Adhyaya 343

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दालङ्कारनिरूपणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अर्थालङ्काराः अग्निर् उवाच अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते तं विना शब्दसौन्दर्यमपि नास्ति मनोहरम्

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘अलंकारात शब्दालंकार-निरूपण’ हा ३४२वा अध्याय समाप्त झाला. आता ३४३वा अध्याय ‘अर्थालंकार’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—अर्थांचे जे अलंकरण तेच ‘अर्थालंकार’ मानले जाते; त्याविना शब्दसौंदर्यही मनोहर ठरत नाही।

Verse 2

अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती स्वरूपमथ सादृश्यमुत्प्रेक्षातिशयावपि

अर्थालंकाररहित वाणी (सरस्वती) जणू विधवेप्रमाणे आहे। आता यांचे स्वरूप तसेच सादृश्य, उत्प्रेक्षा आणि अतिशय यांचेही निरूपण केले जाते।

Verse 3

विभावना विरोधश् च हेतुश् च सममष्टधा स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते

विभावना, विरोध आणि हेतु—अशा रीतीने आठ प्रकारांनी—भावांचा स्वभाव हाच त्यांचे स्वरूप (लक्षण) सांगितला जातो।

Verse 4

निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् सांसिद्धिकं नियं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा

हे दोन प्रकारचे सांगितले आहे—निज (स्वाभाविक) आणि आगंतुक (प्रासंगिक/अर्जित)। निज म्हणजे स्वयंसिद्ध, नैसर्गिक नियम; आणि आगंतुक म्हणजे विशेष निमित्ताने केलेले।

Verse 5

विधुरेवेति ख , ट च सादृश्यं धर्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा महोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम्

‘विधुरेवेति’ इत्यादी। उपमा चार प्रकारची—(१) सादृश्य, (२) धर्म-सामान्य, (३) रूपक, आणि (४) महोक्ति व अर्थान्तरन्यास।

Verse 6

उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं

उपमा हा असा अलंकार आहे की ज्यात उपमान व उपमेय यांच्याविषयी त्यांचा परस्पर संबंध अभिप्रेत असतो—म्हणजे अंतर्गत समान धर्माची (सामान्य गुणाची) सत्ता दर्शविली जाते, जरी अशी समानता सर्वसाधारणपणे शक्य असली तरी।

Verse 7

किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्तते समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः

काहीसे सारूप्य स्वीकारून लोकव्यवहार (सामान्य वाणीचा प्रवाह) चालतो; तो समासाने किंवा असमासाने—असा संबंधित पदांच्या (प्रत्ययोगींच्या) दृष्टीने दोन प्रकारचा आहे।

Verse 8

विग्रहादभिधानस्य ससमासान्यथोत्तरा उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेनच

विग्रह (विश्लेषण) करून अभिधान ठरवावे; आणि समासात उत्तरपदांचे अर्थ यथोचित समजावेत। उपमेत उपमा-द्योतक पद व उपमेय-पद यांच्या द्वारा (तुलनेचा) संबंध सूचित होतो।

Verse 9

ताभ्याञ्च विग्रहात्त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः

आणि त्या दोन्ही प्रकारांतून विग्रहाने ते त्रिविध होते; तसेच समासाच्या अंतिम पदावरूनही त्रिविध होते. अशा भेदाने उपमा स्पष्टपणे अठरा प्रकारच्या होतात।

Verse 10

यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यते ऽपि वा ते धर्मवस्तुप्राधान्याद्धर्मवस्तूपमे उभे

जिथे साधारण धर्म (सामान्य गुण) स्पष्ट सांगितला जातो किंवा केवळ गम्य होतो, तिथे धर्म व वस्तू—दोन्हींच्या प्राधान्यामुळे त्या दोन्हीला ‘धर्मवस्तू-उपमा’ असे म्हणतात।

Verse 11

तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्मिणौ परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयोः

जिथे समानधर्म असलेले दोन आधार परस्परांना सदृश म्हणून वर्णिले जातात व एकमेकांचेच उपमान ठरतात, ती ‘परस्परोपमा’ होय; अन्यथा दोघांपैकी जो अधिक प्रसिद्ध तो उपमान (मानक) मानला जातो।

Verse 12

विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर् नियमोपमा अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा

ही ‘विपरीतोपमा’ होय. जिथे व्यावृत्तीने (बहिष्काराने) तुलना मर्यादित होते ती ‘नियमोपमा’; आणि जिथे सांगितलेले साम्य अन्यत्रही लागू पडते ती ‘अनियमोपमा’ ठरते।

Verse 13

समुच्चयोपमातो ऽन्यधर्मवाहुल्यकीर्तनात् वहोर्धम्मस्य साम्येपि वैलक्ष्ण्यं विवक्षितं

दोन्ही समान धर्मांत साम्य असूनही येथे वैलक्षण्य अभिप्रेत आहे; कारण ‘समुच्चयोपमा’पेक्षा भिन्न रीतीने येथे इतर (अतिरिक्त) गुणधर्मांची बहुलता सांगितली जाते।

Verse 14

यदुच्यते ऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा

ज्या अलंकारात ‘अतिरिक्तत्व/श्रेष्ठत्व’ व्यक्त होते ती ‘व्यतिरेकोपमा’ होय. आणि जिथे अनेक सदृश उपमानांनी उपमा केली जाते ती ‘बहूपमा’ म्हणतात।

Verse 15

धर्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव साअप्_३४३०१५अबुपमानविकारेण तुलना विक्रियोपमा

धर्म आणि प्रत्युपमान यांची मांडणी जर अन्य प्रकारे केली, तर ती ‘मालोपमा’सारखी होते. उपमानात विकार करून जी तुलना केली जाते ती ‘तुलना’; आणि रूपांतरयुक्त उपमा ‘विक्रियोपमा’ म्हणतात।

Verse 16

त्रिलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि कविनोपमीयते या प्रथते साद्भुतोपमा

ज्या उपमेत कवी उपमानावर त्रैलोक्यातही न सापडणारी गोष्ट आरोपून उपमेयाचे साम्य दाखवितो, ती ‘अद्भुतोपमा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 17

प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम् उपमेयस्य सा मोहोपमासौ भ्रान्तिमद्वचः

उपमान (प्रतीयोगी) आरोपून उपमेयाचे त्याच्याशी अभेदरूपे वर्णन करणे ‘मोहोपमा’ होय; हे भ्रान्तियुक्त वचन आहे।

Verse 18

उभयोर्धर्मिणोस्तथ्यानिश् चयात् संशयोपमा उपमेयस्य संशय्य निश् चयान्निश् चयोपमा

उपमेय व उपमान या दोन्ही धर्मींत समान धर्माचा खरा निश्चय असूनही उपमा संशयाने मांडली तर ती ‘संशयोपमा’ होय. पण उपमेयच संशयास्पद असूनही उपमा निश्चयाने सांगितली तर ती ‘निश्चयोपमा’ म्हणतात।

Verse 19

वाक्यार्थनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी

जेव्हा संपूर्ण वाक्यार्थाची तुलना केली जाते, तेव्हा उपमानामुळे ती ‘वाक्यार्थोपमा’ ठरते. आणि एखाद्या वस्तूची तुलना तिच्याचशी केली तर ‘साधारणी’ किंवा ‘अतिशायिनी’ उपमा उत्पन्न होते।

Verse 20

उपमेयं यद्न्यस्य तद्न्यस्योपमा मता यद्युत्तरोत्तरं याति तदासौ गगनोपमा

जेव्हा एखादी वस्तू एका गोष्टीसाठी उपमेय ठरून उपमेचा विषय होते आणि तेच उपमेय पुढे दुसऱ्यासाठी उपमेय बनते, अशी उपमा मान्य होते; आणि तुलना उत्तरोत्तर क्रमाने वाढत गेली तर ती ‘गगनोपमा’ म्हणतात।

Verse 21

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुरः

येथे उपमा पाच प्रकारची सांगितली आहे—प्रशंसात्मक, निंदात्मक, कल्पित, वास्तविक सादृश्यावर आधारलेली, आणि अंशतः (मर्यादित) सादृश्यावर आधारलेली।

Verse 22

उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य रूप्यते गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः

गुणांची समता पाहून जेव्हा उपमानाचेच तत्त्व उपमेयावर आरोपित होते, तेव्हा विद्वान त्या अलंकाराला ‘रूपक’ म्हणतात।

Verse 23

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्मिणां

तुल्यधर्म असलेल्या वस्तूंचे सहभावाने (एकत्र उपस्थितीने) संयुक्त कथन म्हणजे ‘सहोक्ति’; ती भेद लुप्त झालेली उपमा किंवा रूपकही असू शकते।

Verse 24

भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य च

सादृश्य असलेल्या उत्तरवाक्याने जिथे अर्थाला पुष्टी मिळते तो ‘अर्थान्तरन्यास’; तसेच चेतन वा अचेतन यांची वृत्ती/व्यवहार अन्यथा (भिन्न रीतीने) आरोपिणेही त्यात येते।

Verse 25

अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते लोकसीमान्वृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्तनम्

जिथे एखादी वस्तू तिच्या यथार्थापेक्षा अन्यथा कल्पिली/मानली जाते, तिला ‘उत्प्रेक्षा’ म्हणतात; ही लोकानुभवाच्या मर्यादेत असलेल्या वस्तुधर्माचे कीर्तन आहे।

Verse 26

भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद्द्विधा गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यर्दर्शनं

‘अतिशय’ हा अलंकार दोन प्रकारचा—सम्भव व असम्भव. जिथे गुण, जाति/स्वभाव, क्रिया इत्यादींबाबत जणू काही उणिव (वैकल्य) दाखवून परिणाम अधिक तीव्र केला जातो.

Verse 27

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते पवनोपमेति ख गमनोपमेति क , ट च प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणान्तरम्

विशेष स्पष्ट दाखविण्यासाठीच तिला ‘विशेषोक्ति’ म्हणतात—प्रसिद्ध कारण बाजूला ठेवून दुसरे (अनपेक्षित) कारण मांडले जाते; उदा. “पवनोपम” (ख), “गमनोपम” (क), तसेच (ट) इत्यादी.

Verse 28

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः

जिथे स्वाभाविकता अनुमानाने किंवा कल्पनेने सिद्ध केली जाते, ती ‘विभावना’ होय. आणि ‘संगतीकरण’ म्हणजे जे दोन विषय सामान्यतः जुळत नाहीत त्यांना युक्तीने जोडून सुसंगत करणे.

Verse 29

विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः

विरोधपूर्वक रीतीने जो मांडला जातो तो ‘विरोध’ असे स्मरणात आहे. तो साध्य अर्थासाठी हेतु म्हणून दिसतो, पण प्रत्यक्षात सिद्धीला अडथळा ठरतो.

Verse 30

कारको ज्ञापक इति द्विधा सो ऽप्युपजायते प्रवर्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्यजन्मनः

कारणही दोन प्रकारचे—कारक आणि ज्ञापक. ‘कारक’ ते, जे कार्याच्या उत्पत्तीपूर्वी किंवा उत्पत्तीनंतर निर्माण होऊन कार्यरत होते.

Verse 31

पूर्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः कार्यकारणभावाद्वा स्वमावाद्वा नियामकात्

तो संबंध ‘पूर्व-शेष’ म्हणून प्रसिद्ध आहे—विशेषतः त्या दोन्ही विशेषांच्या बाबतीत—कधी कार्य-कारणभावामुळे, कधी स्वभावामुळे, अथवा नियामक कारणामुळे।

Verse 32

ज्ञापकाख्यस्य भेदो ऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात् अविनाभावनियमो ह्य् अविनाभावदर्शनात्

‘ज्ञापक’ नावाचा एक भेद (लक्षण/चिन्ह) असतो, नदीपूर इत्यादी उदाहरणांवरून ते दिसते. खरे तर अविनाभाव (व्याप्ती) याचा नियम अविनाभावाच्या दर्शनातूनच निश्चित होतो।