Sarga 34

Verse 1

ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान् ।उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति ॥१॥

അപ്പോൾ കമലപത്രനേത്രനും ശ്യാമവർണ്ണനും മഹാനും അനുപമനുമായ ശ്രീരാമൻ ആ സൂതനോടു പറഞ്ഞു: “എന്റെ പിതാവിനോട് എന്റെ വിവരം അറിയിക്കൂ—ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു എന്ന്.”

Verse 2

स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः ।प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ॥२॥

രാമന്റെ കല്പനപ്രകാരം അയക്കപ്പെട്ട സൂതൻ സുമന്ത്രൻ—ശോകം മൂലം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മങ്ങിപ്പോയവൻ—വേഗത്തിൽ അകത്തു കടന്ന്, ആഴമേറിയ നിശ്വാസങ്ങൾ വിടുന്ന നൃപതിയെ കണ്ടു.

Verse 3

उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम् ।तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम् ॥३॥

അവൻ ജഗതീപതിയെ മങ്ങിപ്പോയവനായി കണ്ടു—ഗ്രഹണഗ്രസ്ത സൂര്യനെപ്പോലെ, ഭസ്മം മൂടിയ അഗ്നിയെപ്പോലെ, ജലം വറ്റിയ കുളത്തെപ്പോലെ.

Verse 4

आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम् ।राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत् ॥४॥

രാമൻ ശോകത്തിൽ മുങ്ങി മനസ്സ് അത്യന്തം വ്യാകുലമായിരിക്കുന്നതു കണ്ടു, മഹാപ്രാജ്ഞനായ സാരഥി കൈകൂപ്പി അവന്റെ അടുക്കൽ എത്തി.

Verse 5

तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा ।भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत् ॥५॥

ആദ്യം സൂതൻ ജയാശീർവാദത്തോടെ രാജാവിനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു; പിന്നെ ഭയത്തിൽ വിറയുന്ന വാക്കുകളോടെ, മന്ദവും മൃദുവുമായ സ്വരത്തിൽ സാവധാനം പറഞ്ഞു.

Verse 6

अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः ।ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम् ॥६॥

പുരുഷവ്യാഘ്രനായ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ രാമൻ വാതിലിൽ നിൽക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണർക്കും തനിക്കാശ്രിതരായ എല്ലാവർക്കും ദാനമായി തന്റെ സകല ധനവും നൽകി കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 7

स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामस्सत्यपराक्रमः ।सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते ॥७॥

ഭദ്രം തേ! സത്യപരാക്രമനായ രാമന് ദർശനം നല്കണമേ; എല്ലാ സുഹൃത്തുകളോടും വിടപറഞ്ഞ്, ഇപ്പോൾ അവൻ നിങ്ങളെ കാണുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 8

गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते ।वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः ॥८॥

ഹേ ജഗതീപതേ! അവനെ നോക്കുക—സകല രാജഗുണങ്ങളാലും അലങ്കൃതനായി, കിരണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആദിത്യനെപ്പോലെ—ഇപ്പോൾ മഹാരണ്യത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു.

Verse 9

स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः ।आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥९॥

സത്യവാദിയും ധർമാത്മാവും, ഗാംഭീര്യത്തിൽ സമുദ്രസമനും, ആകാശംപോലെ നിർമലനും ആയ ആ നരേന്ദ്രൻ അവനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 10

सुमंन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः ।दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥१०॥

“സുമന്ത്രാ, ഇവിടെ ഉള്ള എന്റെ ദാരന്മാരെ (ഭാര്യകളെ) എല്ലാവരെയും കൊണ്ടുവരിക. എല്ലാ ഭാര്യമാരും ചുറ്റിനിൽക്കേ ധർമ്മാത്മാവായ ശ്രീരാമനെ ദർശിക്കുവാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”

Verse 11

सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत् ।आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥११॥

അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് കടന്ന് സുമന്ത്രൻ ആ സ്ത്രീകളോടു പറഞ്ഞു: “ആര്യസ്ത്രീകളേ, രാജാവ് നിങ്ങളെ വിളിക്കുന്നു; അവിടെ പോകുവിൻ—വൈകരുത്.”

Verse 12

एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया ।प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥१२॥

സുമന്ത്രൻ രാജാജ്ഞപ്രകാരം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, ഭർത്താവിന്റെ ആജ്ഞയായ ശാസനം മനസ്സിലാക്കി എല്ലാ സ്ത്രീകളും ആ ഭവനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 13

अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः ।कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः ॥१३॥

പിന്നീട് അർദ്ധസപ്തശതം (മുന്നൂറ്റി അമ്പത്) പ്രമദകൾ—ദുഃഖം മൂലം താമ്രനേത്രങ്ങളായി, വ്രതനിഷ്ഠരായി—കൗസല്യയെ ചുറ്റി പതുക്കെ നടന്നു നീങ്ങി.

Verse 14

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः ।उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम् ॥१४॥

ഭാര്യകൾ എത്തിയപ്പോൾ ഭൂമിപതി രാജാവ് അവരെ നോക്കി സൂതനോടു പറഞ്ഞു: “സുമന്ത്രാ, എന്റെ പുത്രനെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.”

Verse 15

स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा ।जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः ॥१५॥

അപ്പോൾ സൂതൻ രാമനെയും, കൂടെ ലക്ഷ്മണനെയും മൈഥിലിയെയും (സീതയെയും) കൂട്ടിക്കൊണ്ട്, താമസമില്ലാതെ ലോകപതി രാജാവിന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു വേഗത്തിൽ ചെന്നു.

Verse 16

स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम् ।उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः ॥१६॥

ദൂരത്തിൽ നിന്ന് കൈകൂപ്പി വരുന്നതായ പുത്രനെ കണ്ടപ്പോൾ, ദുഃഖാകുലനായി അന്തഃപുരസ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ് ഉടൻ തന്നെ ആസനത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു.

Verse 17

सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः ।तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥१७॥

രാമനെ കണ്ടപ്പോൾ വിശാംപതി രാജാവ് വേഗത്തിൽ ഓടിയെത്തി; എന്നാൽ അവനെ എത്തിപ്പിടിക്കാനാകാതെ, ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതനായ രാജാവ് മൂർച്ചിതനായി ഭൂമിയിൽ വീണു.

Verse 18

तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः ।विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा ॥१८॥

അപ്പോൾ രാമനും മഹാരഥിയായ ലക്ഷ്മണനും വേഗത്തിൽ രാജാവിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു; ദുഃഖത്താൽ ശോകാകുലനായി, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവനെപ്പോലെ ആയിരുന്ന നൃപനെ അവർ കണ്ടു.

Verse 19

स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि ।हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः ॥१९॥

രാജമന്ദിരത്തിൽ പെട്ടെന്നു ആയിരം സ്ത്രീകളുടെ കരുണവിലാപം ഉയർന്നു—“ഹാ ഹാ രാമാ!”—അത് ആഭരണങ്ങളുടെ കിലുക്കത്തോടു ചേർന്ന് കലങ്ങിയൊലിച്ചു.

Verse 20

तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन् ॥२०॥

രാമലക്ഷ്മണർ ഇരുവരും തങ്ങളുടെ ഭുജങ്ങളാൽ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; സീതയും കൂടെയിരിക്കെ, കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രാജാവിനെ ഒരു ശയ്യയിൽ ഇരുത്തി.

Verse 21

अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम् ।उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम् ॥२१॥

അൽപസമയം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഭൂമിപതിക്ക് ബോധം മടങ്ങി വന്നു; അപ്പോൾ രാമൻ കൈകൂപ്പി നിന്നുകൊണ്ട്, ശോകസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന അവനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 22

आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः ।प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् ॥२२॥

മഹാരാജാവേ, ഞാൻ അങ്ങയുടെ അനുവാദം അപേക്ഷിക്കുന്നു; അങ്ങ് ഞങ്ങളൊക്കെയുടെയും ഈശ്വരസമനായ സ്വാമിയാണ്. ഞാൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു—കുശലവും മംഗളവും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ എന്നെ യാത്രയാക്കിക്കൊണ്ട് നോക്കണമേ.

Verse 23

लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम् ।कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः ॥२३॥

ലക്ഷ്മണനെയും അനുമതിക്കണമേ; സീതയും എന്നോടൊപ്പം വനത്തിലേക്ക് വരുവാൻ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു. അനേകം സത്യവും യുക്തിസഹവും ആയ കാരണങ്ങൾ പറഞ്ഞ് ഞാൻ തടഞ്ഞിട്ടും, അവർ പിന്നിൽ നിൽക്കാൻ സമ്മതിച്ചില്ല.

Verse 24

अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद ।लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः ॥२४॥

ഹേ മാനദ, ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ച് ഞങ്ങളൊക്കെയും അനുമതിക്കണമേ—ലക്ഷ്മണനെയും, എന്നെയും, സീതയെയും—പ്രജാപതി തന്റെ പ്രജകളെ അനുവദിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 25

प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः ।उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम् ॥२५॥

രാജാവിന്റെ അനുമതി ശാന്തമായി കാത്ത് വനവാസത്തിനായി നിലകൊള്ളുന്ന രാഘവനെ കണ്ടപ്പോൾ, ജഗതീപതിയായ രാജാവ് സംസാരിച്ചു.

Verse 26

अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः ।अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥२६॥

“ഹേ രാഘവ, കൈകേയി വരദാനങ്ങളുടെ പേരിൽ എന്നെ മോഹിപ്പിച്ചു ഭ്രമത്തിലാക്കി. എന്നെ നിയന്ത്രിക്കൂ; ഇന്നുതന്നെ നീ അയോധ്യയുടെ രാജാവാകുക.”

Verse 27

एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः ।प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः ॥२७॥

രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ധർമ്മധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും വാക്ചാതുര്യനുമായ ശ്രീരാമൻ കൈകൂപ്പി പിതാവിനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 28

भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः ।अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम् ॥२८॥

ഹേ നൃപതേ, നിങ്ങൾ ആയിരം വർഷം ഈ ഭൂമിയുടെ അധിപതിയായി ഇരിക്കട്ടെ. ഞാൻ വനത്തിൽ തന്നെയിരിക്കും; എന്റെ കാരണത്താൽ നിങ്ങൾ അസത്യം ചെയ്യരുത്.

Verse 29

नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते ।पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप ॥२९॥

വനവാസത്തിൽ ഒൻപതും അഞ്ചും—പതിനാലും—വർഷം കഴിച്ച്, പ്രതിജ്ഞ പൂർത്തിയാക്കി, ഹേ നരാധിപ, ഞാൻ വീണ്ടും വന്ന് നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങൾ പിടിക്കും.

Verse 30

रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः ।कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत् ॥३०॥

സത്യത്തിന്റെ പാശത്തിൽ ബന്ധിതനായി കൈകേയിയാൽ പ്രേരിതനായി, വ്യാകുലതയിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന രാജാവ് തന്റെ പ്രിയപുത്രനോട് വേദനാഭരിതമായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു.

Verse 31

श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च ।गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ॥३१॥

മകനേ, നിന്റെ ക്ഷേമത്തിനും വളർച്ചയ്ക്കും, പിന്നെയും നിന്റെ മടങ്ങിവരവിനുമായി—പോകുക; നിന്റെ പാത മംഗളകരവും നിർവിഘ്നവും എല്ലാദിക്കിലും ഭയരഹിതവും ആയിരിക്കട്ടെ.

Verse 32

न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव ।विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन ॥३२॥

മകനേ, നീ സത്യാത്മാവും ധർമ്മത്തിൽ മനസ്സുറച്ചവനും ആകയാൽ; ഹേ രഘുനന്ദനാ, നിന്റെ നിശ്ചയത്തിൽ നിന്ന് നിന്റെ ബുദ്ധിയെ തിരിച്ചു മാറ്റുക എളുപ്പമല്ല.

Verse 33

अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा ।एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम् ॥३३॥

എന്നാൽ ഇന്ന്—ഈ രാത്രിയിൽ തന്നേ, മകനേ—ഒരിക്കലും പോകരുത്. ഒരു ദിവസം കൂടി നിന്നെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞാൽ, ഞാൻ കുറച്ചു കാലം കൂടി സമാധാനത്തോടെ സഹിക്കാം.

Verse 34

मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम् ।तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि ॥३४॥

അമ്മയെയും എന്നെയും കണ്ടുകൊണ്ട് ഇന്ന് ഈ രാത്രി ഇവിടെ തന്നെ താമസിക്കൂ. ഞങ്ങളുടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, നാളെ യോജിച്ച സമയത്ത് നീ പുറപ്പെടാം.

Verse 35

दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया ।मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम् ॥३५॥

മകനേ, ഹേ രാഘവാ, നീ എല്ലാതരത്തിലും അതിദുഷ്കരമായ കാര്യം ചെയ്യുന്നു: എന്റെ പ്രിയാർത്ഥം നിന്റെ പ്രിയജനങ്ങളെ വിട്ട് നിർജന വനത്തിലേക്ക് നീ പോകുന്നു.

Verse 36

न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव ।छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया ॥३६॥

ഇത് എനിക്ക് പ്രിയമല്ല, മകനേ—ഹേ രാഘവാ, സത്യത്തെ സാക്ഷിയായി ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു. ചാരത്തിനടിയിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ, മറഞ്ഞ ഉദ്ദേശമുള്ള ഒരു സ്ത്രീ എന്നെ വഞ്ചിച്ചു.

Verse 37

वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि ।अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः ॥. ॥३७॥

എനിക്ക് ലഭിച്ച ഈ വഞ്ചനയെ നീ മറികടക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; സദാചാരവും കുലപരമ്പരയും നശിപ്പിക്കുന്ന കൈകേയിയാൽ പ്രേരിതനായി.

Verse 38

न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम ।अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि ॥३८॥

ഇതും അത്യാശ്ചര്യമല്ല—എന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനായ നീ, മകനേ, പിതാവിനെ അസത്യവചനിയാക്കാതിരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 39

अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम् ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत् ॥३९॥

അപ്പോൾ, ദുഃഖിതനായ പിതാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടെ നിന്ന രാമൻ ശോകത്തോടെ വചനം പറഞ്ഞു.

Verse 40

प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति ।अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे ॥४०॥

ഇന്ന് എനിക്ക് നേടാനാകുന്ന പുണ്യഗുണങ്ങൾ—നാളെ എനിക്ക് അത് ആര് നൽകും? അതുകൊണ്ട് സർവകാമനകളും വിട്ട് ഞാൻ പ്രസ്ഥാനം തന്നെയെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു.

Verse 41

इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला ।मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥४१॥

ഈ ഭൂമി—രാജ്യത്തോടും പ്രജകളോടും ധനധാന്യസമൃദ്ധിയോടും കൂടിയതു—ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇത് ഭരതനു സമർപ്പിക്കപ്പെടട്ടെ.

Verse 42

वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति ।यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया ॥४२॥दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव ।

വനവാസത്തിനായുള്ള എന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം ഇന്നും കുലുങ്ങുകയില്ല. ഹേ രാജാവേ, വരദാതാവേ! നീ സന്തോഷത്തോടെ കൈകേയിക്കു നൽകിയ വരം സമ്പൂർണ്ണമായി നിറവേറട്ടെ; ഹേ പാർത്ഥിവ, നീ വചനസത്യനായിരിക്കണം.

Verse 43

अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन् ॥४३॥चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह ।

നിന്റെ കല്പന യഥാവിധി അനുസരിച്ച്, ഞാൻ പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ വസിക്കും; വനവാസികളോടൊപ്പം ജീവിക്കും.

Verses 44-45

मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम् ॥४४॥न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम् ।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन ॥४५॥

ഇതിനെക്കുറിച്ച് വിചാരിച്ച് വിഷമിക്കേണ്ട. ഭൂമിയുടെ രാജ്യം ഭരതനു നല്കപ്പെടട്ടെ. എനിക്ക് രാജ്യം ആഗ്രഹമില്ല, ആത്മസുഖവും പ്രിയമല്ല; ഹേ രഘുനന്ദന, നിന്റെ കല്പന യഥാനിദേശം നിർവഹിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് എനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയം.

Verse 46

अपगच्छतु ते दुःखं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः ।न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः ॥४६॥

നിന്റെ ദുഃഖം അകന്നുപോകട്ടെ; കണ്ണുനീരിൽ മുങ്ങിപ്പോകരുത്. അജേയനായ സമുദ്രം—നദികളുടെ അധിപൻ—ഒരിക്കലും കുലുങ്ങുന്നില്ല.

Verse 47

नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम् ।नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम् ॥४७॥

എനിക്ക് രാജ്യം വേണ്ട, സുഖവും വേണ്ട, ഭൂമിയുടെ അധിപത്യവും വേണ്ട. ഈ എല്ലാ ഭോഗങ്ങളും വേണ്ട, സ്വർഗ്ഗവും വേണ്ട, ജീവനും പോലും വേണ്ട.

Verse 48

त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ ।प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे ॥४८॥

പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, നീ അസത്യത്തിലല്ല, സത്യത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളണമെന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. നിന്റെ മുമ്പിൽ തന്നെ, സത്യത്താലും ഞാൻ സമ്പാദിച്ച പുണ്യത്താലും ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു.

Verse 49

न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो ।स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः ॥४९॥

താതാ, പ്രഭോ, എനിക്ക് ഇവിടെ ഒരു ക്ഷണം പോലും നില്ക്കാൻ കഴിയില്ല. ഈ ശോകം നിയന്ത്രിക്കൂ; എന്റെ നിശ്ചയത്തിൽ മാറ്റമൊന്നുമില്ല.

Verse 50

अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव ।मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये ॥५०॥

രാഘവാ, കൈകേയി സത്യമായും ‘വനത്തിലേക്ക് പോകുക’ എന്ന് എന്നോട് അപേക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഞാൻ ‘ഞാൻ പോകും’ എന്ന് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ആ സത്യം—എന്റെ വാക്ക്—ഞാൻ പാലിക്കും.

Verse 51

मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम् ।प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते ॥५१॥

ഹേ ദേവാ, നീ വ്യാകുലപ്പെടരുതേ; ഞങ്ങൾ വനത്തിൽ ആനന്ദത്തോടെ വസിക്കും—ശാന്തമായ മാൻകളാൽ നിറഞ്ഞതും നാനാവിധ പക്ഷികളുടെ കൂജനത്തോടെ മുഴങ്ങുന്നതുമായ വനത്തിൽ.

Verse 52

पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम् ।तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः ॥५२॥

താതാ, പിതാവ് ദേവന്മാർക്കുപോലും ദൈവതുല്യനെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ട് പിതാവിനെ തന്നെ എന്റെ ദൈവമായി കരുതി, ഞാൻ പിതൃവചനം അനുഷ്ഠിക്കും.

Verse 53

चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम ।पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम् ॥५३॥

നരസത്തമാ, പതിനാലു വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാൽ നീ എന്നെ വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നവനായി കാണും. ഈ ദുഃഖം വിട്ടുകളയുക.

Verse 54

येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः ।स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः ॥५४॥

പുരുഷശാർദൂലാ, കണ്ണീരാൽ തൊണ്ട മുട്ടിയിരിക്കുന്ന ഈ സർവ്വജനത്തെ ധൈര്യപ്പെടുത്തേണ്ടത് നീയല്ലോ. പിന്നെ എന്തുകൊണ്ട് നീ ഇങ്ങനെ വികാരത്തിലായി?

Verse 55

पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला मया निसृष्टा भरताय दीयताम् ।अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन् वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥५५॥

ഈ നഗരം, ഈ രാജ്യം, ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന സമസ്ത ഭൂമിയും ഭരതനു നല്കപ്പെടട്ടെ. ഞാൻ അങ്ങയുടെ ആജ്ഞ അനുസരിച്ചു ദീർഘകാലം സേവിക്കുവാൻ വനത്തിലേക്കു പോകും.

Verse 56

मया निसृष्टां भरतो महीमिमां सशैलषण्डां सपुरां सकाननाम् ।शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलं त्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत् ॥५६॥

ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ച ഈ ശുഭമായ ഭൂമിയെ—പർവതനിരകളും നഗരങ്ങളും വനങ്ങളും സഹിതം, നന്നായി നിശ്ചയിച്ച അതിർത്തികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതിനെ—ഭരതൻ മാത്രം ഭരിക്കട്ടെ. ഹേ നൃപതേ, നിങ്ങൾ പറഞ്ഞതു പോലെ തന്നെയാകട്ടെ.

Verse 57

न मे तथा पार्थिव धीयते मनो महत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये ।यथा निदेशे तव शिष्टसम्मते व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ ॥५७॥

ഹേ പാർത്ഥിവ, മഹത്തായ ഭോഗങ്ങളിലും എനിക്ക് പ്രിയമായ കാര്യങ്ങളിലും എന്റെ മനസ്സിന് അത്ര തൃപ്തിയില്ല; ജ്ഞാനികൾ അംഗീകരിച്ച നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നതിലാണ് അതിലധികം സന്തോഷം. ഹേ നിർദോഷനേ, എന്റെ കാരണമായുള്ള നിങ്ങളുടെ ദുഃഖം അകലട്ടെ.

Verse 58

तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं न सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम् ।न जीवितं त्वामनृतेन योजयन् वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा ॥५८॥

അതിനാൽ ഇന്ന്, ഹേ നിർദോഷനേ, നിങ്ങളെ അസത്യത്തിലേക്ക് ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടിവന്നാൽ ഞാൻ നിത്യരാജ്യവും അല്ല, എല്ലാ ആഗ്രഹവസ്തുക്കളും അല്ല, സുഖവും അല്ല, മൈഥിലിയെയും അല്ല—ജീവിതം പോലും—തിരഞ്ഞെടുക്കുകയില്ല. നിങ്ങൾ പറഞ്ഞതുപോലെ നിങ്ങളുടെ വ്രതം സത്യമായി നിലനിൽക്കട്ടെ എന്നതേയുള്ളു ഞാൻ വരിക്കുന്നു.

Verse 59

फलानि मूलानि च भक्षयन्वने गिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च ।वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपम् सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः ॥५९॥

വനത്തിൽ ഫലങ്ങളും മൂലങ്ങളും ഭക്ഷിച്ച്, പർവതങ്ങളെയും നദികളെയും തടാകങ്ങളെയും നോക്കി, വിവിധ വൃക്ഷങ്ങളാൽ വിചിത്രമായി ശോഭിക്കുന്ന ആ കാട്ടിൽ പ്രവേശിച്ച് ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കും. നിങ്ങൾക്ക് ശാന്തി ലഭിക്കട്ടെ.

Verse 60

एवं स राजा व्यसनाभिपन्नः शोकेन दुःखेन च ताम्यमानः ।आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञो मोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित् ॥६०॥

ഇങ്ങനെ ആ രാജാവ് ദുരന്തത്തിൽ ആകുലനായി, ശോകവും ദുഃഖവും കൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ചു, പുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; പിന്നെ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു മൂർച്ചയിൽ വീണു, യാതൊരു ചലനവും ചെയ്തില്ല.

Verse 61

देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेता स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम् ।रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छां हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम् ॥६१॥

അപ്പോൾ ദേവിമാർ എല്ലാം ഒന്നിച്ചുകൂടി, നരദേവന്റെ ഭാര്യയായ കൈകേയിയെ ഒഴിച്ചുവെച്ച്, ഉച്ചത്തിൽ വിലപിച്ചു. സുമന്ത്രനും കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ മൂർച്ചയിൽ വീണു; അവിടെയെങ്ങും ‘ഹാ ഹാ!’ എന്ന കരുണനാദം ഉയർന്നു.