Adhyaya 347
Chapter 347: One-syllable Appellations (एकाक्षराभिधानम्)
भगवान अग्नी या अध्यायात मातृकेसह एकाक्षर—एकाक्षरी अभिधान—यांचे निरूपण करतात. प्रथम स्वर‑व्यंजन अक्षरांचे अर्थ व देवतासंबंध सांगून काव्यप्रयोग, मंत्रगूढार्थ व प्रतीकवाचनासाठी उपयुक्त असा संक्षिप्त कोश दिला आहे. पुढे बीजाक्षरे व लघुमंत्र देवता व फलप्राप्तीशी जोडले आहेत—उदा. ‘क्षो’ द्वारा हरि/नरसिंह संकेत, रक्षण व समृद्धीची सिद्धी. नंतर नवदुर्गा व त्यांच्या वटुक‑सेवकांची नावे, पद्मयंत्रात पूजाविधान, दुर्गागायत्रीप्राय मंत्र व षडंग‑न्यासाचा क्रम वर्णिला आहे. गणपतीचा मूलमंत्र, रूपलक्षणे, स्वाहान्त नामांनी पूजा‑होम, आणि शेवटी मंत्रविन्यास व कात्यायनसंबंधी व्याकरणटीप देऊन पवित्र वाणी ही शास्त्रही आहे व साधनतंत्रही आहे, हे प्रतिपादिले आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यदोषविवेको नाम षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ अधिकत्रिशततमो ऽध्यायः एकाक्षराभिधानं अग्निर् उवाच एकाक्षराभिधनञ्च मातृकान्तं वदामि ते अ विष्णुः प्रतिषेधः स्यादा पितामहवाक्ययोः
अशा रीतीने अग्नि महापुराणातील अलंकार-प्रकरणात ‘काव्यदोषविवेक’ नावाचा ३४६वा अध्याय समाप्त झाला. आता ३४७वा अध्याय ‘एकाक्षराभिधान’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—मी तुला मातृका (वर्णमाला) सहित एकाक्षरी नामे सांगतो. ‘अ’ हे विष्णूचे वाचक; ‘आ’ इत्यादी पुढील विनियोग पितामह ब्रह्माच्या वचनांनुसार जाणावा।
Verse 2
सीमायामथाव्ययं आ भवेत्संक्रोधपीडयोः इः कामे रतिलक्ष्म्योरी उः शिवे रक्षकाद्य ऊः
सीमा/मर्यादेत—या अर्थी ‘आ’ हे अव्यय आहे. तीव्र क्रोध व पीडा या अर्थी ‘इः’ वापरतात. कामार्थी तसेच रती व लक्ष्मी यांच्या संदर्भात ‘ई’ येते. शिव-शुभार्थी आणि रक्षक इत्यादींच्या संदर्भात ‘उः’ व ‘ऊः’ यांचा प्रयोग होतो।
Verse 3
ऋ शब्दे चादितौ ऋस्यात् ऌ ॡ ते वै दितौ गुहे ए देवी ऐ योगिनी स्यादो ब्रह्मा औ महेश्वरः
‘ऋ’ हा शब्द/ध्वनी तसेच अदिती यांचा बोधक आहे. ‘ऌ’ आणि ‘ॡ’ हे दिती व गुहा (गुहेचा) अर्थ दर्शवितात. ‘ए’ देवीचा, ‘ऐ’ योगिनीचा, ‘ओ’ ब्रह्माचा आणि ‘औ’ महेश्वर (शिव) यांचा वाचक आहे।
Verse 4
अङ्कामः अः प्रशस्तः स्यात् को ब्रह्मादौ कु कुत्सिते खं शून्येन्द्रियं खङ्गो गन्धर्वे च विनायके
‘अः’ हा प्रशस्त/उत्तम अर्थी वापरला जातो. ‘क’ ब्रह्मा इत्यादींचा वाचक; ‘कु’ निंद्य/कुत्सित अर्थी. ‘ख’ शून्य तसेच इंद्रिये (रिक्तवत्) यांचाही बोधक आहे. ‘खङ्ग’ हा गंधर्व व विनायक (गणेश) यांचा वाचक म्हणतात।
Verse 5
गङ्गीते गो गायने स्यद् घो घण्टा किङ्किणीमुखे ताडने ङश् च विषये स्पृहायाञ्चैव भैरवे
गीत या अर्थी ‘गो’ येते; गायन या अर्थी ‘घो’ म्हणतात. ‘घो’ हा घंटा तसेच किण्किणी (लहान घंटी)च्या मुख/छिद्राचाही वाचक आहे. ताडन/प्रहार या अर्थी ‘ङश्’ येते; तसेच ‘ङश्’ विषय, स्पृहा (लालसा) आणि भैरव (भयानक) या अर्थीही वापरतात।
Verse 6
चो दुर्जने निर्मले छश्छेदे जिर्जयने तथा जं गीते झः प्रशस्ते स्याद्बले ञो गायने च टः
‘चो’ हा दुर्जन तसेच निर्मळ या अर्थी येतो. ‘छ’ छेदन, ‘जि’ जय/विजय, ‘जं’ गीत, ‘झः’ प्रशस्त/स्तुत्य, ‘ञो’ बल, आणि ‘टः’ गायन या अर्थी मानला आहे.
Verse 7
ठश् चन्द्रमण्डले शून्ये शिवे चोद्बन्धने मतः डश् च रुद्रे ध्वनौ त्रासे ढक्वायां ढो ध्वनौ मतः
‘ठ’ चंद्रमंडल, शून्य, शिव आणि ‘उद्बन्धन’ (बांधणे/लटकवणे) या अर्थी मानला आहे. ‘ड’ रुद्र, ध्वनी व त्रास (भीती) दर्शवितो; आणि ‘ढ’ ‘ढक्वा’ या उच्चारातून निर्माण होणाऱ्या ध्वनीचा बोध करतो.
Verse 8
णो निष्कर्षे निश् चये च तश् चौरे क्रोडपुच्छके भक्षणे थश्छेदने दो धारणे शोभने मतः
‘णो’ निष्कर्ष/बाहेर काढणे या अर्थी येतो. ‘निश्’ निश्चय दर्शवितो. ‘तश्’ चोर तसेच वराहाची शेपटी या अर्थी येतो. ‘भ’ भक्षण, ‘थ’ छेदन, आणि ‘दो’ धारण/आधार तसेच शोभा/अलंकार या अर्थी मानला आहे.
Verse 9
ब्रह्मकाद्य ऊरिति ख प्रशान्तःस्यादिति ख धने इति ञ धो धातरि चधूस्तूरे नो वृन्दे सुगते तथा प उपवने विख्यातः फश् च झञ्झानिले मतः
‘ख’ ‘ऊरि’ (म्हणजे निश्चयच/अत्यंत) तसेच ‘प्रशान्त’ या अर्थी, आणि ‘ब्रह्मक’ इत्यादी प्रसंगीही येतो. ‘ञ’ धन दर्शवितो. ‘धो’ धाता/आधारकर्ता (धातृ) या अर्थी. ‘धूः’ चोर या अर्थी. ‘नो’ वृंद/समूह तसेच ‘सुगत’ (सद्गतीला गेलेला) या अर्थी. ‘प’ उपवन या अर्थी प्रसिद्ध. ‘फश्’ झंझावाती वारा (झञ्झानिल) या अर्थी मानला आहे.
Verse 10
फुः फुत्कारे निष्फले च विः पक्षी भञ्च तारके मा श्रीर्मानञ्च माता स्याद्याग यो यातृवीरणे
‘फुः’ फुत्कार (फुसफुस/फूँ असा आवाज) तसेच निष्फळ या अर्थी. ‘विः’ पक्षी. ‘भञ्’ तारा/ग्रह. ‘मा’ श्री (लक्ष्मी) आणि माता—दोन्ही अर्थी. ‘याग’ यज्ञकर्म/अर्पण, आणि ‘यः/यो’ यात्री तसेच रणवीर या अर्थी येतो.
Verse 11
रो बह्नौ च लः शक्रे च लो विधातरि ईरितः विश्लेषणे वो वरुणे शयने शश् च शं सुखे
‘रो’ हे अक्षर वह्नि (अग्नी) दर्शविते. ‘लः’ शक्र (इंद्र) याचा वाचक आहे. ‘लो’ हे विधाता (ब्रह्मा) यासाठी सांगितले आहे. ‘वो’ विश्लेषण/विभाजन दर्शविते. ‘व’ वरुणाचा द्योतक आहे. ‘शश्’ शयन/निद्रा अर्थी आहे. आणि ‘शं’ सुख-कल्याण दर्शविते.
Verse 12
षः श्रेष्ठे सः परोक्षे च सालक्ष्मीः सं कचेमतः धारणे हस् तथा रुद्रे क्षः क्षत्त्रे चाक्षरे मतः
‘षः’ श्रेष्ठ अर्थी आहे. ‘सः’ परोक्ष/गुप्त अर्थ दर्शवितो. ‘सा’ हे लक्ष्मीसहित असे म्हटले आहे. ‘सं’ हे कच (केस) याचा संकेत मानला आहे. ‘हस्’ धारण अर्थी असून रुद्राचाही वाचक आहे. ‘क्षः’ क्षत्र (राजसत्ता/क्षात्रबल) दर्शवितो आणि अक्षरगणनेतही धरला जातो.
Verse 13
क्षो नृसिंहे हरौ तद्वत् क्षेत्रपालकयोरपि मन्त्र एकाक्षरो देवो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः
‘क्षो’ हा एकाक्षरी मंत्र नृसिंह व हरि यांच्यासाठी विनियोज्य आहे; तसेच तो दोन क्षेत्रपालांसाठीही उपयोगी आहे. हा देवस्वरूप एकाक्षरी मंत्र भोग (ऐश्वर्य) आणि मुक्ति—दोन्ही प्रदान करतो.
Verse 14
हैहयशिरसे नमः सर्वविद्याप्रदो मनुः अकाराद्यास् तथा मन्त्रा मातृकामन्त्र उत्तमः
हैहय-शिर (दिव्य शिर) यास नमस्कार. हा मनु (मंत्रसूत्र) सर्व विद्यांचा दाता आहे. तसेच ‘अ’कारापासून आरंभ होणारे मंत्र—उत्तम मातृका (वर्णमाला) मंत्र—ही (उपदिष्ट) आहेत.
Verse 15
एकपद्मे ऽर्चयेदेतान्नव दुर्गाश् च पूजयेत् भगवती कात्यायनी कौशिकी चाथ चण्डिका
एकाच पद्म-यंत्रात यांचे अर्चन करावे; आणि नवदुर्गांचीही पूजा करावी—म्हणजे भगवती, कात्यायनी, कौशिकी तसेच चण्डिका (इत्यादी).
Verse 16
प्रचण्डा सुरनायिका उग्रा पार्वती दुर्गया ॐ चण्डिकायै विद्महे भगवत्यै धीमहि तन्नो दुर्गा प्रचोदयात् क्रमादि तु षडङ्गं स्याद्गणो गुरुर्गुरुः क्रमात्
ती प्रचण्डा, सुरनायिका, उग्रा, पार्वती व दुर्गा आहे। “ॐ—चण्डिकेला जाणतो, भगवतीचे ध्यान करतो; ती दुर्गा आम्हांस प्रेरणा देवो।” क्रमाने षडङ्ग-न्यास करावा; छंदाचा गणक्रम ‘गुरु-गुरु’ असा आहे।
Verse 17
अजितापराजिता चाथ जया च विजया ततः कात्यायनी भद्रकाली मङ्गला सिद्धिरेवती
त्यानंतर ती अजिता व अपराजिता, तसेच जया व विजया; पुढे ती कात्यायनी, भद्रकाली, मंगला, सिद्धि आणि रेवती अशीही आहे।
Verse 18
सिद्धादिवटुकाः पूज्या हेतुकश् च कपालिकः एकपादो भीमरूपो दिक्पालान्मध्यतो नव
सिद्ध आदी वटुकांची पूजा करावी; तसेच हेतुक व कपालिक यांचीही। एकपाद व भीमरूप—दिक्पालांच्या मध्यभागी स्थित हे नऊ (देव/परिवार) आहेत।
Verse 19
ह्रीं दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहामन्त्रार्थसिद्धये गौरी पूज्या च धर्माद्याः स्कन्दाद्याः शक्तयो यजेत्
मंत्रार्थसिद्धीसाठी “ह्रीं—दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहा” असा जप करावा। गौरीचीही पूजा करावी; तसेच धर्मादी व स्कंदादी शक्तींचे यजन/पूजन करावे।
Verse 20
प्रज्ञा ज्ञाना क्रिया वाचा वागीशी ज्वालिनी तथा कामिनी काममाला च इन्द्राद्याः शक्तिपूजनं
प्रज्ञा, ज्ञाना, क्रिया, वाचा, वागीशी, ज्वालिनी, कामिनी, काममाला—या शक्तींचे तसेच इंद्रादी शक्तींचेही पूजन करावे।
Verse 21
ओंगं स्वाहा मूलमन्त्रो ऽयं गं वा गणपतये नमः षडङ्गो रक्तशुक्लश् च दन्ताक्षपरशूतकटः
“ॐ गं स्वाहा”—हा मूलमंत्र आहे; किंवा “गं, गणपतये नमः” असे म्हणावे. त्यांचे षडङ्ग-न्यासरूप रक्त-श्वेतवर्ण असून दंत, जपमाळ, परशु व अंकुश धारण करतात।
Verse 22
समोदको ऽथ गन्धादिगन्धोल्कायेति च क्रमात् गजो महागणपतिर्महोल्कः पूज्य एव च
यानंतर क्रमाने “समोदक” व “गन्धादि-गन्धोल्का” असे; तसेच “गज”, “महागणपति” आणि “महोल्क” या नामांनी आवाहन करून पूजन करावे—तो निश्चयाने पूज्य आहे।
Verse 23
कुष्माण्डाय एकदन्तत्रिपुरान्तकाय श्यामदन्तविकटहरहासाय लम्बनाशाननाय पद्मदंष्ट्राय मेघोल्काय धूमोल्काय वक्रतुण्दाय विघ्नेश्वराय विकटोत्कटाय गजेन्द्रगमनाय भुजगेन्द्रहाराय शशाङ्कधराय गणाधिपतये स्वाहा एतैर् मनुभिः स्वाहान्तैः पूज्य तिलहोमादिनार्थभाक् काद्यैर् वा वीजसंयुक्तैस्तैर् आद्यैश् च नमो ऽन्तकैः
“कुष्माण्डाय स्वाहा; एकदन्त-त्रिपुरान्तकाय स्वाहा; श्यामदन्त-विकट-हरहासाय स्वाहा; लम्बनाशाननाय स्वाहा; पद्मदंष्ट्राय स्वाहा; मेघोल्काय स्वाहा; धूमोल्काय स्वाहा; वक्रतुण्डाय स्वाहा; विघ्नेश्वराय स्वाहा; विकटोत्कटाय स्वाहा; गजेन्द्रगमनाय स्वाहा; भुजगेन्द्रहाराय स्वाहा; शशाङ्कधराय स्वाहा; गणाधिपतये स्वाहा।” या स्वाहान्त मंत्रांनी पूजन केल्यास तिळहोम इत्यादी कर्मांचा अधिकार मिळतो; किंवा ‘क’ आद्य अक्षरयुक्त बीजमंत्रांनी तसेच पूर्वोक्त ‘नमोः’ अंत नामांनीही पूजन करावे।
Verse 24
मन्त्राः पृथक् पृथग्वा स्युर्द्विरेफद्विर्मुखाक्षिणः* कात्यायनं अकन्द आह यत्तद्व्याकरणं वदे
मंत्र स्वतंत्रपणे, एकेक करूनही जपता येतात; किंवा ‘रेफ’ (र्) द्विगुण करून तसेच ‘मुख’ व ‘अक्षि’ वर्गातील वर्णही द्विगुण करून रचना करता येते. अकन्दाने हे कात्यायनाचे मत सांगितले आहे; म्हणून तो व्याकरणनियम मी सांगतो।
Frequently Asked Questions
A structured ekākṣara lexicon: vowels/consonantal syllables are assigned precise semantic fields and deity-referents, followed by applied mantra protocols (ṣaḍaṅga-nyāsa, svāhā-ended worship, and homa suitability) including Durgā and Gaṇapati sequences.
It treats speech (akṣara/mantra) as a disciplined technology: correct phonemic knowledge supports poetic clarity and ritual efficacy, while deity-linked ekākṣara mantras are explicitly framed as granting Bhukti (worldly success/protection) and Mukti (liberation).
Notably, kṣo is prescribed for Narasiṃha and Hari and also for the two Kṣetrapālas; the chapter additionally centers Durgā (Navadurgā and Durgā Gāyatrī-style formula) and Gaṇapati (gaṃ root mantra and multiple svāhā epithets).