Adhyaya 344

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अर्थालङ्कारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दार्थालङ्काराः अग्निर् उवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील अलंकारप्रकरणात ‘अर्थालंकार-निरूपण’ नावाचा तीनशे त्रेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता तीनशे चव्वेचाळीसावा अध्याय—‘शब्दार्थालंकार’—आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले: शब्द आणि अर्थ—दोघांचा अलंकार—दोघांनाही समान रीतीने शोभवितो; जसा एकाच ठिकाणी ठेवलेला एक हार स्त्रीचे स्तन व ग्रीवा—दोन्ही शोभवितो।

Verse 2

प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति

प्रशस्ती, कान्ती, औचित्य, संक्षेप, यावदर्थता (अर्थ जितका आवश्यक तितकेच म्हणणे) आणि अभिव्यक्ती (स्पष्ट मांडणी)—हे त्याचे सहा भेद असून रचनेत ते सदैव जागृत ठेवावेत।

Verse 3

प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः

प्रशस्ती ही अशी वाक्-युक्ती आहे की तिचे कार्य जणू पराच्या मर्माला द्रवित करणे होय. ती वाक्-रीती दोन प्रकारची—प्रेमोक्ती आणि स्तुती—अशा भेदांनी विभागली आहे।

Verse 4

प्रेमोक्तिस्तुतिपर्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्तने कान्तिः सर्वमनोरुच्यवाच्यवात्तकसङ्गतिः

‘प्रेमोक्ति’ आणि ‘स्तुति’ हे समानार्थी; ‘प्रियोक्ति’ म्हणजे गुणकीर्तन करणारी वाणी. ‘कान्ति’ सर्व मनांना रमविणारी—वाच्य व भावार्थ यांचा यथोचित संगम.

Verse 5

यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस् तथा रसः ऊर्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते

जसा विषय तशी रीत; जशी वृत्ती तसा रस. ओजस्वी आणि मृदु असा एकत्रित संदर्भ असला की औचित्य उत्पन्न होते.

Verse 6

संक्षेपो वाचकैर् अल्पैर् वहोरर्थस्य संग्रहः अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता

संक्षेप म्हणजे थोड्या वाचक शब्दांनी मोठ्या अर्थाचा संग्रह; जिथे शब्द आणि अभिप्रेत वस्तु न कमी न जास्त—म्हणजे यावदर्थता असते.

Verse 7

प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्य् अपि तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम्

प्रकटपणाला ‘अभिव्यक्ती’ म्हणतात. तिचे ‘श्रुती’ आणि ‘आक्षेप’ असे दोन भेद आहेत. त्यात ‘श्रुती’ म्हणजे शब्दाने आपला मुख्य अर्थ थेट समर्पित करणे.

Verse 8

भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी

ती दोन प्रकारची—नैमित्तिकी आणि पारिभाषिकी. ‘सङ्केत’ म्हणजे रूढ संकेत-नियम, आणि ‘परिभाषा’ म्हणजे तांत्रिक परिभाषा; म्हणून तिला ‘पारिभाषिकी’ म्हणतात.

Verse 9

मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा स्वाभिधेयस्खलद्वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः

शब्द-शक्ती दोन प्रकारची—मुख्य आणि उपचारिकी (गौण/लाक्षणिक) अशी सांगितली आहे; आणि या दोन्हींचेही प्रत्येकी दोन उपभेद आहेत. जेव्हा शब्दाची वृत्ती स्वतःच्या अभिधेय अर्थापासून स्खलित होते, तेव्हा तीच वृत्ती अमुख्य अर्थाची वाचक ठरते।

Verse 10

यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः

ज्या प्रकारे एखादा शब्द कोणत्यातरी विशेष निमित्तामुळे उपचाराने (रूपकाने) वापरला जातो, ती उपचारिकी ‘लाक्षणिकी’ म्हणतात. लक्षणा व गुण यांच्या योगामुळे तिला ‘गौणी’ असेही म्हणतात।

Verse 11

अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर् लक्षणोच्यते अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः

अभिधेय (मुख्य अर्थ) याच्याशी अविनाभूत अशी जी प्रतीती असते, तिलाच ‘लक्षणा’ म्हणतात. ती अभिधेयाशी संबंध, सामीप्य (निकटता) किंवा समवाय (अंतर्निहित नाते) यांमुळे उत्पन्न होते।

Verse 12

वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया

वैपरीत्य (विरोध) आणि अभिप्रेत क्रियायोग यांमुळे लक्षणा पाच प्रकारची मानली आहे. परंतु गौणी गुण अनंत असल्याने, वक्त्याच्या विवक्षेनुसार ती (गौणी) अनंतही ठरते।

Verse 13

अन्यधर्मस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः

लोकसीमा (लोकाचाराची मान्य मर्यादा) यानुसार जिथे अन्यत्र भिन्न धर्मनियम योग्य रीतीने स्वीकारला जातो, त्यालाच येथे ‘समाधि’ (स्थिर विधिनिर्णय) असे स्मरले आहे।

Verse 14

श्रूतेरलभ्यमानो ऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः स आक्षेपो धनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः

श्रुत शब्दांमधून जो अर्थ थेट मिळत नाही, पण संवेदनशील व बुद्धिमान वाचकाच्या चित्तात प्रकट होतो, त्यास ‘आक्षेप’ म्हणतात; तो ध्वनी/व्यञ्जना यांच्या सूचनेने व्यक्त होतो म्हणून त्याला ‘धनि’ (ध्वनीचा एक प्रकार) असे नाव आहे।

Verse 15

शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषो ऽभिधित्सया

जिथे शब्द आपल्या वाच्यार्थाने असा अर्थ पोहोचवतो की श्रोता स्वतःच अभिप्रेत अर्थ मिळवितो, तिथे इच्छित (आक्षरिक) अर्थाचा जणू ‘प्रतिषेध’ करून जो विशेष अर्थ प्रकट होतो, तो वक्त्याच्या अभिधित्सा (विशिष्ट अर्थ सांगण्याची इच्छा) यामुळे उत्पन्न होतो।

Verse 16

तमाक्षेपं व्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः

येथे या अलंकाराला ‘आक्षेप’ म्हणतात. पुन्हा यालाच ‘स्तोत्र’ असेही म्हणतात—म्हणजे अधिकार (योग्य विषय) सोडून दुसऱ्या वस्तूची जी स्तुती केली जाते, ती स्तोत्ररूप स्तुती होय।

Verse 17

यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्समानविशेषणं सा समासोकितिरुदिता सङ्क्षेपार्थतया बुधैः

जिथे स्पष्टपणे म्हटलेल्या वाक्यातून अभिप्रेत अर्थ कळत नाही, पण त्याच्यासारख्या सामान्य अर्थाला विशेषण जोडलेल्या उक्तीने तो समजतो—विद्वानांनी तिला ‘समासोक्ति’ म्हटले आहे, कारण ती अर्थ संक्षेपाने व्यक्त करते।

Verse 18

अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेनाभिधीयते एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः

‘अपह्नुति’ म्हणजे नकार/लपविण्याच्या माध्यमातून दुसऱ्या अर्थाची सूचना करणे. ‘पर्यायोक्त’ म्हणजे जो अर्थ दुसऱ्या प्रकारे व्यक्त केला जातो. म्हणून यांपैकी किमान एका ठिकाणी तरी व्यञ्जना कार्यरत असल्याने ‘ध्वनि’ ही संज्ञा योग्य ठरते।