Adhyaya 338

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नाटकनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शृङ्गारादिरसनिरूपणम् अग्निर् उवाच अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील अलंकार-प्रकरणात ‘नाटकनिरूपण’ नावाचा तीनशे सत्त्तीसावा अध्याय समाप्त झाला. आता तीनशे अडतीसावा अध्याय—‘शृंगारादि रस-निरूपण’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—अक्षर, परम ब्रह्म, सनातन, अज, विभु—वेदान्तांत ज्याला एकच म्हणतात; तेच चैतन्य, तेच ज्योती, तोच ईश्वर।

Verse 2

आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया

त्याचा आनंद सहज आहे; तो कधी कधी व्यक्त होतो. त्याची तीच व्यक्ती ‘रस’ म्हणून ओळखली जाते—चैतन्याच्या चमत्कारातून उत्पन्न होणारा आस्वाद।

Verse 3

आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं

त्या (प्रकृती/आद्यतत्त्व)चा पहिला विकार ‘अहंकार’ असा स्मृत आहे. त्यातून ‘अभिमान’ उत्पन्न होतो; आणि त्यातच हे संपूर्ण त्रिभुवन प्रकट रूपाने समाविष्ट आहे.

Verse 4

अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी व्यभिचार्यादिसामान्यात् शृङ्गार इति गीयते

अभिमानातून उत्पन्न झालेली जी ‘रति’, ती परिपोष पावून परिपक्व होते; आणि व्यभिचारी-भाव इत्यादींच्या सामान्य संयोगाने युक्त झाल्यावर तिला ‘शृंगार-रस’ असे गातात.

Verse 5

तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः

याचे भेद इच्छेनुसार अनेक आहेत—हास्य इत्यादी इतर रसही. प्रत्येकाचे स्वतःचे लक्षण असते; ते स्व-स्व अवस्था इत्यादी विशेष कारणांपासून उत्पन्न होऊन विशिष्ट परिघोष (स्वर-उद्गार) द्वारा प्रकट होते.

Verse 6

सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते

सत्त्व इत्यादी गुणांच्या संतती-परंपरेतून परमात्म्यावर आश्रित (हे रस/भाव) उत्पन्न होतात. रागातून शृंगार होतो आणि तैक्ष्ण्य (तीक्ष्णता) यापासून रौद्र रस प्रजन्मतो.

Verse 7

वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः

वीर रस अवष्टम्भ (आत्मविश्वास/धैर्य) यापासून उत्पन्न होतो असे सांगितले आहे. बीभत्स रसाचा आधार संकोच (विकर्ष/घृणा) मानला जातो. शृंगारातून हास्य जन्मते आणि रौद्रातून करुण रस उत्पन्न होतो.

Verse 8

वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः

वीर रसापासून अद्भुत रसाची उत्पत्ती होते; आणि वीभत्स रसापासून भयानक रस प्रकटतो. शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर व भयानक—हेही प्रधान रस मानले आहेत.

Verse 9

वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा

स्वभावतः चार रस विशेष मानले जातात—वीभत्स, अद्भुत, शान्त (आणि परंपरेने आणखी एक). जसा त्यागाविना लक्ष्मी शोभत नाही, तशी रसाविना वाणी/काव्य उजळत नाही; ते नीरस होते.

Verse 10

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते

अपर काव्यसंसारात कवीच प्रजापतीसमान स्रष्टा आहे. जसे त्याला विश्व रुचते, तसेच हे (काव्यजगत) घडते व परिवर्तित होते.

Verse 11

शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्

कवी शृंगारभावयुक्त असेल तर काव्यात जगत रसपूर्ण होते. पण तोच कवी वीतराग असेल, तर ते (काव्यजगत) स्पष्टच नीरस—रसहीन—ठरते.

Verse 12

न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति

भावाविना रस नाही, आणि रसाविना भावही नाही. भाव या (विभाव-आदि) द्वारे रसांना उद्भवित करतात, आणि रसही भावांद्वारेच प्रकट/अनुभूत होतात—असे म्हटले आहे.

Verse 13

स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते

स्थायी भाव आठ आहेत; त्यांचा आरंभ रति (प्रेम/आनंद) पासून होतो. व्यभिचारी भाव स्तंभ इत्यादींपासून सुरू होतात. मन अनुकूल असता सुखाचा अनुभव रति म्हणून मानला जातो.

Verse 14

हर्षादिभिश् च मनसो विकाशो हास उच्यते चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम्

हर्ष इत्यादी कारणांनी मनाचा जो विकास/प्रस्फुटन होतो, त्याला हास (हास्य) म्हणतात. विचित्र इत्यादी पाहिल्याने चित्तात जी व्याकुळता/वैकल्य उत्पन्न होते, ते भय होय.

Verse 15

जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः

जुगुप्सा म्हणजे पदार्थांविषयी घृणा/विकर्षण; निंदा म्हणजे दुर्भाग्य आणणाऱ्यांविषयी. विस्मय म्हणजे अतिशय अर्थ/वस्तूचे दर्शन झाल्याने चित्ताचा विस्तार होणे.

Verse 16

अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः

स्तंभ इत्यादी आठ अवस्था सत्त्व, रजस् आणि तमस् या गुणांपासून उत्पन्न होतात. स्तंभ म्हणजे चेष्टेचा/क्रियेचा प्रतिबंध; तो भय, राग इत्यादींनी युक्त असतो.

Verse 17

श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः

स्वेद हे शरीरातील जल असून तो श्रम, राग इत्यादींनी युक्त अंतःक्षोभातून उत्पन्न होतो. हर्ष इत्यादी भावांमुळे देहात उल्लास येतो आणि अंतःपुलक/रोमांच उद्भवतो.

Verse 18

हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः

हर्ष इत्यादी भावांमुळे वाणी अडखळणे किंवा अडथळा येणे होते; भय इत्यादींमुळे स्वरभेद होतो; आणि शोक, प्रिय वस्तूचा क्षय इत्यादींमुळे मनोवैकल्य उत्पन्न होते—असे मानले जाते।

Verse 19

क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश् च प्रतिकूलानुकारिणि पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते

क्रोधासारखी तीक्ष्णता व जागरूक प्रबोधन ज्याचे लक्षण आहे, जो प्रतिकूल परिस्थितीतही मागे हटत नाही, आणि पुरुषार्थांची सिद्धी साधण्यासाठी प्रवृत्त होतो—तो ‘उत्साह’ म्हणतात।

Verse 20

चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः

चित्तक्षोभामुळे उत्पन्न होणारा जो आकडी/झटकेदार स्तंभ, तो ‘वेपथु’ (कंप) म्हणून वर्णिला आहे। विषाद इत्यादींमुळे होणारा वर्णबदल ‘वैवर्ण्य’ असून तो कांतीचा विपर्यय, म्हणजे देहतेजातील असामान्य बदल होय।

Verse 21

दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः

दुःख, आनंद इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारे नेत्रजल ‘अश्रु’ म्हणून प्रसिद्ध आहे। आणि उपवास इत्यादी कारणांनी इंद्रियांचा अस्त (निष्क्रिय होणे) याला ‘प्रलय’ म्हणतात।

Verse 22

वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा

वैराग्य इत्यादींनी सुरू होणारा मनाचा खेद ‘निर्वेद’ म्हणतात। आणि मनःपीडा इत्यादींमुळे उत्पन्न होणारा ‘साद’ हा शरीरभर पसरलेल्या ‘ग्लानी’ (शारीरिक शिथिलता) रूपाने प्रकट होतो।

Verse 23

शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः

शंका, अनिष्ट येण्याची कल्पना व अशुभ शक्यतांचा तर्क—हे असूया (ईर्ष्या) व मत्सर (जळजळ) होत. मद्य इत्यादींच्या सेवनातून मनाचे संमोहित होणे यास ‘मद’ म्हणतात.

Verse 24

क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते

अतिशय क्रियेमुळे शरीराच्या आतून उत्पन्न होणारा क्लम म्हणजे ‘श्रम’. आणि शृंगारादी कर्मांसह कोणत्याही क्रियेबद्दल चित्ताचा द्वेष म्हणजे ‘आळस’ असे म्हणतात.

Verse 25

भयरागाद्युपस्थित इति ख दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते

भय, राग इत्यादी उद्भवल्यावर दैन्य येते; धैर्याचा अपभ्रंश होतो; चिंतेच्या विषयाचे सतत परिभावन होते; आणि काय करावे व कोणते उपाय करावेत हे न दिसणे—यास ‘मोह’ म्हणतात.

Verse 26

स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः

पूर्वी अनुभवल्या वस्तूचे पुनःप्रतिबिंबन म्हणजे ‘स्मृती’. आणि अर्थाचा निश्चयात्मक परिच्छेद जो तत्त्वज्ञानाकडे नेतो, ती ‘मति’ (बुद्धी) होय.

Verse 27

व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता

लज्जा, अनुराग इत्यादींमुळे चित्ताचा जो विशेष संकोच होतो तो ‘सङ्कोच’. ‘चपलता’ म्हणजे अस्थैर्य, आणि ‘हर्ष’ म्हणजे चित्ताची प्रसन्नता.

Verse 28

आवेशश् च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते

आवेशासारखी ग्रस्तता, प्रतिकार, अतिनिद्रा, स्वतःच्या शक्तींचे वैधुर्य आणि कर्तव्यकाळी पुढाकार व विवेकाचा नाश—यास ‘जडता’ म्हणतात।

Verse 29

इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना

इष्टप्राप्तीने संचय होतो; संपत्तीने उन्नती; धैर्याने गर्व; आणि गर्वामुळे परांचा अवमान व स्वतःच्या श्रेष्ठत्वाची भावना उत्पन्न होते।

Verse 30

भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः

दैव इत्यादी कारणांनी इष्टवस्तूच्या बाबतीत अडथळा आला तर विषाद होतो. इच्छित वस्तू न मिळाल्याने इच्छेमुळे जी चंचल अवस्था होते तिला ‘औत्सुक्य’ म्हणतात।

Verse 31

चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः

चित्त व इंद्रियांची स्तब्धता, अपस्मार, अचल जड अवस्था; युद्धात बाधा इत्यादींमुळे भय; वारंवार घृणा; आणि चित्ताचा विस्मय—ही लक्षणे सांगितली आहेत।

Verse 32

क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा

क्रोध न शमणे हे ‘अमर्ष’; तसेच अचानक जागृती व चेतनेचा उदय (आंतरिक उद्वेग). ही ‘अवहित्थ’ (दांभिक लपवाछपवी)ची रूपे; आणि ‘गुप्ती’ (लपवणूक) ही हावभाव व बाह्य चिन्हांवरून कळते।

Verse 33

रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः

क्रोधापासून कठोरता उत्पन्न होते—तीक्ष्ण वाणी व दंडरूप प्रहार; त्यावरून ज्ञानी उग्रता ओळखतात. त्याच्यापासून ऊह‑वितर्क व चिंताजन्य अतिविचार होतो, आणि मन‑शरीराला बाधणारा व्याधीही उत्पन्न होतो.

Verse 34

अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः

अनियंत्रित व असंबद्ध प्रलापापासून सुरू होणारा उन्माद काम (मदन) इत्यादींमुळे उत्पन्न होतो; परंतु तत्त्वज्ञान इत्यादी साधनांनी चित्तातील कषाय (मल) शुद्ध होणे हाच परम शम—श्रेष्ठ शांती आहे.

Verse 35

कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते

काव्य इत्यादी रचनांत कवींनी भाव व रस योजलेच पाहिजेत; कारण ज्या ठिकाणी ज्या प्रकारे रती इत्यादी भावांचे विभावन (प्रकाशन) होते, तेथेच ते प्रकट होतात.

Verse 36

विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते

विभाव असे म्हणतात, कारण तो दोन प्रकारचा आहे—आलंबनात्मक व उद्दीपनात्मक. रती इत्यादी भावांचा हा वर्ग आपल्या उपजीव्य/आश्रय (ज्यावर तो आधारलेला असतो) यांच्या संदर्भाने उत्पन्न होतो.

Verse 37

आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस् तथा धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस् तथा

हा आलंबन-विभाव होय, जो नायक इत्यादींवर आधारित असतो; आणि नायकाचे वर्गीकरण धीरॊदात्त, धीरॊद्धत तसेच धीरललित असे केले जाते.

Verse 38

धीरप्रशान्त इत्य् एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः अनुकूलो दक्षिणश् च शठो धृष्टः प्रवर्तितः

अशा प्रकारे नायक परंपरेने चार/पाच प्रकारांचा मानला आहे—धीर-प्रशांत, अनुकूल, दक्षिण (विनयशील-चतुर), शठ (कपट), आणि धृष्ट (निर्भय); हे प्रकार नाट्यपरंपरेत सांगितले आहेत।

Verse 39

पीठमर्दो विटश् चैव विदूषक इति त्रयः शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः

शृंगार-रसात पीठमर्द, विट आणि विदूषक—हे तिघे नायकाचे नर्म-सचिव (विनोदाचे सहायक) व त्याचे अनुनायक, म्हणजे अधीन सहचर, मानले आहेत।

Verse 40

पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः

नाट्यप्रकार असे—पीठमर्द, सम्बलक (सामग्री पुरविणारा), श्रीमान (समृद्ध सज्जन), त्या (नगरी) वेशातून उत्पन्न विट, विदूषक आणि वैहासिक (हास्यभांड); तसेच नायक-नायिकांचेही आठ प्रकार मानले आहेत।

Verse 41

स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः

कौशिकमताचे आचार्य अनेक भेद सांगतात—‘स्वकीया’ (स्वपत्नी), ‘परकीया’ (परस्त्री), ‘पुनर्भू’ (पुनर्विवाहिता), ‘सामान्या’ (साधारण स्त्री), ‘न पुनर्भू’ (जी पुनर्भू नाही) इत्यादी।

Verse 42

उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर् विविधैः स्थितैः आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये

जे विविध संस्कारांमुळे स्थित होऊन आलंबन-विभावांच्या संदर्भात भावांना उद्दीप्त व तीव्र करतात, त्यांना ‘उद्दीपन-विभाव’ म्हणतात।

Verse 43

चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर् गीतिकादिभिः कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः

चौसष्ट कला दोन प्रकारच्या—एक कर्मादी व्यवहारिक शिल्पांपासून आरंभ होणाऱ्या, आणि दुसऱ्या गीतिका इत्यादी संगीत-नाट्यकलांपासून आरंभ होणाऱ्या। त्यांतील ‘कुहक’ (माया/जादू) प्रायः हास्य-विनोदासाठीचे साधन मानले आहे।

Verse 44

आलम्बनविभावस्य भावैर् उद्बुद्धसंस्कृतैः मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः

उद्बुद्ध व संस्कारित भावांद्वारे आलम्बन-विभाव प्रकट होतो। स्मृती, आच्छादन, द्वेष आणि प्रयत्न यांच्या जाणीवपूर्वक क्रियेमुळे तो मन, वाणी, बुद्धी व शरीरावर परिणाम करतो।

Verse 45

आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते

रचनेचा आरंभ हाच विद्वानांच्या मते ‘अनुभाव’—प्रकट परिणाम—असा स्मृत आहे। आणि येथे तो अनुभवास येतो, उत्पन्न होतो व तदनुसार निरूपित केला जातो।

Verse 46

मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति

ज्या अवस्थेत मानसिक व्यापार अधिक असतो, त्याला मनाचा ‘आरंभ’ म्हणतात। तो दोन प्रकारचा—पौरुष (पुरुष-स्वभाव) आणि स्त्रैण (स्त्री-स्वभाव); आणि व्यवहारातही तसाच प्रसिद्ध आहे।

Verse 47

शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः

शोभा, विलास, माधुर्य, स्थैर्य, गाम्भीर्य, ललितता, औदार्य आणि तेज—हे आठ ‘पौरुष’ (पुरुषोचित उत्कृष्ट गुण) म्हणतात।

Verse 48

नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा

नीचाची निंदा, उत्तमांशी स्पर्धा, शौर्य आणि दक्षता इत्यादी कारणे—ही मनोधर्मरूपाने असतील तर वाणीच्या अभिव्यक्तीत ती अलंकार ठरतात; जसे सुशोभित घर शोभते।

Verse 49

भावो हावश् च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता

भाव, हाव, हेला, शोभा, कान्ती, दीप्ती, माधुर्य, शौर्य, प्रागल्भ्य आणि उदारता—हे लक्षणरूप गुण मानले जातात।

Verse 50

स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः

स्त्रियांसाठी स्थैर्य व गांभीर्य—हे येथे द्वादश विभावांमध्ये सांगितले आहेत. यांपासून भाव उत्पन्न होतो; त्याचा क्रीडामय आविष्कार ‘विलास’ आणि ललित-चेष्टारूप आविष्कार ‘हाव’ म्हणतात. भाव कधी अल्पही असू शकतो व हर्षातूनही जन्मतो।

Verse 51

वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु

वाणीची युक्ती ‘वागारंभ’ म्हणून ओळखली जाते, आणि ती बारा प्रकारची आहे. त्यांत अभाषण (न बोलणे), आलाप (साधी बातचीत), प्रलाप (असंगत बडबड) आणि बहुवचन (अधिक बोलणे) इत्यादी येतात।

Verse 52

विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः

‘विलाप’ म्हणजे दुःख व्यक्त करणारे वचन; ‘अनुलाप’ म्हणजे वारंवार उच्चारलेले वचन; ‘संलाप’ म्हणजे उक्त-प्रत्युक्तिरूप संवाद; आणि ‘अपलाप’ म्हणजे अन्यथा बोलणे—विरोधी किंवा टाळणारे वचन।

Verse 53

वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम्

‘वार्ताप्रयाण’ (प्रस्थानकथा), ‘संदेश’, ‘निर्देश’, ‘प्रतिपादन’, ‘तत्त्वदेश’, ‘अतिदेश’, ‘अपदेश’ आणि ‘अन्यवर्णन’—हे सादरीकरणाचे मान्य प्रकार होत.

Verse 54

उपदेशश् च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः

उपदेश, शिक्षावाक्य, व्याजोक्ति आणि व्यपदेशक—हा वाणीचा व्यापार बोध उत्पन्न करण्यासाठी व सुबुद्धीचा आरंभ घडविण्यास मान्य आहे. याचे तीन भेद सांगितले आहेत—रीति, वृत्ति आणि प्रवृत्ति।