Adhyaya 65

Verse 1

सूत उवाच । उषित्वा सप्तरात्राणि तीर्थेस्मिन्भ्रातृभिः सह । युधिष्ठिरो महातेजा गमनायोपचक्रमे

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഈ തീർത്ഥത്തിൽ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ഏഴ് രാത്രികൾ പാർത്തു, മഹാതേജസ്സനായ യുധിഷ്ഠിരൻ യാത്രയ്ക്കുള്ള ഒരുക്കം തുടങ്ങി।

Verse 2

प्रभाते विमले स्नात्वा देवीर्लिंगान्यथार्च्य च । कृत्वा प्रदक्षिणं क्षेत्रं देवीस्तोत्रं जजाप सः । प्रयाणकालेषु सदा जप्यं कृष्णेन कीर्तितम्

നിർമ്മലമായ പ്രഭാതത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, ദേവിമാരെയും ലിംഗങ്ങളെയും യഥാവിധി ആരാധിച്ച്, ക്ഷേത്രപരിസരം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അവൻ ദേവീസ്തോത്രം ജപിച്ചു—യാത്രാകാലങ്ങളിൽ എപ്പോഴും ജപിക്കണമെന്ന് കൃഷ്ണൻ പ്രസ്താവിച്ചതത്।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । देवि पूज्ये महाशक्ते कृष्णस्य भगिनि प्रिये । नत्वा त्वां शरणं यामि मनोवाक्कायकर्मभिः

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവി, പൂജ്യയായവളേ, ഹേ മഹാശക്തേ, കൃഷ്ണന്റെ പ്രിയ സഹോദരിയേ! നിന്നെ നമസ്കരിച്ചു മനസ്സ്, വാക്ക്, ശരീരം, കര്‍മ്മം എന്നിവയാൽ ഞാൻ നിന്റെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 4

संकर्षणाभयदाने कृष्णच्छविसमप्रभे । एकानंशे महादेवि पुत्रवत्त्राहि मां शिव

ഹേ സംകർഷണന് അഭയദാനം നൽകിയവളേ, ഹേ കൃഷ്ണഛവിയോട് സമമായ പ്രഭയുള്ളവളേ, ഹേ ഏകാനംശാ മഹാദേവി, ഹേ ശിവേ! എന്നെ പുത്രനെപ്പോലെ രക്ഷിക്കണമേ।

Verse 5

त्वया ततमिदं विश्वं जगदव्यक्तरूपया । इति मत्वा त्वां गतोऽस्मि शरणं त्राहि मां शुभे

ഹേ ശുഭേ! അവ്യക്തരൂപിണിയായി നീയേ ഈ സമസ്ത വിശ്വത്തെയും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു—ഇതു മനസ്സിലാക്കി ഞാൻ നിന്റെ ശരണം തേടിയിരിക്കുന്നു; എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ।

Verse 6

कार्यारम्भेषु सर्वेषु सानुगेन मया तव । स्व आत्मा कल्पितो भद्रे ज्ञात्वैतदनुकंप्यताम

ഹേ ഭദ്രേ! എല്ലാ കര്‍മ്മാരംഭങ്ങളിലും ഞാൻ എന്റെ അനുചരന്മാരോടുകൂടെ നിന്നെ തന്നേ എന്റെ സ്വാത്മസ്വരൂപമായി കരുതി ആഹ്വാനിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതറിഞ്ഞ് കരുണ കാണിക്കണമേ.

Verse 7

सूत उवाच । इति ब्रुवाणं राजानं शिरोबद्धाजलिं तदा । वायुपुत्रः प्रहस्यैव सासूयमिदमब्रवीत्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറയുകയും ശിരസ്സിന് മുകളിൽ അഞ്ജലി കെട്ടി നിൽക്കുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, വായുപുത്രൻ ചിരിച്ച് അല്പം പരിഹാസത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 8

ये त्वां राजन्वदंत्येवं सर्वज्ञोऽयं युधिष्ठिरः । वृथैव वचनं तेषां यतस्त्वं वेत्सि नाण्वपि

ഹേ രാജാവേ! ‘ഈ യുധിഷ്ഠിരൻ സർവ്വജ്ഞൻ’ എന്ന് പറയുന്നവരുടെ വാക്കുകൾ വ്യർത്ഥം; കാരണം നീ അണുമാത്രം പോലും അറിയുന്നില്ല.

Verse 9

को हि प्रज्ञावतां मुख्यः सर्वशास्त्रविदांवरः । स्त्रीणां शरणमापद्येदृजुर्बुद्धिर्यथा भवान्

ജ്ഞാനികളിൽ അഗ്രഗണ്യനും സർവ്വശാസ്ത്രവിദ്വാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായവൻ ആര് സ്ത്രീകളുടെ ശരണം പ്രാപിക്കും—ഋജുബുദ്ധിയുള്ളവൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ നീ ചെയ്തതുപോലെ?

Verse 10

यतस्त्वमेव वेत्सीदं सर्वशास्त्रेषु कीर्त्यते । जडेयं प्रकृतिर्मूढा यया संमोह्यते जगत्

കാരണം സർവ്വശാസ്ത്രങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായതു നീ തന്നേ അറിയുന്നു—ഈ പ്രകൃതി ജഡവും മോഹിനിയും ആകുന്നു; അവളാൽ തന്നെയാണ് സകല ലോകവും മോഹിതമാകുന്നത്.

Verse 11

सचेतनं च पुरुषं प्रकृतिं च विचेतनाम् । प्राहुर्बुधा नराध्यक्ष पुंसश्चप्रकृतिः प्रिया

ബുദ്ധന്മാർ പറയുന്നു—പുരുഷൻ ചേതനസ്വരൂപൻ, പ്രകൃതി അചേതന. ഹേ നരാധിപ, ദേഹധാരികൾക്ക് പ്രകൃതി പ്രിയമാണെന്നും അവർ പറയുന്നു.

Verse 12

तत्स्वयं पुरुषो भूत्वा युधिष्ठिर वृथामते । प्रकृतिं नौषि नत्वा तां हासो मेऽतीव जायते

അതുകൊണ്ട്, ഹേ യുധിഷ്ഠിര, നീ സ്വയം പുരുഷനായിരിക്കെ—ഹേ വ്യർത്ഥമതിയേ—പ്രകൃതിയെ നമസ്കരിച്ചു അവളിൽ ശരണം തേടുന്നത് എനിക്ക് അത്യന്തം ചിരി ഉളവാക്കുന്നു.

Verse 13

आरोहयेच्छिरो नैव क्वचिद्धित्वा उपानहौ । यथा स मूढो भवति देवीभक्तिरतस्तथा

യഥോചിതമായ മര്യാദ വിട്ട് ആരും ചെരിപ്പ് തലയിൽ കയറ്റുകയില്ല; അതുപോലെ പ്രകൃതി-രൂപ ദേവിയിലേയ്ക്ക് മാത്രം ചായുന്ന ഭക്തിയും മൂഢതയാകുന്നു.

Verse 14

यदि ते बन्दिवत्पार्थ तिष्ठेद्वाण्यनिवारिता । तत्किमर्थं महादेवं न स्तौषि त्रिपुरान्तकम्

ഹേ പാർഥ, നിന്റെ വാക്ക് ബന്ദിയെപ്പോലെ തടസ്സമില്ലാതെ സന്നദ്ധമായി നിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ, ത്രിപുരാന്തകനായ മഹാദേവനെ എന്തുകൊണ്ട് സ്തുതിക്കുന്നില്ല?

Verse 15

अलक्ष्यमिति वा मत्वा महेशानं महामते । ततः किमर्थ दाशार्हं न स्तौषि पुरुषोत्तमम्

അല്ലെങ്കിൽ, ഹേ മഹാമതിയേ, മഹേശാനൻ അദൃശ്യനെന്ന് നീ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, ദാശാർഹനായ പുരുഷോത്തമനെ എന്തുകൊണ്ട് സ്തുതിക്കുന്നില്ല?

Verse 16

यस्य प्रसादादस्माभिः प्राप्ता द्रुपदनंदिनी । इन्द्रप्रस्थे तथा राज्यं राजसूयस्त्वया कृतः

ആരുടെ പ്രസാദത്താൽ ഞങ്ങൾ ദ്രുപദനന്ദിനി (ദ്രൗപതി)യെ ലഭിച്ചു; ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തിൽ നീ രാജ്യം നേടി; രാജസൂയ യാഗവും നീ തന്നെയാണ് നിർവഹിച്ചു.

Verse 17

विजयेन धनुर्लब्धं जरासन्धो मया हतः । प्रत्याहर्तुं तथेच्छामः कौरवेभ्यः स्वकां श्रियम्

വിജയത്തിലൂടെ ധനുസ്സ് ലഭിച്ചു; ജരാസന്ധനെ ഞാൻ വധിച്ചു. അതിനാൽ കൗരവരിൽ നിന്ന് ഞങ്ങളുടെ ന്യായമായ സമൃദ്ധി തിരികെ നേടാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 18

यस्य प्रसादात्तं मुक्त्वा कृष्णं हा स्तौषि यज्जयी । अथ स्वयं कौरवाणामुत्पन्नं कुलसत्तमे

ആരുടെ പ്രസാദത്താൽ നീ ജയശീലനായിരിക്കുന്നുവോ, അവനെ വിട്ട് അയ്യോ! നീ കൃഷ്ണനെ സ്തുതിക്കുന്നു. അതിനാൽ, കുലശ്രേഷ്ഠാ, കൗരവരിൽ നിന്നുയർന്ന ഈ ദുരിതം സത്യമായും സംഭവിച്ചു.

Verse 19

जानन्नात्मानमल्पत्वाद्बुद्धेर्न स्तौषि यादवम् । तत्किमर्थं महावीर्यं न स्तौष्यर्जुनमुत्तमम्

സ്വബുദ്ധി അല്പമാണെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും നീ യാദവനെ (കൃഷ്ണനെ) സ്തുതിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ എന്തുകൊണ്ട് മഹാവീര്യശാലിയായ പരമോത്തമ അർജുനനെയും സ്തുതിക്കുന്നില്ല?

Verse 20

येन विद्धं पुरा लक्ष्यं येन कर्णादयो जिताः । येन तत्खांडवं दग्धं यज्ञे येन नृपा जिताः

ആരാണ് മുമ്പ് ലക്ഷ്യം ഭേദിച്ചതോ; ആരാണ് കർണ്ണാദികളെ ജയിച്ചതോ; ആരാണ് ആ ഖാണ്ഡവ വനത്തെ ദഹിപ്പിച്ചതോ; യാഗത്തിൽ ആരാണ് രാജാക്കളെ ജയിച്ചതോ—

Verse 21

श्रूयते येन विक्रम्य महेशानोऽपि निर्जितः । स्वर्लोकसंस्थितस्यास्य शरणं याहि स्तौषि च

അവന്റെ മഹാവിക്രമത്താൽ മഹേശാനൻ (ശിവൻ) പോലും ജയിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് കേൾക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആ പ്രഭുവിന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ച് ഭക്തിയോടെ സ്തുതിക്കു.

Verse 22

अथवा तेन शक्रेण राज्यं मे नार्पितं कुतः । इति मत्वा वृथैव त्वं न स्तौषि भ्रातरं मम

അല്ലെങ്കിൽ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) എനിക്ക് രാജ്യം ഏല്പിച്ചില്ലെന്ന് നീ കരുതുന്നുവോ? അങ്ങനെ വിചാരിച്ച് നീ വ്യർത്ഥമായി എന്റെ സഹോദരനെ സ്തുതിക്കാതിരിക്കുന്നു.

Verse 23

ततो मां वा कथं वीरं न स्तौषि त्वं युधिष्ठिर । येन त्वं रक्षितः पूर्वं लाक्षागेहाग्निमध्यतः

അപ്പോൾ ഹേ വീര യുധിഷ്ഠിരാ, നീ എന്നെയും എന്തുകൊണ്ട് സ്തുതിക്കുന്നില്ല? മുമ്പ് ലാക്ഷാഗൃഹത്തിലെ അഗ്നിമദ്ധ്യത്തിൽ നിന്ന് നിന്നെ രക്ഷിച്ചവൻ ഞാനല്ലോ.

Verse 24

वृक्षेणाहत्य मद्रेशो नदीं शुष्कां प्रसारितः । राजराजस्तथा येन जरासंधो निपातितः

വൃക്ഷപ്രഹാരത്തോടെ മദ്രേശൻ വീണു; വരണ്ട നദിയും ഒഴുകുവാൻ ഇടയായി; അതുപോലെ രാജരാജനായ ജരാസന്ധനും അവനാൽ തന്നെ പതിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 25

पूर्वा दिङ्निर्जिता येन येन पूर्वं बको हतः । हिडम्बश्च महावीरः किर्मीरश्चाधुना वने

അവൻ കിഴക്കുദിക്ക് ജയിച്ചു; മുമ്പ് ബകനെ വധിച്ചു; വനത്തിൽ മഹാവീരനായ ഹിഡംബനെയും, ഇപ്പോൾ കീർമീരനെയും കൂടി (നിഹതനാക്കി).

Verse 26

कालेकाले च रक्षामि त्वामेवाहं सदानुगः । न तां पश्यामि रक्षंतीं नत्वा यां स्तौषि भारत

ഹേ ഭാരതാ! ഞാൻ കാലകാലങ്ങളിൽ നിന്നെ രക്ഷിക്കുന്നു; നിത്യവും നിന്റെ പക്കൽ അനുഗാമിയായി നില്ക്കുന്നു. എങ്കിലും നീ നമസ്കരിച്ചു സ്തുതിക്കുന്ന അവൾ നിന്നെ രക്ഷിക്കുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല.

Verse 27

अथ क्षुधाबलं ज्ञात्वा मामौदरिकसत्तमम् । क्रूरं साहसिकं चैव न स्तौषि क्षमिणां वरः

അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ ക്ഷുധാജന്യ ബലം അറിഞ്ഞ്—എന്നെ, ഉദരലോലുപന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—ക്രൂരനും സാഹസികനും എന്നു കരുതിയിട്ടും, ഹേ ക്ഷമാശീലന്മാരിൽ വരാ, നീ എന്നെ സ്തുതിക്കുന്നില്ല.

Verse 28

ततः सुसंयतो भूत्वा प्रणवं समुदीरयन् । कथं न यासि मार्गे त्वं वृथालापो हि दोषभाक्

അതുകൊണ്ട് നന്നായി സംയമിതനായി, പ്രണവമായ ‘ഓം’ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട്, നീ സന്മാർഗത്തിൽ എന്തുകൊണ്ട് പോകുന്നില്ല? വ്യർത്ഥവാക്ക് തന്നെയാണ് ദോഷഭാജനം.

Verse 29

प्रेताः पिशाचा रक्षांसि वृथालापरतं नरम् । आविशंति तदाविष्टो वक्ताबद्धं पुनः पुनः

പ്രേതങ്ങളും പിശാചുകളും രാക്ഷസന്മാരും വ്യർത്ഥവും അസംയതവുമായ വാക്കുകളിൽ ആസക്തനായ മനുഷ്യനിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; അവരാൽ ആവിഷ്ടനായാൽ അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും അസംബദ്ധമായി, നിയന്ത്രണമില്ലാതെ സംസാരിക്കും.

Verse 30

वृथालापी यदश्नाति यत्करोति शुभं क्वचित् । प्रेतादितृप्तये सर्वमिति शास्त्रविनिश्चयः

വ്യർത്ഥവാക്യനായവൻ എന്തു ഭക്ഷിച്ചാലും, ഇടയ്ക്കൊക്കെ ചെയ്യുന്ന ശുഭകർമ്മം പോലും—ശാസ്ത്രനിശ്ചയം പ്രകാരം അതെല്ലാം പ്രേതാദികളുടെ തൃപ്തിക്കായേ പോകുന്നു.

Verse 31

नायं तस्यास्ति वै लोकः कुत एव परो भवेत् । तस्माद्विजानता यत्नात्त्याज्यमेव वृथा वचः

അത്തരം വ്യക്തിക്ക് ഈ ലോകത്തിലും ക്ഷേമമില്ല; പിന്നെ പരലോകം എങ്ങനെ ലഭിക്കും? അതിനാൽ ബോധമുള്ളവൻ പരിശ്രമത്തോടെ വ്യർഥവാക്കുകൾ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കണം।

Verse 32

एवं संस्मारितोऽपि त्वं यदि भूयः प्रवर्तसे । भूताविष्टश्चिकित्स्यो नो विविधैरौषधैर्भवान्

ഇങ്ങനെ ഓർമ്മിപ്പിച്ചിട്ടും നീ വീണ്ടും അതേപടി തുടരുകയാണെങ്കിൽ, ഞങ്ങൾ നിന്നെ ഭൂതാവിഷ്ടനായവനെന്നു കരുതി വിവിധ ഔഷധങ്ങളാൽ ചികിത്സിക്കും।

Verse 33

सूत उवाच । इति प्रवर्णितां श्रुत्वा भीमसेनेन भारतीम् । पटीमिव प्रविततां विहस्याह युधिष्ठिरः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനൻ ഇങ്ങനെ വിശദമായി പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ, വസ്ത്രംപോലെ വിരിഞ്ഞതായി കേട്ട് യുധിഷ്ഠിരൻ പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു।

Verse 34

नूनं त्वमल्पविज्ञानो वेदाधीतास्त्वया वृथा । मातरं सर्वभूतानामंबिकां यन्न मन्यसे

നിശ്ചയം നിന്റെ ജ്ഞാനം അല്പം; നിന്റെ വേദാധ്യയനവും വ്യർഥം—കാരണം സർവ്വഭൂതജനനിയായ അംബികയെ നീ മാതാവായി അംഗീകരിക്കുന്നില്ല।

Verse 35

स्त्रीपक्ष इति मत्वा तामवजानासि भोः कथम् । स्त्री सती न प्रणम्या किं त्वया कुन्ती वृकोदर

‘അവൾ സ്ത്രീകളുടെ പക്ഷം’ എന്നു കരുതി നീ അവളെ എങ്ങനെ അവഗണിക്കുന്നു? ഓ വൃകോദരാ! സതീസ്ത്രീയ്ക്ക് നീ നമസ്കരിക്കേണ്ടതില്ലേ—അപ്പോൾ കുന്തിയെന്ത്?

Verse 36

यदि न स्यान्महामाया ब्रह्मविष्णुशिवार्चिता । तव देहोद्भवः पार्थ कथं स्यात्तत्त्वतो वद

ബ്രഹ്മാ, വിഷ്ണു, ശിവൻ എന്നിവർ ആരാധിക്കുന്ന മഹാമായ ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, ഹേ പാർഥ, നിന്റെ ദേഹോത്ഭവം എങ്ങനെ സാധ്യമാകുമായിരുന്നു? തത്ത്വമായി സത്യം പറയുക।

Verse 37

ईश्वरः परमात्मा तां त्यक्तुं शक्तः कथं न हि । पुनर्भेजे यतो देवीं तेन मन्ये महोर्जिताम्

ഈശ്വരൻ, പരമാത്മാവ്, അവളെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ എങ്ങനെ അശക്തനാകും? എങ്കിലും അദ്ദേഹം വീണ്ടും ദേവിയെയേ സ്വീകരിച്ചതിനാൽ, അവളെ ഞാൻ പരമ മഹാശക്തിയുള്ളവളായി കരുതുന്നു।

Verse 38

वासुदेवोऽपि नित्यं तां स्तौति शक्तिं परात्पराम् । अहं यदि चिकित्स्यः स्यां चिकित्स्यः सोऽपि किं भवान्

വാസുദേവനും നിത്യമായി ആ പരാത്പര ശക്തിയെ സ്തുതിക്കുന്നു. ഞാൻ ‘ചികിത്സ്യൻ’ ആണെങ്കിൽ, അവനും ‘ചികിത്സ്യൻ’; പിന്നെ നിനക്കേത്?

Verse 39

नैवं भूयः प्रवक्तव्यं मौर्ख्यात्प्रति महेश्वरीम् । भूमौ निपत्य शरणं याहि चेत्सुखमिच्छसि

മഹേശ്വരിക്കെതിരേ മൂഢത്വത്തോടെ ഇനി ഇങ്ങനെ പറയരുത്. ക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഭൂമിയിൽ വീണു നമസ്കരിച്ചു അവളുടെ ശരണം പ്രാപിക്കൂ।

Verse 40

भीम उवाच । सर्वोपायैर्बोधयंति चाटा हस्तगतं नरम् । इदमेवौषधं तत्र तैः सार्धं जल्पनं न हि

ഭീമൻ പറഞ്ഞു—ചാട്ടുകാർ തങ്ങളുടെ കൈവശപ്പെട്ട മനുഷ്യനെ എല്ലാ ഉപായങ്ങളാലും ‘ബോധിപ്പിക്കാൻ’ ശ്രമിക്കും. അപ്പോൾ ഇതുതന്നെ ഔഷധം—അവരോടൊപ്പം സംഭാഷണം നടത്താതിരിക്കുക।

Verse 41

मुण्डे मुण्डे मतिर्भिन्ना सत्यमेतन्नृप स्फुटम् । स्वाभीष्टं कुरुते सर्वः कुर्मोऽभीष्टं वयं तथा

ഹേ രാജാവേ, ഇത് വ്യക്തമായ സത്യം—ഓരോ തലക്കും ബുദ്ധി വ്യത്യസ്തമാണ്. എല്ലാവരും തങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളതു ചെയ്യുന്നു; ഞങ്ങളും അതുപോലെ ഞങ്ങളുടെ ഇഷ്ടം ചെയ്യും.

Verse 42

नागायुतसमप्राणो वायुपुत्रो वृकोदरः । न स्त्रियं शरणं गच्छेद्वाङ्मात्रेण कथंचन

പതിനായിരം ആനകളുടെ ബലത്തോട് തുല്യമായ പ്രാണബലം ഉള്ള വായുപുത്രൻ വൃകോദരൻ ഒരിക്കലും സ്ത്രീയുടെ ശരണം തേടരുത്—വാക്കുമാത്രത്താലും അല്ല.

Verse 43

इत्युक्त्वा वचनं भीमो ह्यनुवव्राज तं नृपम् । राजापि सानुगो यातो न साध्विति मुहुर्ब्रुवन्

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭീമൻ ആ രാജാവിനെ പിന്തുടർന്നു. രാജാവും അനുചരന്മാരോടുകൂടെ പോയി, “ഇത് ശരിയല്ല” എന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു.

Verse 44

ततः क्षणेन विकलस्त्वितश्चेतश्च प्रस्खलत् । उवाच वचनं भीमः सुसंभ्रांतो नृपं प्रति

അപ്പോൾ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ അവൻ വ്യാകുലനായി; മനസ്സും തളർന്നു തെന്നിത്തുടങ്ങി. അത്യന്തം ഭ്രമിച്ച ഭീമൻ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 45

धर्मराज महाबुद्धे पश्य मां नृपसत्तम । चक्षुर्भ्यां नैव पश्यामि वैकल्यं किमिदं मम

ഹേ ധർമ്മരാജാ, ഹേ മഹാബുദ്ധിയുള്ള നൃപശ്രേഷ്ഠാ, എന്നെ നോക്കുക! ഞാൻ കണ്ണുകളാൽ ഒന്നും കാണുന്നില്ല; എനിക്ക് വന്ന ഈ വൈകല്യം എന്ത്?

Verse 46

राजोवाच । भीमभीम ध्रुवं देवी कुपिता ते महेश्वरी । तेन नष्टे चक्षुषी ते महासाहसवल्लभ

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ഭീമാ, നിശ്ചയമായും മഹേശ്വരി ദേവി നിന്നോട് കോപിച്ചിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട്, ഹേ മഹാസാഹസപ്രിയനേ, നിന്റെ രണ്ടു കണ്ണുകളും നശിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 47

तत्सांप्रतमभिप्रैहि शरणं परमेश्वरीम् । पुनः प्रसन्ना ते दद्यात्कदाचिन्नयने पुनः

അതുകൊണ്ട് നീ ഉടൻ പരമേശ്വരിയുടെ ശരണം പ്രാപിക്ക; അവൾ വീണ്ടും പ്രസന്നയായാൽ, ഒരുനാൾ നിനക്ക് കണ്ണുകൾ വീണ്ടും ദാനം ചെയ്യാം।

Verse 48

भीम उवाच । अहमप्यंग जानामि समो देव्या न कश्चन । प्रभावप्रत्ययार्थं हि सदा निन्दामि तां पुनः

ഭീമൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സുഹൃത്തേ, ദേവിക്ക് സമൻ ആരുമില്ലെന്ന് ഞാനും അറിയുന്നു; എന്നാൽ അവളുടെ പ്രഭാവം പരീക്ഷിച്ച് തെളിയിക്കാനായി ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും അവളെ നിന്ദിക്കുന്നു।

Verse 49

तस्मात्प्रभावं दृष्ट्वैवं निपत्य वसुधातले । मनोवाग्बुद्धिभिर्नत्वा शरणं स्तौमि मातरम्

അതുകൊണ്ട് അവളുടെ മഹാപ്രഭാവം കണ്ടു ഞാൻ ഭൂമിയിൽ വീണു, മനസ്സ്-വാക്ക്-ബുദ്ധി കൊണ്ടു നമസ്കരിച്ചു, മാതാവിന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ച് സ്തുതിക്കുന്നു।

Verse 50

सूत उवाच । इत्युक्त्वा भ्रातरं ज्येष्ठं साष्टांगं प्रणिपत्य च । गत्वैव देव्याः शरणं भीमस्तुष्टाव मातरम्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ഭീമൻ തന്റെ ജ്യേഷ്ഠ സഹോദരനോട് സാഷ്ടാംഗ പ്രണാമം ചെയ്തു; പിന്നെ ഉടൻ ദേവിയുടെ ശരണം ചെന്നു മാതാവിനെ സ്തുതിച്ചു।

Verse 51

भीम उवाच । सर्वभूतांबिके देवि ब्रह्मांडशतपूरके । बालिशं बालकं स्वीयं त्राहित्राहि नमोऽस्तु ते

ഭീമൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവി, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ അംബികേ, നൂറു ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളെ നിറയ്ക്കുന്നവളേ! നിന്റെ സ്വന്തം ഈ മൂഢ ബാലനെ രക്ഷിക്കേണമേ, രക്ഷിക്കേണമേ; നിനക്കു നമസ്കാരം।

Verse 52

त्वं ब्राह्मी ब्रह्मणः शक्तिर्वैष्णवी त्वं च शांभवी । त्रिमूर्तिः शक्तिरूपा त्वं रक्षरक्ष नमोऽस्तु ते

നീ ബ്രാഹ്മീ—ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശക്തി; നീ വൈഷ്ണവീയും ശാംഭവീയും. നീ ത്രിമൂർത്തിയുടെ ശക്തിരൂപിണി—രക്ഷിക്കേണമേ, രക്ഷിക്കേണമേ; നിനക്കു നമസ്കാരം।

Verse 53

त्वमैन्द्री च त्वमाग्नेयी त्वं याम्या त्वं च नैरृती । त्वं वारुणी त्वं वायव्या त्वं कौबेरी नमोऽस्तु ते

നീ ഐന്ദ്രി, നീ ആഗ്നേയി; നീ യാമ്യയും നൈഋതിയും. നീ വാരുണി, നീ വായവ്യാ, നീ കൗബേരി—നിനക്കു നമസ്കാരം।

Verse 54

ऐशानि देवि वाराहि नारसिंहि जयप्रदे । कौमारि कुलकल्याणि कृपेश्वरि नमोऽस्तु ते

ഹേ ദേവി ഐശാനീ, വാരാഹീ, നാരസിംഹീ—ജയപ്രദായിനീ! ഹേ കൗമാരീ, കുലകല്യാണിനീ, കൃപാധീശ്വരീ—നിനക്കു നമസ്കാരം।

Verse 55

त्वं सूर्ये त्वं तथा सोमे त्वं भौमे त्वं बुधे गुरौ । त्वं शुक्रे त्वं स्थिता राहौ त्वं केतुषु नमोऽस्तु ते

നീ സൂര്യനിൽ, അതുപോലെ സോമനിലും; നീ ഭൗമൻ, ബുധൻ, ഗുരു എന്നിവരിലും. നീ ശുക്രനിലും; നീ രാഹുവിൽ അധിഷ്ഠിതയും, കേതു-ശക്തികളിലും ഉള്ളവളും—നിനക്കു നമസ്കാരം।

Verse 56

वससि ध्रुवचक्रे त्वं मुनिचक्रे च ते स्थितिः । भचक्रेषु खचक्रेषु भूचक्रे च नमोऽस्तु ते

ഹേ ദേവീ! നീ ധ്രുവചക്രത്തിൽ വസിക്കുന്നു; മുനിചക്രത്തിലും നിന്റെ സ്ഥിതി ഉണ്ട്. നക്ഷത്രചക്രങ്ങളിലും, ആകാശമണ്ഡലങ്ങളിലും, ഭൂചക്രത്തിലും നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 57

सप्तद्वीपेषु त्वं देवि समुद्रेषु च सप्तसु । सप्तस्वपि च पातालेष्ववसंस्थे नमोऽस्तु ते

ഹേ ദേവീ! നീ ഏഴ് ദ്വീപുകളിലും ഏഴ് സമുദ്രങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഏഴ് പാതാളങ്ങളിലും നീ വസിക്കുന്നു—നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 58

त्वं देवि चावतारेषु विष्णोः साहाय्यकारिणी । विष्णुनाभ्यर्थ्यसे तस्मात्त्राहि मातर्नमोऽस्तु ते

ഹേ ദേവീ! വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങളിൽ നീ സഹായകശക്തിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. അതുകൊണ്ട് വിഷ്ണുവും നിന്നെ അപേക്ഷിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഹേ മാതാവേ, എന്നെ രക്ഷിക്കേണമേ—നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 59

चतुर्भुजे चतुर्वक्त्रे फलदे चत्वरप्रिये । चराचरस्तुते देवि चरणौ प्रणमामि ते

ഹേ ചതുര്ഭുജേ, ചതുര്വക്ത്രേ, ഫലപ്രദേ, ചത്വരപ്രിയേ ദേവീ! ചരാചരങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്ന നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ ഞാൻ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു.

Verse 60

महाघोरे कालरात्रि घंटालि विकटोज्वले । सततं सप्तमीपूज्ये नेत्रदे शरणं भव

ഹേ മഹാഘോരേ കാലരാത്രീ, ഘണ്ടാമാലാധാരിണീ, വികടോജ്വലേ! സദാ സപ്തമിയിൽ പൂജ്യയായ നേത്രദായിനീ—എനിക്ക് ശരണം ആകണമേ.

Verse 61

मेरुवासिनि पिंगाक्षि नेत्रत्राणैककारिणि । हुंहुंकारध्वस्तदैत्ये शरण्ये शरणं भव

ഹേ മേരുവാസിനി, ഹേ പിംഗാക്ഷി, നേത്രസംരക്ഷണമേ ഏകകർമ്മമായവളേ! ‘ഹും ഹും’ നാദത്തിൽ ദൈത്യരെ ധ്വംസിച്ച ശരണ്യേ—നീ തന്നേ എനിക്ക് ശരണം ആകേണമേ।

Verse 62

महानादे महावीर्ये महा मोहविनाशिनि । महाबन्धापहे देवि देहि नेत्रत्रयं मम

ഹേ മഹാനാദിനി, ഹേ മഹാവീര്യവതീ, ഹേ മഹാമോഹവിനാശിനി! ഹേ ദേവി, മഹാബന്ധങ്ങൾ അകറ്റുന്നവളേ—എനിക്ക് നേത്രത്രയം (ത്രിവിധ ദർശനം) ദാനം ചെയ്യേണമേ।

Verse 63

सर्वमंगलमंगल्या यदि त्वं सत्यतोंबिके । ततो मे मंगलं देहि नेत्रदानान्नमोस्तु ते

ഹേ അംബികേ, നീ സകലമംഗളങ്ങളിലുമുള്ള മംഗളസ്വരൂപിണി; നീ സത്യമായും മാതാവാണെങ്കിൽ എനിക്ക് മംഗളം ദാനം ചെയ്യേണമേ. നേത്രദാനത്തിനായി നിനക്ക് നമസ്കാരം।

Verse 64

यदि सर्वकृपालुभ्यः सत्यतस्त्वं कृपावती । ततः कृपां कुरु मयि देहि नेत्रे नमोऽस्तु ते

നീ സത്യമായും എല്ലാ ദീനജനങ്ങളോടും കരുണ കാണിക്കുന്ന കൃപാവതിയാണെങ്കിൽ, എനിക്കു മേൽ കൃപ ചെയ്യേണമേ—എനിക്ക് നേത്രങ്ങൾ ദാനം ചെയ്യേണമേ. നിനക്ക് നമസ്കാരം।

Verse 65

पापोयमिति यद्देवि प्रकुप्यसि वृथैव तत् । त्वं मां मोहयसि त्वेवं न ते तत्किं नमोऽस्तु ते

ഹേ ദേവി, ‘ഇവൻ പാപിയാണ്’ എന്നു കരുതി നീ കോപിച്ചാൽ ആ കോപം വ്യർത്ഥം; ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ നീ എന്നെ മോഹത്തിൽ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാക്കുന്നു—അത് നിന്റെ സ്വഭാവമല്ല. നിനക്ക് നമസ്കാരം।

Verse 66

स्वयमुत्पाद्य यो रेणुं वेष्टितस्तेन कुप्यति । तथा कुप्यसि मे मातरनाथस्यास्य दर्शय

സ്വയം പൊടി ഉയർത്തി അതിൽ തന്നെ മൂടപ്പെട്ടിട്ട് കോപിക്കുന്നവനെപ്പോലെ, ഹേ മാതാവേ, നീയും എന്നോടു കോപിക്കുന്നു. അതിനാൽ എന്റെ നാഥന്റെ ഈ ദർശനം എനിക്കു കാണിച്ചുതരിക।

Verse 67

इति स्तुता पांडवेन देवी कृष्णच्छविच्छविः । रामा रामाभिवदना प्रत्यक्षा समजायत

പാണ്ഡവൻ ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ, കൃഷ്ണവർണ്ണത്തോടെയും ദീപ്തിയോടെയും ഉള്ള ദേവി, ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ മനോഹരയായി, രമ്യമുഖശ്രീയോടെ പ്രത്യക്ഷയായി ഉദിച്ചു।

Verse 68

विद्युत्कोटिसमाभास मुकुटेनातिशोभिता । सूर्यबिंबप्रभाभ्यां च कुण्डलाभ्यां विभूषिता

കോടിക്കണക്കിന് മിന്നലുകളുടെ ദീപ്തിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന മകുടം അവളെ അത്യന്തം ശോഭിപ്പിച്ചു; സൂര്യബിംബസമമായ പ്രഭയുള്ള ഇരുകുണ്ഡലങ്ങളാൽ അവൾ അലങ്കൃതയായി।

Verse 69

प्रवाहेनेव हारेण सुरनद्या विराजिता । कल्पद्रुमप्रसूनैश्च पूर्णावतंसमंडिता

അവൾ ദേവനദിപോലെ വിരാജിച്ചു, പ്രവാഹംപോലെയുള്ള ഹാരം ധരിച്ചതുപോലെ; കൽപവൃക്ഷപുഷ്പങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആവതംസങ്ങളാൽ (കർണപുഷ്പാഭരണങ്ങളാൽ) സുസജ്ജിതയായി।

Verse 70

दन्तेन्दुकांतिविध्वस्तभक्तमोहमहाभया । खड्गचर्मशूलपात्रचतुर्भुजविराजिता

അവളുടെ ദന്തങ്ങളുടെ ചന്ദ്രസമമായ കാന്തിയാൽ ഭക്തരുടെ മോഹത്തിൽ നിന്നുയർന്ന മഹാഭയം നശിച്ചു. അവൾ ഖഡ്ഗം, ചർമ്മം, ശൂലം, പാത്രം ധരിച്ച ചതുര്ഭുജയായി ശോഭിച്ചു।

Verse 71

वाससा तडिदाभेन मेघलेखेव वेष्टिता । मालया सुममालिन्या भ्राजिता सालिमालया

മിന്നലുപോലെ ദീപ്തമായ വസ്ത്രങ്ങളാൽ അവൾ ആവൃതയായി; മേഘരേഖപോലെ ചുറ്റപ്പെട്ടവളായി തോന്നി. സുഗന്ധപുഷ്പമാലകളാൽ അലങ്കൃതയായി, ദിവ്യകുസുമമാലയുടെ കാന്തിയിൽ അവൾ പ്രകാശിച്ചു.

Verse 72

सतां शरणदाभ्यां च पद्भ्यां नूपुरराजिता । जयेति पुष्पवर्षैश्च शक्राद्यैरभिपूजिता

സജ്ജനർക്കു ശരണം നൽകുന്ന അവളുടെ പാദങ്ങൾ ദീപ്തമായ നൂപുരങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായിരുന്നു. ‘ജയ’ എന്നു ഘോഷിച്ച് ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാർ പുഷ്പവൃഷ്ടി ചെയ്ത് അവളെ പൂജിച്ചു.

Verse 73

गणैर्देवीभिराकीर्णा शतपद्मैर्महामलैः । तां तादृशीं व्योम्नि दृष्ट्वा मातरं व्योमवाहिनीम्

ദേവീഗണങ്ങളാൽ ആകീർണ്ണയായി, മഹാനിർമ്മലമായ ശതപദ്മങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട—ആകാശത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ മാതാവിനെ അങ്ങനെ വ്യോമത്തിൽ കണ്ടപ്പോൾ,

Verse 74

भूमौ निपत्य राजेंद्रो नमोनम इति स्थितः । भीमोपि मातरं दृष्ट्वा यथा बालोऽभिधावति

രാജേന്ദ്രൻ ഭൂമിയിൽ വീണു ‘നമോ നമഃ’ എന്നു ആവർത്തിച്ച് അവിടെത്തന്നെ നിന്നു. ഭീമനും മാതാവിനെ കണ്ടപ്പോൾ, കുഞ്ഞ് ഓടുന്നതുപോലെ അവളുടെ അടുക്കൽ ഓടിച്ചെന്നു.

Verse 76

प्रणिपत्य नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं मुहुर्जगौ । प्रसीद देवि पद्माक्षि पुनर्मातः प्रसीद मे

പ്രണാമം ചെയ്ത് അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു—‘നമസ്കാരം നിനക്ക്, നമസ്കാരം നിനക്ക്!’ ‘പ്രസന്നയാകണമേ, പത്മാക്ഷി ദേവീ; വീണ്ടും, അമ്മേ, എനിക്കു പ്രസാദിക്കണമേ.’

Verse 77

पुनः प्रसीद पापस्य क्षमाथीले प्रसीद मे

ഹേ പാപിയോടു വീണ്ടും പ്രസാദിക്കണമേ; ഹേ ക്ഷമാനിധിയേ, എനിക്കു കൃപ ചെയ്യണമേ.

Verse 78

एवं स्तुता भगवती स्वयमुत्थाय पार्थिवम् । भीमं चोत्संगमारोप्य कृपयेदं वचोऽब्रवीत्

ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട ഭഗവതി സ്വയം എഴുന്നേറ്റ് രാജാവിനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു; ഭീമനെ മടിയിൽ ഇരുത്തി കരുണയോടെ ഈ വാക്കുകൾ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 79

तथा सम्मुखमाधावज्जय मातरिति ब्रुवन् । दर्शनेनैव देव्याश्च शुभनेत्रत्रयस्तदा

അപ്പോൾ ‘ജയ മാതാ!’ എന്നു വിളിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ നേരെ അവളുടെ മുമ്പിലേക്കു ഓടി; ദേവിയുടെ ദർശനമാത്രത്തിൽ തന്നെ ആ നിമിഷം അവന്റെ ശുഭ തൃതീയനേത്രം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 80

नाहं कोपं यत्र तत्र दर्शयामि वृकोदर । त्वं तु प्रमाणपुरुषस्त्वत्तः क्रोधमदर्शयम्

ഹേ വൃകോദര (ഭീമ), ഞാൻ എല്ലായിടത്തും അകാരണമായി കോപം കാണിക്കാറില്ല. എന്നാൽ നീ ‘പ്രമാണപുരുഷൻ’ ആകുന്നു; അതുകൊണ്ട് നിന്റെ മുഖേന ഈ ക്രോധം മാതൃകയായി വെളിപ്പെടുത്തി.

Verse 81

नैतत्प्रियं च कृष्णस्य भ्रातुर्मे क्रोधमाचरम् । भवन्तो वासुदेवस्य यत्र प्राणा बहिश्चराः

എന്റെ സഹോദരൻ ശ്രീകൃഷ്ണനു ഈ കോപപ്രകടനം പ്രിയമല്ല. എങ്കിലും ഞാൻ ക്രോധം ധരിച്ചു; കാരണം നിങ്ങൾ എല്ലാവരും വാസുദേവന്റെ പ്രാണങ്ങളുപോലെ—അവന്റെ ജീവന്ത വിപുലീകരണങ്ങളായി പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 83

त्वं च निन्दसि मां नित्यं तच्च जाने वृकोदर । मत्प्रभावपरिज्ञानहेतवे कीदृशस्त्विति

നീ എന്നെ നിത്യവും നിന്ദിക്കുന്നു—അതും ഞാൻ അറിയുന്നു, ഹേ വൃകോദരാ. എന്റെ പ്രഭാവം തിരിച്ചറിയാൻ വേണ്ടിയാണിത്—‘ഇവൾ എങ്ങനെയുള്ള സത്ത?’

Verse 84

तदेवं नैव भूयस्ते प्रकर्तव्यं कथंचन । अक्षिक्षेपो हि पूज्यानामावहत्यधिकं रुजम्

അതുകൊണ്ട് ഇനി ഒരിക്കലും ഏതൊരു രീതിയിലും ഇത് വീണ്ടും ചെയ്യരുത്. പൂജ്യരോടുള്ള അവഹേളനം മഹാവേദനയും അനർത്ഥവും വരുത്തും.

Verse 85

तदिदानीं सर्वमेवं क्षन्तव्यं च परस्परम् । यच्च ब्रवीमि त्वां वीर तन्निशामय भारत

അതുകൊണ്ട് ഇപ്പോൾ ഇതെല്ലാം പരസ്പരം ക്ഷമിക്കപ്പെടട്ടെ. ഹേ വീരാ, ഹേ ഭാരതാ—ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.

Verse 86

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिराविर्भवेद्धरिः । तदातदावतीर्याहं विष्णोरस्य सहायिनी

ധർമ്മത്തിന് ഗ്ലാനി സംഭവിക്കുമ്പോഴൊക്കെയും ഹരി പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു. അന്നേ സമയത്ത് ഞാനും അവതരിക്കുന്നു—ആ വിഷ്ണുവിന്റെ സഹായിനിയും സഹചാരിണിയുമായി.

Verse 87

इदानीं च हरिर्जातो वसुदेवसुतो भुवि । अहं च गोपनन्दस्य एकानंशाभिधा सुता

ഇപ്പോൾ ഹരി ഭൂമിയിൽ വസുദേവന്റെ പുത്രനായി ജനിച്ചിരിക്കുന്നു. ഞാനും ഗോപനന്ദന്റെ പുത്രിയായി ‘ഏകാനംശാ’ എന്ന നാമത്തിൽ ജനിച്ചു.

Verse 88

तद्यथा भगवान्कृष्णो मम भ्राताभिपूजितः । भवन्तोऽपि तथा मह्यं भ्रातरः पांडवा सदा

എന്റെ സഹോദരനായ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ എങ്ങനെ പൂജിക്കപ്പെടുകയും ആദരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നതോ, അതുപോലെ ഹേ പാണ്ഡവരേ, നിങ്ങളും എപ്പോഴും എനിക്ക് സഹോദരന്മാരായി ഇരിക്കുവിൻ—എന്റെ ആദരത്തിനും സംരക്ഷണത്തിനും യോഗ്യരായി।

Verse 89

ये भीमभगिनीत्येवं मां स्तोष्यंति नरोत्तमाः । आबाधा नाशयिष्यामि तेषां हर्षसमन्विता

‘ഭീമന്റെ സഹോദരി’ എന്ന് ഇങ്ങനെ എന്നെ സ്തുതിക്കുന്ന നരോത്തമരുടെ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും വിഘ്നങ്ങളും ഞാൻ ആനന്ദത്തോടെ നശിപ്പിക്കും।

Verse 90

त्वं च भ्रातुर्जयं वीर प्रदास्यसि महारणे । भुजयोस्ते वसिष्यामि धार्तराष्ट्रनिपातने

കൂടാതെ ഹേ വീരാ, മഹായുദ്ധത്തിൽ നീ നിന്റെ സഹോദരന്മാർക്ക് വിജയം നേടിക്കൊടുക്കും. ധാർത്തരാഷ്ട്രരുടെ പതനസമയത്ത് ഞാൻ നിന്റെ ഭുജങ്ങളിൽ അധിവസിച്ച്—നിന്റെ ശക്തി വർധിപ്പിക്കും।

Verse 91

कृत्वा राज्यं च वर्षाणि षट्त्रिंशत्तदनन्तरम् । महाप्रस्थानधर्मेण पृथिवीं परिचरिष्यथ

മുപ്പത്താറു വർഷം രാജ്യം ഭരിച്ച ശേഷം, അതിനുശേഷം മഹാപ്രസ്ഥാനധർമ്മപ്രകാരം നിങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കും—തീർത്ഥസേവയും വൈരാഗ്യവും സഹിതം।

Verse 92

अस्मिन्नेव ततो देशे लोहोनाम महासुरः । भवतां न्यस्तशस्त्राणां वधार्थं प्रक्रमिष्यति

അപ്പോൾ ഇതേ പ്രദേശത്ത് ‘ലോഹ’ എന്ന മഹാസുരൻ, നിങ്ങൾ ആയുധങ്ങൾ വച്ചൊഴിഞ്ഞിരിക്കുന്ന സമയത്ത്, നിങ്ങളെ വധിക്കുവാൻ മുന്നേറിത്തുടങ്ങും।

Verse 93

ततस्तं सर्वभूतानामवध्यं भवतां कृते । अन्धं कृत्वा पातयिष्ये ततो यूयं प्रयास्यथ

അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി, സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും അവധ്യനായ അവനെ ഞാൻ അന്ധത വരുത്തി വീഴ്ത്തും; അതിനുശേഷം നിങ്ങൾ മുന്നോട്ട് പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യും.

Verse 94

निस्तीर्य च हिमं सर्वं निमग्नाः बालुकार्णवे । स्वर्गं यास्यति राजैकः सशरीरो गमिष्यति

മുഴുവൻ ഹിമാവൃതമായ പാത കടന്ന്, പിന്നെ മണൽസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി, രാജാവ് ഒരുത്തൻ മാത്രം സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകും—ദേഹസഹിതം തന്നെ പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യും.

Verse 95

अन्धो यत्र कृतो लोहो लोहाणाभिधया पुरम् । भविष्यति च तत्रैव स्थास्येऽहं कलया सदा

ലോഹനെ എവിടെ അന്ധനാക്കിയോ, അവിടെ ‘ലോഹാണാ’ എന്ന പേരിൽ ഒരു നഗരം ഉദിക്കും; അവിടെയേ ഞാൻ എന്റെ കല (അംശശക്തി) കൊണ്ട് നിത്യവും വസിക്കും.

Verse 96

ततः कलियुगे प्राप्ते केलो नाम भविष्यति । मम भक्तस्तस्य नाम्ना भाव्या केलेश्वरीत्यहम्

പിന്നെ കലിയുഗം വന്നപ്പോൾ ‘കേലോ’ എന്ന പേരിൽ എന്റെ ഭക്തൻ ഉണ്ടാകും; അവന്റെ പേരിനാലേ ഞാൻ ‘കേലേശ്വരി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയാകും.

Verse 97

वैलाकश्चापरो भक्तो भविष्यति ममोत्तमः । तस्याराधनतः ख्यातिं प्रयास्यामि कलौ युगे

കൂടാതെ ‘വൈലാക’ എന്ന പേരിൽ മറ്റൊരു ഭക്തൻ ഉണ്ടാകും, എന്റെ ഭക്തന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ; അവന്റെ ആരാധനയാൽ ഞാൻ കലിയുഗത്തിൽ ഖ്യാതി പ്രാപിക്കും.

Verse 98

लोहाणासंस्थितां चैव येर्चयिष्यंति मां जनाः । श्रद्धया सितसप्तम्यां तैश्च सर्वत्र पूजिता

ശ്രദ്ധയോടെ ശുക്ല സപ്തമിദിനത്തിൽ ലോഹാണയിൽ അധിഷ്ഠിതനായ എന്നെ ആരെല്ലാം ആരാധിക്കുമോ, അവരുടെ വഴി ഞാൻ സർവത്ര പൂജിതനാകും.

Verse 99

अंधानां च प्रदास्यामि भावीनि नयनान्यहम् । तस्मिन्दिने तर्पिताहं भक्तिभावेन पांडव

ഞാൻ അന്ധർക്കും ഭാവിയിൽ കണ്ണുകൾ പ്രസാദിക്കും. ഹേ പാണ്ഡവ, ആ ദിനത്തിൽ ഭക്തിഭാവത്താൽ ഞാൻ തൃപ്തനാകുന്നു.

Verse 100

पादांगुष्ठेन च भवांस्तत्र कुंडं विधास्यति । सर्वतीर्थस्नान तुल्यं तत्र स्नानं च तद्दिने

നീ നിന്റെ പാദാംഗുഷ്ഠംകൊണ്ട് അവിടെ ഒരു കുണ്ഡം നിർമ്മിക്കും. ആ ദിനത്തിൽ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നത് സർവതീർത്ഥസ്നാനത്തോട് തുല്യം.

Verse 101

मत्स्यानां नेत्रनेत्रस्थतेजस्तन्मात्रमुत्तमम् । उद्धृत्य योजयिष्यामि प्रत्यक्षं तद्भविष्यति

മത്സ്യങ്ങളുടെ കണ്ണുകളിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ആ പരമ സൂക്ഷ്മ തേജോതത്ത്വം ഞാൻ എടുത്തു സ്ഥാപിക്കും; അപ്പോൾ അത് പ്രത്യക്ഷമായി വെളിവാകും.

Verse 102

एवं मम महास्थानं कलौ ख्यातं भविष्यति

ഇങ്ങനെ കലിയുഗത്തിൽ എന്റെ ഈ മഹാപുണ്യസ്ഥാനം പ്രസിദ്ധമാകും.

Verse 103

लोहाणाख्यं महाबाहो नाम केलेश्वरीति च । दुर्गमाख्यं ततो हत्वा अस्मिन्क्षेत्रे च भारत

ഹേ മഹാബാഹോ ഭാരതാ! ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ തന്നേ ‘കേലേശ്വരി’ എന്നു പ്രസിദ്ധയായ ലോഹാണയെയും ‘ദുർഗമ’ എന്ന ശത്രുവിനെയും വധിച്ച ശേഷം…

Verse 104

दुर्गा नाम भविष्यामि महीसागरपूर्वतः । धर्मारण्ये वसिष्यामि भवतां त्राणकारणात्

മഹീസാഗരത്തിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ഞാൻ ‘ദുർഗാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയാകും; നിങ്ങളെ രക്ഷിക്കാനായിട്ടുതന്നെ ഞാൻ ധർമാരണ്യത്തിൽ വസിക്കും.

Verse 105

धर्मारण्ये स्थितां चैव येऽर्चयिष्यंति मानवाः । आश्विने मासि चैत्रे वा नवम्यां शुक्लपक्षके ऽ

ധർമാരണ്യത്തിൽ അധിവസിക്കുന്ന എന്നെ മനുഷ്യർ ആരെങ്കിലും ആരാധിക്കുന്നുവെങ്കിൽ—ആശ്വിന മാസത്തിലോ ചൈത്രത്തിലോ—ശുക്ലപക്ഷ നവമിയിൽ…

Verse 106

स्नात्वा महीसागरे च तेषां दास्यामि वांछितम् । विधिना येऽर्चयिष्यंति मां च श्रद्धास मन्विताः

മഹീസാഗരത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഞാൻ അവർക്കു അഭീഷ്ടം നൽകും—വിധിപൂർവ്വവും ശ്രദ്ധയോടും കൂടി എന്നെ ആരാധിക്കുന്നവർക്ക്.

Verse 107

पुत्रपौत्रान्प्रदास्यामि स्वर्गं मोक्षं न संशयः । प्रवेशे च कलेः काले भवतां वंशसंभवः । वत्सराजः पांडवानां तोषयिष्यति यत्नतः

ഞാൻ പുത്രപൗത്രന്മാരെ നൽകും; സ്വർഗവും മോക്ഷവും കൂടെ—സംശയമില്ല. കലിയുഗപ്രവേശകാലത്ത് നിങ്ങളുടെ വംശത്തിൽ ജനിക്കുന്ന വത്സരാജൻ പരിശ്രമത്തോടെ പാണ്ഡവരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി (സത്കരിച്ചു) ആദരിക്കും.

Verse 108

यस्य नाम्ना ततः ख्याता भविष्यामि कलौ युगे । वत्सेश्वरीति वत्सस्य राज्ञः सर्वार्थदायिनी

അതിനുശേഷം കലിയുഗത്തിൽ ഞാൻ അവന്റെ നാമത്താൽ ‘വത്സേശ്വരി’ എന്നായി പ്രസിദ്ധയാകും; വത്സരാജന് എല്ലാ അഭീഷ്ടങ്ങളും ദാനകരിണിയാകും.

Verse 109

मत्प्रसादात्स राजा वै भवनोत्तापकारिणीम् । अट्टालयांनाम तदा राक्षसीं निहनिष्यति

എന്റെ പ്രസാദത്താൽ ആ രാജാവ് അപ്പോൾ വീടുകൾക്ക് ദഹനവേദന വരുത്തുന്ന ‘അട്ടാലയാ’ എന്ന നാമമുള്ള രാക്ഷസിയെ വധിക്കും.

Verse 110

तस्याश्चापि वधस्थानमट्टालजमिति स्थितम् । भविष्यति पुरं तत्र मां च संस्थापयिष्यति

അവളുടെ വധസ്ഥലം ‘അട്ടാലജം’ എന്നായി നിലനിൽക്കും; അവിടെ ഒരു നഗരം രൂപപ്പെടും; അവൻ അവിടെ എന്നെയും പ്രതിഷ്ഠിക്കും.

Verse 111

अट्टालयाजग्रामे मामर्चयिष्यंति ये जनाः । वत्सेश्वरीं सिताष्टम्यामाश्विने तैः सदार्चिता

‘അട്ടാലയാജ’ ഗ്രാമത്തിൽ ആശ്വിന മാസത്തിലെ ശുക്ല അഷ്ടമിയിൽ വത്സേശ്വരി ദേവിയായി എന്നെ ആരാധിക്കുന്നവർ—അവരാൽ ഞാൻ എപ്പോഴും പൂജിതയാകും.

Verse 112

वत्सेश्वरीं च ये देवीं पूजयिष्यंति मानवाः । तेषां सर्वफलावाप्तिर्भविष्यति न संशयः

വത്സേശ്വരി ദേവിയെ പൂജിക്കുന്ന മനുഷ്യർക്കു എല്ലാ ഫലങ്ങളുടെയും പ്രാപ്തി ഉണ്ടാകും—സംശയമില്ല.

Verse 113

इत्थमट्टालये वासो लोहाणे च भविष्यति । धर्मारण्ये महाक्षेत्रे महीसागरसंनिधौ

ഇങ്ങനെ എന്റെ വാസം അട്ടാലയത്തിലും ലോഹാണയിലും ഉണ്ടായിരിക്കും—ധർമാരണ്യമെന്ന മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ, മഹാസമുദ്രസന്നിധിയിൽ।

Verse 114

मम लोकहितार्थाय लोहस्य च निशम्यताम् । अधीकृतो मया लोहो बह्वीस्तप्तां तपः समाः

ലോകഹിതാർത്ഥമായി ലോഹയെക്കുറിച്ചും കേൾക്കുക. അനേകം വർഷങ്ങൾ തപസ്സു ചെയ്ത ശേഷം ഞാൻ ലോഹയെ നിയോഗിച്ചു।

Verse 115

वृत्रासुर इवाजेयो लोकानुत्सादयिष्यति । तं च विश्वपतिर्धीमानवतीर्य बुधो हरिः

അവൻ വൃത്രാസുരനെപ്പോലെ അജേയനായി ലോകങ്ങളെ പീഡിപ്പിച്ച് നശിപ്പിക്കും; എന്നാൽ വിശ്വപതി, ബുദ്ധിമാനായ ഹരി അവതരിച്ച് അവനെ ശമിപ്പിക്കും।

Verse 116

यत्र हंता तत्र ग्रामं लोहाटीति भविष्यति । गयोनाम महादैत्यो भवतां विघ्नकृत्तदा

ആ ശത്രുവിന്റെ ഹന്താവ് എവിടെയുണ്ടാവുമോ, ആ ഗ്രാമം ‘ലോഹാട്ടി’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകും. അപ്പോൾ ‘ഗയ’ എന്ന മഹാദൈത്യൻ നിങ്ങള്ക്ക് വിഘ്നകാരിയായിരിക്കും.

Verse 117

प्रस्थाने लोहवद्भावी करिष्ये तं नपुंसकम् । गयत्राडेति मां तत्र पूजयिष्यंति मानवाः

പ്രസ്ഥാനസമയത്ത് ലോഹയെപ്പോലെ രൂപം ധരിച്ചു ഞാൻ അവനെ നപുംസകനാക്കും; അവിടെ മനുഷ്യർ ‘ഗയത്രാഡ’ എന്ന നാമത്തിൽ എന്നെ പൂജിക്കും.

Verse 118

ग्रामं चापि गयत्राडं तत्र ख्यातं भविष्यति । गयत्राडे गयत्राडां येऽर्चयिष्यंति मानवाः

ആ ഗ്രാമവും അവിടെ ‘ഗയത്രാഡ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാകും. ഗയത്രാഡയിൽ ഗയത്രാഡാ ദേവിയെ ആരാധിക്കുന്ന മനുഷ്യർ…

Verse 119

माघाष्टम्यां न शिष्यंति तस्य सर्वेऽप्युपद्रवाः । ये च मां कोपयिष्यंति पांडवाराधितां सदा

മാഘാഷ്ടമിയിൽ അവന്റെ എല്ലാ ഉപദ്രവങ്ങളും ദുഃഖങ്ങളും ശേഷിക്കുകയില്ല. എന്നാൽ പാണ്ഡവർ സദാ ആരാധിക്കുന്ന എന്നെ കോപിപ്പിക്കുന്നവർ,

Verse 120

तेषां पुंस्त्वं हरिष्यामि महारौद्राधितिष्ठति । परिवारश्च मे चात्र षण्ढः सर्वो भविष्यति

ഞാൻ അവരുടെ പുരുഷത്വം ഹരിക്കും; കാരണം ഞാൻ മഹാരൗദ്ര ഭാവത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനാണ്. ഇവിടെ എന്റെ സമസ്ത പരിവാരവും ഷണ്ഡസദൃശമാകും.

Verse 121

तस्मिन्कलियुगे घोरे रौद्रे रुद्रेऽतिनिर्घृणे । एवं तृतीयं तन्मह्यं स्थानमत्र भविष्यति

ആ ഭീകര കലിയുഗത്തിൽ—രൗദ്രവും രുദ്രവും അതിനിർഘൃണവുമായ കാലത്ത്—ഇങ്ങനെ ഇവിടെ എന്റെ മൂന്നാമത്തെ മഹത്തായ പുണ്യസ്ഥാനം ഉദയം ചെയ്യും.

Verse 122

भवत्सु च स्वर्गतेषु गयोऽपि सुमहत्तपः । तप्त्वा प्राप्य पुनः पुंस्त्वं लोकान्संपीडयिष्यति

നിങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോയ ശേഷം, ഗയനും അതിമഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്ത് വീണ്ടും പുരുഷത്വം പ്രാപിച്ച്, പിന്നെ ലോകങ്ങളെ പീഡിപ്പിക്കും.

Verse 123

गयातीर्थं गतं तं च गयाध्वंसनकाम्यया । बुध एव जगत्स्वामी तत्र तं सूदयिष्यति

അവൻ ഗയാ-തീർത്ഥത്തിലേക്ക് ചെന്നു ഗയാ (ശത്രു)യുടെ നാശം ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ, ജഗത്സ്വാമിയായ ബുധൻ തന്നേ അവിടെ അവനെ വധിക്കും।

Verse 124

इत्थं श्रीमान्पीतवासा अवतीर्य बुधः प्रभुः । बहूनि कृत्वा कर्माणि स्वस्थानं प्रतिपत्स्यते

ഇങ്ങനെ പീതാംബരം ധരിച്ച ശ്രീമാനായ പ്രഭു ബുധൻ അവതരിച്ച്, അനേകം കര്‍മ്മങ്ങൾ നടത്തി, തന്റെ സ്വസ്ഥാനത്തിലേക്ക് മടങ്ങും।

Verse 125

इति संक्षेपतः प्रोक्तं भविष्यं पांडवा मया । भवतां चित्तनिर्वृत्यै श्रूयतां भूय एव च

ഹേ പാണ്ഡവരേ, വരാനിരിക്കുന്നതു ഞാൻ സംക്ഷേപമായി പറഞ്ഞു. നിങ്ങളുടെ ഹൃദയശാന്തിക്കും തൃപ്തിക്കും വേണ്ടി വീണ്ടും കൂടുതൽ കേൾക്കുക।

Verse 126

इदं तीर्थवरं मह्यं संसेव्यं सर्वदा प्रियम् । कृतं यदत्रागमनं तेन प्रीतिः परा मम

ഈ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥം എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയവും എപ്പോഴും സേവിക്കേണ്ടതുമാണ്. നിങ്ങൾ ഇവിടെ വന്നതുകൊണ്ട് എനിക്ക് പരമാനന്ദം ലഭിച്ചു।

Verse 127

भीमस्य चापि पौत्रेण दृढं संतोषिताऽस्मि च । देव्यः सर्वाश्च मद्रूपं नैतज्ज्ञेयम तोऽन्यथा

ഭീമന്റെ പൗത്രനും എന്നെ ദൃഢമായി സന്തോഷിപ്പിച്ചു. എല്ലാ ദേവിമാരും എന്റെ തന്നെ സ്വരൂപം—ഇതേ അറിയണം, മറ്റെങ്ങനെ അല്ല।

Verse 128

व्रजध्वं चापि तीर्थानि यानि वो न कृतानि च । आबाधास्वस्मि सर्वासु स्मरणीया स्वसेव च

നിങ്ങൾ ഇതുവരെ ചെയ്തിട്ടില്ലാത്ത തീർത്ഥങ്ങളിലേക്കും പോകുക. എല്ലാ ദുരിതങ്ങളിലും ഞാൻ സന്നിഹിതയാണ്—എന്നെ സ്മരിക്കൂ, സ്വധർമ്മസേവയിൽ സ്ഥിരരായി ഇരിക്കൂ.

Verse 129

आपृच्छे चापि वः सर्वान्यूयं कृष्णसमा मम

ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിങ്ങളെല്ലാവരോടും വിടപറയുന്നു; എനിക്ക് നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ശ്രീകൃഷ്ണനോടു തുല്യരാണ്.

Verse 130

सूत उवाच । इति देव्या वचः श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । पुनःपुनः प्रणम्यैनां नापश्यन्दीपवद्गताम्

സൂതൻ പറഞ്ഞു: ദേവിയുടെ വചനങ്ങൾ കേട്ടപ്പോൾ അവരുടെ കണ്ണുകൾ അത്ഭുതത്തിൽ വിരിഞ്ഞു. വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കരിച്ചിട്ടും അവളെ അവർ കണ്ടില്ല—ദീപശിഖപോലെ അദൃശയായി അവൾ പോയി.

Verse 131

ततस्ते बर्बरीकं च संस्थाप्यात्रैव निष्ठितम् । आगच्छ योगे चोक्त्वेदं चक्रुस्तीर्थानि मुख्यशः

പിന്നീട് അവർ ബർബരീകനെ അവിടെയേ തന്നെ പ്രതിഷ്ഠിച്ച് അതേ സ്ഥലത്ത് നിലകൊണ്ടു. നിശ്ചിത സമയത്ത് മടങ്ങിവരാൻ പറഞ്ഞ്, അവർ ക്രമമായി പ്രധാന തീർത്ഥങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു.