Adhyaya 340

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे रीतिनिरूपणं नामोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणं अग्निर् उवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म चानयोः शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्वो ऽवलाश्रयः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील अलंकारप्रकरणात ‘रीतिनिरूपण’ नावाचा तीनशे चाळीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता तीनशे चाळीसावा अध्याय सुरू—‘नृत्यादि मध्ये अंगकर्मनिरूपण’. अग्नि म्हणाले—अभिनयातील चेष्टांचे विशेष प्रकार आणि अंग-प्रत्यंगांच्या क्रिया—हे दोन्ही देहाभिव्यक्तीचा आरंभ मानले जातात; तो प्रायः प्रथम स्थापन केलेल्या आधार-स्थितीवर (आरंभीच्या मुद्रेवर) अवलंबून असतो।

Verse 2

लीला विलासो विछित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा

लीला, विलास, विच्छित्ति, विभ्रम, किलकिञ्चित, मोट्टायित, कुट्टमित, विव्वोक आणि ललित—ही (स्त्रीच्या) सूक्ष्म शृंगाराभिव्यक्तीची नामरूपे आहेत।

Verse 3

विकृतं क्रीडितं केलिरिति द्वादशधैव सः लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये

‘विकृत’, ‘क्रीडित’ आणि ‘केलि’—अशा प्रकारे तो निश्चयाने बारा प्रकारांचा आहे. ‘लीला’मध्ये प्रियजनांच्या चेष्टांचे अनुकरण होते; ते आच्छादन/गोपन ठेवून, त्याच्या समाप्तीपर्यंत केले जाते।

Verse 4

विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते हसितक्रान्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं

सूक्ष्म भेद दर्शविणारा अल्पसा मनोहर भावविलास सज्जन रसिकांना ‘किञ्चिद्-विलास’ मान्य आहे; आणि हास्य, रुदन इत्यादींचा संकर ‘किलकिञ्चित’ म्हणतात।

Verse 5

विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्यतः शिरः पाणिरुरः पार्श्वङ्कटिरङ्घ्रिरिति क्रमात्

‘विकार’ म्हणजे एखादी वेगळी अभिनय-चेष्टा; आणि सौकुमार्यामुळे उत्पन्न होणारे जे, ते ‘ललित’ होय। क्रमाने शिर, हात, उर, पार्श्व, कटि आणि पाय येथे त्याचा उपयोग होतो।

Verse 6

अङ्गानि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते सङ्क्षिप्तकरपातौ चेति ज अङ्गप्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना

मुख्य अंगे व प्रत्यंगे—जसे भ्रूलता (भुवया इ.)—ओळखली जातात; तसेच हातांचा संक्षेप व हात पडणेही. अङ्ग-प्रत्यङ्गांची क्रिया कधी कधी जाणीवपूर्वक प्रयत्नांशिवायही घडते।

Verse 7

न प्रयोगः क्वचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्वचित् आकम्पितं कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च

कधी थेट प्रयोग नसतो; कधी तो समोरचा, तर कधी तिरपा असतो. तसेच आकम्पित (हलका कंप), कम्पित (पूर्ण कंप), धूत (हलवणे) आणि विधूत (जोराने हलवणे) असेही प्रकार होतात।

Verse 8

परिवाहितमाधूतमवधूतमथाचितं निकुञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम्

परिवाहित (फिरवून नेणे), आधूत (हलवणे), अवधूत (झटकून टाकणे), आणि आचित (समेटणे); निकुञ्चित (आकुंचन), परावृत्त (मागे वळवणे), उत्क्षिप्त (वर उचलणे) व अधोगत (खाली नेणे)—हे गती/हाताळणीचे प्रकार सांगितले आहेत।

Verse 9

ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं

‘ललित’ हेही एक प्रकार म्हणून जाणावे. शिरः (डोक्याच्या हालचाली/स्थिती) तेरा प्रकारच्या आहेत. भुवयांचे कर्म सात प्रकारचे; ‘पातन’ असे ते भुवया-कर्म की ज्यात मुख भृकुटी होऊन आकुंचित होते.

Verse 10

दृष्तिस्त्रिधा रमस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा

दृष्टी (रसग्रहण) त्रिविध आहे—रम (आनंद) युक्त, स्थायीभाव युक्त, संचारीभाव युक्त, तसेच प्रतिबंध (अवरोधक कारण) युक्त. ती रसजन्य असून उपभेदांनी छत्तीस प्रकारची सांगितली आहे; आणि त्याच संदर्भात ती आठ प्रकारचीही मानली आहे.

Verse 11

नवधा तारकाकर्म भ्रमणञ्चलनादिकं षोढा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवधा मतः

‘तारका’ कर्म नवविध आहे—भ्रमण, चलन इत्यादी क्रियांनी युक्त. नासिका (नासापथ/नाडी) सहा प्रकारची जाणावी; आणि निश्वास (श्वासक्रिया) नऊ प्रकारची मानली आहे.

Verse 12

षोटौष्ठकर्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया कलुषादिमुखं षोढा ग्रीवा नवविधा स्मृता

ओठांशी संबंधित पापरूप विकृती सोळा प्रकारच्या सांगितल्या आहेत; चिवुक (हनुवटी) क्रिया/विकार सात प्रकारचे. ‘कलुष’ इत्यादींनी आरंभ होणारे मुख/चेहऱ्याचे दोष सोळा प्रकारचे; आणि ग्रीवा (मान) दोष नऊ प्रकारचे स्मृत आहेत.

Verse 13

असंयुतः संयुतश् च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते पताकस्त्रिपाताकश् च तथा वै कर्तरीमुखः

हस्तमुद्रा सर्वसाधारणपणे दोन प्रकारच्या—असंयुक्त (एकल) आणि संयुक्त (जोडलेल्या). त्यांमध्ये पताका, त्रिपताका तसेच कर्तरीमुख इत्यादी मुद्रा-भेद आहेत.

Verse 14

अर्धचन्द्रोत्करालश् च शुकतुण्डस्तथैव च सुष्टिश् च शिखरश् चैव कपित्थः खेटकामुखः

(या शस्त्र-रूपांची नावे) अर्धचन्द्रोत्कराल, शुकतुण्ड; तसेच सुष्टि व शिखर; आणि कपित्थ व खेटकामुख अशी सांगितली आहेत.

Verse 15

सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः कांमूलकालपद्मौ* च चतुरभ्रमरौ तथा

‘सूच्यास्य’ नावाचे यंत्र पद्मकोष (कमळकळी) आकाराचे असते; त्याचा शिरभाग मृगशीर्षासारखा सांगितला आहे. त्याचे मूळ कमळसदृश असून ते चार भ्रमरासारख्या वळणांनी युक्त असेही वर्णिले आहे.

Verse 16

हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा आकल्पितं कल्पितञ्चेति ख काङ्गूलकालपद्माविति ञ कांमूलकालपद्मौ काङ्गूलकालपद्मौ एतत्पाठद्वयं न समीचीनं उर्णनाभस्ताम्रचूडश् चतुर्विंशतिरित्यमी

(नावे अशी) ‘हंसास्य’ व ‘हंसपक्ष’; तसेच ‘सन्दंश’ व ‘मुकुल’; ‘आकल्पित’ व ‘कल्पित’—हा ख-पाठ. ञ-पाठात ‘काङ्गूल-काल-पद्म’; अन्यत्र ‘कांमूल-काल-पद्म/काङ्गूल-काल-पद्म’—हे दोन्ही पाठ योग्य नाहीत. ‘उर्णनाभ’ व ‘ताम्रचूड’—अशी ही चोवीस (वस्तू) आहेत.

Verse 17

असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश अञ्जलिश् च कपोतश् च कर्कटः स्वस्तिकस् तथा

असंयुत हस्त (एकहाती मुद्रा) सांगितले आहेत; संयुत हस्त तेरा मानले आहेत—अञ्जलि, कपोत, कर्कट तसेच स्वस्तिक इत्यादी.

Verse 18

कटको वर्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस् तथा दोलः पुष्पपुटश् चैव तथा मकर एव च

कटक, वर्धमान, असंग, निषध; दोल, पुष्पपुट आणि मकर—हीही (आभरण-रूप/अलंकरण-रचना) अशी नावे/प्रकार मानले आहेत.

Verse 19

गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्धमानो ऽपरे कराः उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्तनादिकम्

‘गजदंत’, ‘वहिस्तंभ’ व ‘वर्धमान’ इत्यादी हस्तमुद्रा सांगितल्या आहेत. उरः (वक्ष) यांच्या हालचाली पाच प्रकारच्या—आभुग्न, नर्तन इत्यादी।

Verse 20

उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चधा अनेकधा पादकर्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम्

नाट्य-नृत्यात उदरकर्म त्रिविध सांगितले आहे—दुंदुर (उभट), अतिक्षाम (अतिशय कृश) तसेच खंड/पूर्ण (विभक्त व पूर्ण) रूप. पार्श्वकर्म पाच, जंघाकर्मही पाच, आणि पादकर्म अनेक प्रकारचे असे स्मृत आहे।