verse 26

अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते

विशिष्ट अभिप्रायाने कवीची शक्ती उलगडून दाखवून अभिप्रेत अर्थ देणारी युक्ती ‘मुद्रा’ म्हणतात; आमच्या मते तीच ‘शय्या’ही होय।

Verse 27

उक्तिः सा कथ्यते यस्यामर्थको ऽप्युपपत्तिमान् लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां

ज्या उक्तीत लोकव्यवहारास अनुरूप अशा मांडणीने, युक्तियुक्त साधा अर्थही सज्जनांचे हृदय जिंकतो—ती ‘उक्ति’ म्हणतात।

Verse 28

उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि विकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः षडथोक्तयः

येथे सहा प्रकारच्या अर्थोक्ती सांगितल्या आहेत—विधी व निषेध; नियम व अनियम; तसेच विकल्प व परिसंख्या (अर्थात् सूचित अपवर्जन)।

Verse 29

अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुक्ता मनीषिभिः

परस्पर असंबद्ध अशा वाच्य (अर्थ) व वाचक (शब्द) या दोघांना जोडण्यासाठी जी कल्पित जोडणी केली जाते, तिलाच मनीषी ‘युक्ती’ म्हणतात।

Verse 30

पदञ्चैव पदार्थश् च वाक्यं वाक्यर्थमेव च विषयो ऽस्त्याः प्रकरणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः

शास्त्राची रचना सहा प्रकारची आहे—पद, पदार्थ, वाक्य, वाक्यार्थ, विषय, प्रकरण आणि प्रपंच (विस्तृत विवेचन)।

Verse 31

गुम्फना रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा शब्दानुकारादर्थानुपूर्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा

‘गुम्फना’ ही रचनाचर्या असून ती शब्द व अर्थ यांच्या क्रमबद्ध मांडणीशी संबंधित आहे। ती क्रमाने त्रिविध—(१) शब्दानुकार, (२) अर्थानुपूर्वी, (३) शब्द-अर्थ उभयांच्या अनुक्रमाची।

Verse 32

उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः

उक्ति व प्रत्युक्ती असलेले वाक्य ‘वाकोवाक्य’ (संवाद) म्हणतात; ते द्विविध आहे. ऋजु-उक्ति व वक्र-उक्ति या भेदाने त्यातील पहिले सहज, सरळ वचन होय।

Verse 33

सा पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत् वक्रोक्तिस्तु भवेड्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा

ती द्विविध—(१) पूर्वप्रश्निका आणि (२) प्रश्नपूर्विका। वक्रोक्ति ही भङ्गी (अभिव्यक्तीची वळण) मुळे उत्पन्न होते; आणि त्याच भङ्गीने ‘काकु’ (सूचक स्वर/व्यंग) हाही द्विविध होतो।