Adhyaya 336

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शिक्षानिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः खटवसा इति ख अथ षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यादिलक्षणं अग्निर् उवाच काव्यस्य नाटकादेश् च अलङ्कारान् वदाम्य् अथ ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘शिक्षानिरूपण’ नावाचा तीनशे पंचेतीसावा अध्याय समाप्त झाला (पाठचिन्ह: ‘खटवसा’). आता तीनशे छत्तीसावा अध्याय ‘काव्यादिलक्षण’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—आता मी काव्य, नाटक इत्यादींचे अलंकार सांगतो. ध्वनी, वर्ण, पद आणि वाक्य—यालाच वाङ्मय (वाणीचे साहित्य) असे मानले जाते.

Verse 2

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते शास्त्रे शब्दप्रधानत्वमितिहासेषु निष्ठता

जिथे शास्त्र व इतिहास यांच्या वाक्यांचे हे तीन प्रकार निश्चित होतात, तिथे शास्त्रात शब्द (वाक्यरचना) याचे प्रधानत्व मानले जाते; आणि इतिहासांत निष्ठा—अर्थाची स्थिरता व कथासत्याशी निबद्धता—मुख्य मानली जाते.

Verse 3

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र च दुर्लभा

अभिधा (प्रत्यक्ष वाच्यार्थ) प्रधान असल्यामुळे काव्याचे त्या आधारावर दोन प्रकार मानले जातात. जगात मनुष्यजन्म दुर्लभ आहे आणि त्यातही खरी विद्या अधिकच दुर्लभ आहे.

Verse 4

कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्लभा व्युत्पातिर्दुर्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः

तेथे कवित्व दुर्लभ आहे; तेथेच अभिव्यक्तीची शक्तीही दुर्लभ आहे. तेथे शास्त्र-व्यवहाराची व्युत्पत्ती दुर्लभ आहे आणि विवेकही दुर्लभ आहे.

Verse 5

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति आदिवर्णा द्वितीयाश् च महाप्राणस्तुरीयकः

अविद्वानांनी शोधले किंवा अभ्यासलेले सर्व शास्त्र सिद्ध होत नाही. पहिल्या वर्गातील वर्ण, दुसऱ्या वर्गातील वर्ण आणि चौथ्या वर्गातील वर्ण ‘महाप्राण’ (प्रबल प्राणयुक्त) मानले जातात.

Verse 6

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात् पदं सुप्तिड्प्रभेदतः सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली

वर्गांमध्ये वर्णांचा समूह ‘वर्णवृंद’ होय. ‘पद’ हे सुप् व तिङ् (नाम व क्रियाप्रत्यय) यांच्या भेदाने निश्चित होते. संक्षेपाने, इच्छित अर्थ व्यक्त होईल अशी मर्यादित शब्दमाळ म्हणजे ‘वाक्य’.

Verse 7

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् योनिर्वेदश् च लोकश् च सिद्धमन्नादयोनिजं

काव्य ते, ज्यात अलंकार स्पष्ट दिसतात, जे गुणयुक्त व दोषरहित असते. त्याची योनि वेद आणि लोकव्यवहार आहेत; ही सिद्ध (मान्य) कला असून ‘अन्न आदि’ योनिंपासून उत्पन्न मानली जाते.

Verse 8

देवादीनाम् संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम्

देवआदींसाठी भाषा संस्कृत मानली आहे; मनुष्यांसाठी प्राकृत तीन प्रकारची आहे. काव्यादी रचनाही तीन प्रकारची स्मृत आहे—गद्य, पद्य आणि मिश्र.

Verse 9

अपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम्

छंदाचे पाद नसलेली शब्दांची सलग परंपरा गद्य म्हणतात; आणि छंदाच्या शेवटच्या लयीसह असले तरी तेही गद्यच म्हणतात. चूर्णक, उत्कलिका व गंधी या शैलीभेदांमुळे याचे तीन रूप मानले आहे.

Verse 10

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं चूर्णकं नाम्तो दीर्घसमासात् कलिका भवेत्

ज्यात विग्रह (पदविभाग) अल्प असतो आणि अतिमृदु संदर्भावर फार अवलंबून नसतो, ते ‘चूर्णक’ म्हणतात; पण दीर्घ समासांनी युक्त झाले की तेच ‘कलिका’ होते.

Verse 11

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्कटम्

संदर्भाची जुळवाजुळव मध्यम असावी आणि विग्रह अतिदोषयुक्त नसावा. जो वृत्त दुसऱ्या वृत्ताची ‘छाया’ (लय-स्वभाव) हिरावून घेतो, तो ‘गंधी’ (दूषित/मिश्र) मानला जातो; हा मोठा दोष समजला आहे.

Verse 12

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा

ते गद्यकाव्य पाच प्रकारचे मानतात—आख्यायिका, कथा, खंडकथा, परिकथा आणि कथानिका.

Verse 13

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः

ज्या रचनेत विस्तृत गद्याने कर्त्याच्या वंशाची प्रशंसा केली जाते आणि कन्याहरण, संग्राम, प्रेमविरह व विपत्ती यांसारखे प्रसंग येतात, ती (अशी) रचना होय.

Verse 14

भवन्ति यत्र दीप्ताश् च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः उच्छासैश् च परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा

ज्या छंदोबद्ध रचनेत रीती-वृत्तीच्या प्रवृत्ती तेजस्वी होतात, जिथे उच्छ्वास (विराम) यांनी परिच्छेद होतो, आणि जिथे ‘चूर्णकोत्तरा’ नावाची समाप्तिलय असते—ती (अशी) रचना होय.

Verse 15

वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति

ज्या रचनेत कवी स्वतःच्या वक्त्रातून किंवा अन्य वक्त्याच्या माध्यमातून आख्यान सांगतो, आणि श्लोकांनी संक्षेपात आपल्या वंशाची प्रशंसा करतो—ती ‘आख्यायिका’ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 16

सुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्वचित्

वाचकाच्या सुखासाठी व अर्थाचा स्पष्ट अवतार घडवण्यासाठीच जिथे कथान्तर घालावे, तिथेच ते करावे; आणि जिथे योग्य परिच्छेद नसेल, तिथे कधी कधी कथासूत्र टिकवण्यासाठी ‘वालम्भक’ आधार-उतारे वापरावेत.

Verse 17

सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं भवेत् खण्डकथा यासौ यासौ परिकथा तयोः

ज्या कथेत तिच्या गर्भात चतुष्पदी (चार ओळींचा भाग) निबद्ध केली जाते, ती ‘कथा’ म्हणतात. जी तुटक-खंडित असेल ती ‘खण्डकथा’; आणि जी प्रसंगानुसार पूरक असेल ती ‘परिकथा’—असा या दोहोंचा भेद आहे.

Verse 18

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश् चतुर्विधः

अमात्य, सार्थक (कारवाँचा नायक/व्यापारी) किंवा द्विज—यांपैकी कोणालाही नायक मानतात. त्यांच्या प्रसंगी करुण रस प्रधान असून विप्रलम्भ (वियोग) चार प्रकारचा जाणावा.

Verse 19

समाप्यते तयोर् नाद्या सा कथामनुधावति कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात् परिकथा स्मृता

त्या दोन्हींपैकी पहिली कथा संपल्यावर पुढील कथा ‘कथा’च्या प्रवाहानुसार चालते. कथा व आख्यायिका यांच्या मिश्रभावामुळे तिला ‘परिकथा’ असे म्हणतात.

Verse 20

भयानकं सुखपरं गर्भे च करुणो रसः अद्भुतो ऽन्ते सुकॢप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका

जी कथा भयावह असूनही सुखद परिणामाकडे झुकणारी, मध्यभागी करुण रस असलेली, शेवटी अद्भुततेने संपणारी, अर्थाने सुबद्ध आणि उदात्त शैली टाळणारी—ती ‘कथानिका’ होय.

Verse 21

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम्

पद्य चार ओळींचे असते. ते तीन प्रकारचे—वृत्त, जाति आणि ‘उक्थ’ (कृति-रचनेच्या शेषातून उत्पन्न असे म्हणतात). वृत्त अक्षरसंख्येने ठरते.

Verse 22

मात्राभिर्गणना सा जातिरिति काश्यपः सममर्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा

काश्यपांच्या मते मात्रांद्वारे केलेली गणना ‘जाति’ होय. आणि पिंगलाच्या प्रणालीनुसार वृत्त तीन प्रकारचे—सम, अर्धसम व विषम.

Verse 23

सा विद्या नौस्तितीषूर्णां गभीरं काव्यसागरं महाकाव्यं कलापश् च पर्याबन्धो विशेषकम्

गंभीर काव्यसागर पार करू इच्छिणाऱ्यांसाठी ती विद्या नौकेसारखी आहे; ती महाकाव्य, कलाप, पर्याबंध आणि विशेषक या काव्यप्रकारांचे विवेचन करते।

Verse 24

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकम् सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत्

‘पद्यकुटुंबक’चे प्रकार—कुलक, मुक्तक आणि कोष—असे सांगितले आहेत. जी रचना परिष्कृत संस्कृतात आरंभून सर्गबंधाच्या क्रमाने बांधलेली असते, तिलाच महाकाव्य म्हणतात।

Verse 25

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं

तेथे मुख्यार्थ न सोडणारे तादात्म्य योग्य मानले जाते; आणि त्यास समकक्ष प्रयोगही फार दोषकारक ठरत नाहीत. ते इतिहास वा कथा यांतून उद्भवलेले असो किंवा अन्यत्रचे, ते नेहमी योग्य आधारावरच आश्रित असावे।

Verse 26

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् शक्कर्यातिजगत्यातिशक्कर्या त्रिष्टुभा तथा

मंत्रदूत, प्रयाण आणि आजिनी हे वृत्त-छंद नियत असून फार विस्तारलेले नाहीत; तसेच शक्करि, अतिजगती, अतिशक्करि आणि त्रिष्टुभ हेही (छंद) मान्य आहेत।

Verse 27

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः मुक्ता तु भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गकम्

‘पुष्पिताग्र’ इत्यादींनी अलंकृत, सुंदर वक्रता व अभिजन शब्दप्रयोगांनी युक्त, रम्य व समलयी अशी रचना ‘मुक्ता’ म्हणतात; तिचे वृत्तांत विविध असतात आणि सर्ग अतिशय संक्षिप्त नसतात।

Verse 28

अतिशर्क्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः परः मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः

पूर्वोक्त छंदांनंतर ‘अतिशर्क्वरी’ व ‘काष्टी’ हे प्रकार येतात. त्यानंतर एकाच प्रकारच्या संकीर्ण-मिश्र छंदांची रचना होते. आणखी एक वर्ग मात्रांच्या आधारावर भेदला जातो; आणि प्रशस्तीछंदांमध्ये शेवटचा ‘पश्चिम’ म्हणतात.

Verse 29

कल्पो ऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां नगरार्णवशैलर्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः

त्या प्रकारच्या रचनेत ‘कल्प’ (शैलीरचना) अत्यंत निंद्य मानली जाते; कारण विद्वानांनी मान्य केलेल्या भेदांचा आदर राहत नाही आणि ‘नगर, अर्णव, शैल, ऋतु, चंद्र, अर्क, आश्रम, पादप’ इत्यादी शब्दांचा अविवेकी वापर होतो.

Verse 30

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः दूतीवचनविन्यासैर् असतीचरिताद्भूतैः

उद्यान व जलक्रीडा, मधुपानात रमलेले उत्सव-विलास, भोगमग्नता, दूतीच्या संदेशांचे चतुर शब्दविन्यास, तसेच असती स्त्रीच्या चरित्रातील अद्भुत प्रसंग—यांद्वारे (तिचे) चित्रण होते.

Verse 31

तमसा मरुताप्यन्यैर् विभावैर् अतिनिर्भरैः कश्यप इति ज , ञ , ट च तादर्थमजहत्तत्रेति ज अनुष्टुभेति ज व्यक्तेति ञ सर्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्वभावप्रभावितम्

तम, मरुत् आणि इतर अतिप्रबळ विभावांनी अभिभूत (पाठ) ‘कश्यप’ असा ज-, ञ- व ट-परंपरांनुसार आहे. तेथे ज-परंपरा ‘तादर्थम् अजहत्तत्र’ (अर्थ न सोडता) तसेच ‘अनुष्टुभे’ (अनुष्टुभ् छंदात) असे म्हणते; आणि ञ-परंपरा ‘व्यक्त’ असे म्हणते—जे सर्व वृत्तींची प्रवृत्ती घडवते व सर्व भावांनी प्रभावित होते.

Verse 32

सर्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूषणैः अत एव महाकाव्यं तत्कर्ता च महाकविः

जी रचना सर्व रीती व रसांनी पुष्ट असून परिपक्व गुण व अलंकारांनी विभूषित असते—तीच ‘महाकाव्य’ होय; आणि तिचा कर्ता ‘महाकवी’ म्हणतात.

Verse 33

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः

येथे वाणीचे वैदग्ध्य प्रधान असले तरी काव्याचा प्राण केवळ रसच आहे. वाणीची वक्रता स्वतंत्र प्रयत्नाने घडते; पण तिचे देहत्व रसानेच बनते.

Verse 34

चतुर्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया समानवृत्तिनिर्व्यूटः कौशिकीवृत्तिकोमलः

याचे फल चतुर्वर्गसिद्धी आहे; ‘नायक’ या नावाने ते सर्वत्र लागू असे सांगितले आहे. हे सम-वृत्तात रचलेले असून कौशिकी वृत्तीप्रमाणे कोमल स्वभावाचे आहे.

Verse 35

कलापो ऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेत्रेण च

येथे क्रम असा—प्रथम प्रवासामुळे वियोग; नंतर ‘प्रागनुराग’ नावाचा रस; तसेच ‘सविशेषक’ प्रकारचे निरूपण आणि प्राप्ती इत्यादी अवस्था—हे सर्व संस्कृत-नेत्राने, म्हणजे संस्कारित समजुतीने, ओळखावे.

Verse 36

श्लोकैर् अनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत् मुक्तकं श्लोक एकैकश् चमत्कारक्षमः सता ं

अनेक श्लोकांचा समूह ‘कुलक’ होय; त्यालाच ‘सन्दानितक’ (जोडलेला समूह) असेही म्हणतात. ‘मुक्तक’ मात्र एकच श्लोक—जो एकटाच सज्जनांना काव्यचमत्कार देण्यास समर्थ असतो.

Verse 37

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते

कविसिंहांच्या सुंदर सूक्तींनी युक्त असा कोश—जो ब्रह्म्यानेही मर्यादित न होणारा, म्हणजे असीम आहे—तोच विदग्ध रसिकाला रुचतो.

Verse 38

आभासोपमशक्तिश् च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा श्रव्यञ्चैवाभिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः

जेव्हा एखाद्या सर्गात छंदांचा विविध प्रकारे उपयोग होतो आणि आभास, उपमा, शक्ती इत्यादी अलंकारही जोडलेले असतात, तेव्हा ती रचना “मिश्र-वपु” म्हणून प्रसिद्ध होते. तिलाच “प्रकीर्ण” असेही म्हणतात; ते दोन प्रकारचे—(१) श्रव्य आणि (२) अभिनययोग्य, कारण त्यात सर्व प्रकारच्या उक्ती/संवादरूप अभिव्यक्ती असतात.