Adhyaya 339

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शृङ्गारादिरसनिरूपणं नामाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मुहुरिति ख अथोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः रीतिनिरूपणं अग्निरुचाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञाने रीतिः सापि चतुर्विधा पाञ्चाली गौडदेशीया वैदर्भी लाटजा तथा

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील अलंकारप्रकरणात ‘शृंगारादि रस-निरूपण’ नावाचा ३३८वा अध्याय समाप्त झाला. त्यानंतर ३३९वा अध्याय ‘रीति-निरूपण’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—वाग्विद्येच्या प्रतिज्ञेत रीति चार प्रकारची आहे: पाञ्चाली, गौडदेशीया (गौडी), वैदर्भी आणि लाटजा।

Verse 2

उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा

पाञ्चाली रीति उपचाऱ्यांनी (अलंकारयुक्त वळणांनी) युक्त, मृदु व संक्षिप्त रचनेची असते. गौडीया रीतित संदर्भ-संयोग स्थिर नसतो आणि रचना दीर्घ व विस्तारलेली असते.

Verse 3

उपचारैर् न बहुभिरुपचारैर् विवर्जिता नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविग्रहा

वैदर्भी रीति न अतिशय अलंकारांनी भारलेली असते, न अलंकारवर्जित; तिचा संदर्भ अतिकोमल नसतो आणि ती दोषयुक्त/विस्कळीत रचनेपासून मुक्त असते.

Verse 4

लाटीया स्फुटसन्धर्भा नातिविस्फुरविग्रहा परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैर् उदाहृता

लाटीया रीतीचा संधर्भ स्पष्ट व सुबद्ध असतो; तिची शब्दरचना अति झगमगती नसते. काहींनी ती जरी टाकली तरी, अनेक आचार्य विविध उपाचारांनी (परंपरागत प्रयोगांनी) तिचे वर्णन करतात.

Verse 5

क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा कौशिकी सात्वती चेति सा चतुर्धा प्रतिष्ठिता

क्रियांतील वैविध्य असलेली नाट्यवृत्ती चार प्रकारांनी प्रतिष्ठित आहे—भारती, आरभटी, कौशिकी आणि सात्वती।

Verse 6

वाक्प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता भरतेन प्रणीतत्वाद् भारती रीतिरुच्यते

जी रीती वाक्-प्रधान आहे, बहुधा पुरुषपात्रांशी निगडित आहे, स्त्रीपात्रांनाही स्थान देते आणि प्राकृत/स्वाभाविक बोलीत कथन करते—भरताने प्रणीत केल्यामुळे तिला ‘भारती’ रीती म्हणतात.

Verse 7

चत्वार्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा प्रस्तावना नाटकादेर्वीथ्यङ्गाश् च त्रयोदश

भारतीचे चार अंगे आहेत; तसेच वीथी व प्रहसन (यांचीही अंगे) सांगितली आहेत. नाटकादी रूपकांना प्रस्तावना असते; आणि वीथीची तेरा अंगे मानली आहेत.

Verse 8

उद्घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्द्वितीयकम् असत्प्रलापो वाक्श्रेणी नालिका विपणन्तथा

पहिले ‘उद्घातक’ असे; दुसरे ‘लपित’ असे म्हटले आहे. तसेच ‘असत्प्रलाप’ (असंगत बडबड), ‘वाक्श्रेणी’ (वाणीची सलग शृंखला), ‘नालिका’ (संक्षिप्त/जलद संवाद) आणि ‘विपणन’ (बाजारासारखा मोलभाव) हीही (नावे) आहेत.

Verse 9

व्याहारस्तिमतञ्चैव छलावस्कन्दिते तथा वाग्वेणीति क , ञ , ट च व्याहारस्त्रिगतञ्चैवेति ख गण्डो ऽथ मृदवश् चैव त्रयोदशमथाचितम्

‘व्याहार’ याला ‘तिमत’ असेही म्हणतात; तसेच ‘छल’ आणि ‘अवस्कन्दित’ हेही (त्याचेच प्रकार) आहेत. क, ञ व ट-वर्गासाठी ‘वाग्वेणी’ हे नाव; ख-वर्गासाठी ‘व्याहार-त्रिगत’। पुढे ‘गण्ड’ व ‘मृदव’—असा तेरावा पदसमूह सांगितला आहे।

Verse 10

तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता मङ्क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च

‘प्रहसन’ हे तापस इत्यादी पात्रांवर आधारलेले विनोदी नाट्य असून त्यातील वाणी परिहासप्रधान असते. ‘आरभटी’ ही उग्र नाट्यधाटी माया, इंद्रजाल, युद्ध इत्यादी प्रसंगांनी समृद्ध मानली आहे; त्यात वेगवान हस्तचाल आणि रंगमंचावरील वस्तू उचलणे-धरणे यांचाही समावेश होतो।