Adhyaya 346

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे काव्यगुणविवेको नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यदोषविवेकः अग्निर् उवाच उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील “काव्यगुणविवेक” नावाचा ३४५वा अध्याय समाप्त झाला. आता ३४६वा अध्याय “काव्यदोषविवेक” सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—सभ्य रसिकांना उद्वेग/रसभंग निर्माण करणारे जे, ते दोष; आणि वक्ता, वाचक (शब्दप्रयोग) व वाच्य (अर्थ) यांचा एकटा, दुहेरी किंवा तिहेरी अयोग्य नियोग झाल्याने तो सात प्रकारचा होतो.

Verse 2

तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः सन्दिहानो ऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्विधः

येथे वक्ता ‘कवी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. भेदाने तो चार प्रकारचा—(१) सन्दिहान, (२) अविनीत, (३) अल्पज्ञ/अर्धज्ञ, आणि (४) ज्ञाता (पूर्ण समर्थ) असा सांगितला आहे.

Verse 3

निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम् तद्भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्वयोः

निमित्त (कारणाधार) व परिभाषा (परंपरागत संज्ञा) यांच्या साहाय्याने जो वस्तुतः संदर्भाशी जोडलेला अर्थ व्यक्त करतो, तो ‘अर्थसंस्पर्शी वाचक’ होय. याचे दोन भेद—पद व वाक्य—असे; अशा रीतीने दोघांचे लक्षण सांगितले आहे.

Verse 4

असाधुत्वाप्रयुक्त्वे द्वावेव पदनिग्रहौ शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः

पदरूप नाकारण्याची दोनच कारणे—(१) असाधुत्व (अशुद्धता) आणि (२) अप्रयुक्तत्व (प्रमाण प्रयोगाचा अभाव). ‘असाधुत्व’ म्हणजे शब्दशास्त्र/व्याकरणाच्या विरुद्ध असणे, असे बुधजन मानतात.

Verse 5

व्युत्पन्नैर् अनिबद्वत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च

व्युत्पन्नांच्या मते ‘अनिबद्धत्व’ म्हणजेच ‘अप्रयुक्तत्व’ (स्वीकृत प्रयोगाचा अभाव) होय. तसेच ‘छान्दसत्व’ (वैदिक/प्राचीन शब्दरचना), ‘अविस्पष्टत्व’ (अस्पष्टता) आणि ‘कष्टत्व’ (कठोर/कृत्रिम अभिव्यक्ती) हेही दोष मानले जातात.

Verse 6

तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः

अशा रीतीने वैदिक (छान्दस) प्रयोग पाच प्रकारचा आहे; त्यात ‘असमयिकता’ आणि ‘ग्राम्य/लोकभाषिकता’ही येते. लौकिक भाषेत तो वापरू नये, कारण तो अस्पष्ट व अबोध होतो.

Verse 7

गूडार्थता विपर्यस्तार्थता संशयितार्थता अविष्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढार्थतेति सा

अर्थाची गूढता, अर्थाचा विपर्यास, अर्थाविषयी संशय, आणि अर्थाची अस्पष्टता—हे त्याचे भेद आहेत; त्यांतील जो दोष ‘गूढार्थता’ तोच ‘गूढार्थता’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 8

यत्रार्थो दुःखसवेद्यो विपर्यस्तार्थता पुनः विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपातिर्मलीमसा

जिथे अर्थ केवळ कष्टानेच समजतो ती गूढार्थता; जिथे अर्थ उलटा/विरोधी होतो ती विपर्यस्तार्थता. आणि अभिप्रेताऐवजी अन्य शब्दार्थांनी भाव सांगितला जातो तो ‘मलीमसा’ हा दोष होय.

Verse 9

अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः मनीषयेति ज सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां

जेव्हा मुख्य (शाब्दिक) अर्थ अन्यार्थ होण्यामुळे किंवा असमर्थ असल्यामुळे चालत नाही, तेव्हा प्रसंगयुक्त विचाराने (मनीषा) त्याच गौणार्थाकडे जावे लागते; जिथे वाच्यार्थ अनिश्चित राहतो, तिला ‘संशयितार्थता’ म्हणतात.

Verse 10

दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते असुखोच्चार्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः

सज्जनांना उद्विग्न न करता देखील या अवस्था काव्यदोषच ठरतात—(१) उच्चारायला असुख/कठीण, (२) अभिव्यक्तीत कष्टसाध्य/कठोर, आणि (३) प्रस्थापित रूढी-प्रयोग (समय) यापासून विचलन.

Verse 11

असामयिकता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपातिः खलीकृता

मुनींनी हे दोष सांगितले आहेत—वाणीतील असामयिकता टाळावी; आणि ‘ग्राम्यता’ म्हणजे नीच अर्थ प्रतिपादणारी, रूक्ष व असभ्य झालेली वाणी।

Verse 12

वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा

जे व्यक्त करावयाचे आहे पण जे सामान्य (ग्राम्य) वाणीने थेट व्यक्त होत नाही, त्याची परोक्ष सूचकता तीन प्रकारे होते—उच्चाराने, केवळ स्मरणाने, आणि त्या अर्थवाचक शब्दाशी साम्य/संबंधाने।

Verse 13

दोषः साधारणः प्रातिस्विको ऽर्थस्य स तु द्विधा अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः

एखाद्या वस्तू/मालमत्तेचा दोष दोन प्रकारचा—साधारण आणि प्रातिस्विक (वैयक्तिक)। तो दोष द्विविध आहे; अनेक सहहिस्सेदारांच्या दाव्यांनी बाधित असणे ‘साधारण’ दोष मानले आहे।

Verse 14

क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्ता व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः

साधारण दोष पाच मानले आहेत—क्रिया व कारक-संबंधातील भ्रंश, संधीचा अभाव (विसंधी), पुनरुक्ती, आणि वाक्यसंबंधांची व्यस्तता/अव्यवस्था।

Verse 15

अक्रियत्वं क्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः कर्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिःसन्धिदूषणम्

दोष असे—क्रियेचा अभाव (अक्रियत्व), क्रिया/क्रियापदाचा भ्रंश, कारकप्रयोगातील त्रुटी, कर्ता इत्यादी आवश्यक कारकांचा अभाव, विसंधी (संधी न करणे), आणि संधीदूषण (चुकीची संधी)।

Verse 16

विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा सन्धेर्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात्

संधीचे दोषयुक्त दोन प्रकार आहेत—(१) ‘विगत’, जिथे योग्य संधी होत नाही किंवा गळून पडते; (२) ‘विरुद्ध’, जिथे संधी नियम/औचित्याच्या विरुद्ध होते. संधीतील ही ‘विरुद्धता’ कष्टपादामुळे (छंदपादाची जबरदस्तीची रचना) किंवा अनपेक्षित भिन्न अर्थाच्या आगमनामुळे उत्पन्न होते.

Verse 17

पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा

पुनरुक्तत्व (अनावश्यक पुनरावृत्ती) म्हणजे वारंवार विधान; ते दोन प्रकारचे—अर्थाची आवृत्ती आणि शब्द/पदाची आवृत्ती. अर्थाची आवृत्तीही पुढे पुन्हा दोन प्रकारची मानली आहे.

Verse 18

प्रयुक्तवरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च नावर्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्तते पदम्

पदावृत्तीमध्ये (शब्दाची पुनरावृत्ती) जर पर्यायवाची श्रेष्ठ शब्द वापरला, किंवा दुसरा शब्दरूप वापरला, तर ती (दोषरूप) पुनरावृत्ती मानली जात नाही; ज्या ठिकाणी तोच शब्द तसाच पुन्हा येतो, तेथेच आवृत्ती म्हणावी.

Verse 19

व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः

व्यस्तसम्बन्धता (संबंधाचा विस्कळीतपणा) तेव्हा होते जेव्हा योग्य वाक्य-संबंध (i) व्यवधान/विच्छेदामुळे तुटतो, (ii) दुसऱ्या संबंधाच्या घुसखोरीमुळे झाकला जातो, किंवा (iii) वेगळ्याच संबंधरूपाने निर्माण होतो.

Verse 20

मला इति क , ज च कष्टपादादर्थान्तरक्रमादिति ट प्रयुक्तचरशब्देनेति ज , ञ च अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानास्त्रिधैव सा अन्तरा पदवाक्याभ्यां प्रतिभेदं पुनर्द्विधा

‘मला’—असे क आणि ज आचार्य म्हणतात; आणि ‘कष्ट’—कष्टपादामुळे किंवा अर्थ-क्रम बदलल्यामुळे उत्पन्न होते—असे ट म्हणतो. तसेच ‘प्रयुक्तचरशब्द’—असे ज आणि ञ म्हणतात. ते कारण नसले तरी ‘अंतर्व्यवधान’ (आतील व्यवधान) तीन प्रकारचे असते; आणि तीच ‘अंतरा’ पदांमध्ये किंवा वाक्यांमध्ये येते त्यानुसार पुन्हा दोन प्रकारची होते.

Verse 21

वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्द्विधा पदवाक्ययोः व्युत्पादितपूर्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते

वाच्य अर्थ म्हणजे अभिप्रेत अर्थरूपाने जो बोध होतो तो; म्हणून पद व वाक्य यांच्या दृष्टीने तो द्विविध आहे—(१) पूर्वीच्या व्युत्पत्तीने सिद्ध झालेला वाच्य, आणि (२) व्युत्पत्तीने नव्याने सिद्ध करावयाचा वाच्य; असा भेद होतो.

Verse 22

इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा

हेतूमध्ये दोष तेव्हा मानला जातो जेव्हा तो—इष्ट सिद्धान्ताला बाधक ठरतो, असमर्थ असतो, असिद्ध असतो, विरुद्ध असतो, किंवा अनैकान्तिक (व्यभिचारी/अनिश्चित) असतो.

Verse 23

एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः पक्षे सपक्षेनास्तितत्वं विपक्षे ऽस्तित्वमेव तत्

अशा रीतीने ‘सत्प्रतिपक्षत्व’ हा दोष—‘कालातीतत्व’च्या संकरामुळे निर्माण झालेला—असा की, पक्षात तो सपक्षासह अस्तित्ववान् म्हणून सिद्ध होतो आणि विपक्षातही तोच अस्तित्व सिद्ध होतो.

Verse 24

काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति

काव्यात, सभेत बसलेल्या विद्वान् परीक्षकांमध्येही ‘अरुन्तुद’ हा दोष खरोखर मान्य केला जात नाही; तसेच ‘एकादश-निरर्थत्व’ हेही ‘दुष्कर’ इत्यादी प्रसंगांत दोष मानले जात नाही.

Verse 25

दुःखीकरोति दोषज्ञान्गूढार्थत्वं न दुष्करे न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर् लोकशास्त्रयोः

गूढार्थता दोष जाणणाऱ्या रसिकालाही दुःखी करते; म्हणून काव्य दुष्कर (अतिशय अवघड) नसावे, ग्राम्य किंवा खटकणारे नसावे, आणि लोक व शास्त्र—दोन्हीतील प्रस्थापित प्रयोगानुसार असावे.

Verse 26

क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके

क्रियेचा भंग झाल्यास ‘लक्ष्मा’ हा व्याकरणदोष उत्पन्न होतो; तसेच क्रियेचा अध्याहार (लोप) झाल्यासही. कारक-संबंध बिघडल्यावर प्रसंगाच्या बळावर अपेक्षित कारक अर्थाने गृहीत धरावा लागतो.

Verse 27

प्रगृह्ये गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्वचादौ न दुर्भगम्

प्रगृह्य असल्यास संधी केली जात नाही; ‘क्षत’ (तुटलेला) पदरूप संधीविना राहतो. कठीण पाठामुळे द्वि-संधी होऊ शकते; दुर्वचादी शब्दांनी सुरू होणाऱ्या प्रयोगांत हे दुर्मिळ नाही.

Verse 28

अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर् न लिप्यते

अनुप्रासात पदांची पुनरावृत्ती प्रशस्त मानली जाते, आणि व्यस्त (उलटा) संबंधही शोभून दिसतो. अभिप्रेत अर्थग्रहणात केवळ व्युत्क्रम इत्यादींमुळे दोष धरला जात नाही.

Verse 29

विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुपमानोपमेययोः

जिथे विभक्ती, संज्ञा आणि लिंग यांविषयी धीमंतांना अडचण वाटत नाही, तिथे संख्येच्या कारणाने उपमान व उपमेय यांचे भिन्नत्व समजावे (व्याकरणतः एकरूप नाहीत)।

Verse 30

अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा कवीमां समुदाचारः समयो नाम गीयते

कवींमध्ये रूढ झालेली जी परंपरा—अनेकांसाठी एकवचन, एकासाठी बहुवचन, किंवा अनेकांसाठी बहुवचन असा प्रयोग—तिला ‘समय’ (काव्य-परंपरा) असे म्हणतात.

Verse 31

एकादशनिरस्तत्वमिति ञ समान्यश् च विशिष्टश् च धर्मवद्भवति द्विधा सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः

विद्वान म्हणतात की अकरा (काव्य) दोषांपासून मुक्त असण्याची अवस्था ‘धर्मा’प्रमाणे द्विविध आहे—सामान्य व विशेष. सिद्ध सिद्धान्तकार आणि कवी यांच्यात याविषयी वाद नाही.

Verse 32

यः प्रसिध्यति सामान्य इत्य् असौ समयो मतः सर्वेसिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं

जे ‘सामान्य’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, तोच ‘समय’ (रूढी/परंपरा) मानला जातो; त्याच्या साहाय्याने सर्व सिद्धान्तकार अविचलपणे प्रवर्ततात.

Verse 33

कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन सद्विधा छेदसिद्धन्ततो ऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्भ्रान्तितो यथा

किंवा, जितक्यापुरते ‘सामान्य’ कल्पिले जाते तितक्यापुरतेच ते सिद्ध होते; अन्यथा ‘छेद-सिद्धान्ता’नुसार काहींना भ्रांतीप्रमाणे वेगळा निष्कर्षही निघू शकतो.

Verse 34

तर्कज्ञानं मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता

कोणत्या मुनीच्या मतात तर्कजन्य ज्ञान प्रमाण मानले जाते? कोणत्या सिद्धान्तात सर्व काही क्षणभंगुर आहे? कोणत्या दृष्टीत भूतांमध्ये चैतन्यता (मूल तत्त्व) आहे? आणि कोणत्या प्रणालीत ज्ञान स्वयंप प्रकाशमान आहे?

Verse 35

प्रज्ञातस्थूलताशब्दानेकान्तत्वं तथार्हतः शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः

शैव, वैष्णव, शाक्त, सौर आणि सिद्धान्ती यांचे मत ‘प्रज्ञात’, ‘स्थूलता’, ‘शब्द’, ‘अनेकान्तत्व’ तसेच ‘अर्हत’ या संज्ञांच्या उपयोगाने वैशिष्ट्यपूर्ण ठरते.

Verse 36

जगतः कारणं ब्रह्म साङ्ख्यानां सप्रधानकं अस्मिन् सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम्

ब्रह्म हे जगताचे कारण आहे; साङ्ख्यांच्या मते ते प्रधान (प्रकृती) सहित वर्णिले जाते. या सरस्वती-लोकी प्राणी परस्परांमध्ये संचार करतात.

Verse 37

बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टैः स उच्यते परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात्

जे विशेषत्वांची तुलना करून भेद पाहत (इतरांना) बांधतात, ते परिग्रहामुळे ‘असत्’ म्हणविले जातात; आणि सज्जन ‘सत्’ म्हणविले जातात, कारण ते अपरिग्रही असतात.

Verse 38

भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते प्रत्यक्षादिप्रमाणैर् यद् बाधितं तदसद्विदुः

जे ज्ञान बाधित (खंडित) होत आहे, त्याचे द्वैविध्य सांगितले जाते; प्रत्यक्षादी प्रमाणांनी जे बाधित ठरते, ते ‘असत्’ असे जाणावे.

Verse 39

कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत्

कवींनी ग्राह्य मानावे ते—ज्ञानाची द्योतमान स्पष्टता. जेच अर्थक्रिया साधते, तेच परमार्थतः ‘सत्’ आहे.

Verse 40

अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत् विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान् अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात्

अज्ञान व ज्ञान—या दोन्ही दृष्टींनी एक ब्रह्मच परमार्थसत् आहे. तेच विष्णुरूपाने स्वर्गादीचे कारण असून शब्द व अलंकाररूपही आहे. विद्या दोन—अपरा व परा; परा विद्या जाणल्याने भव (संसार) यातून मुक्ती मिळते.