Sarga 34

Verse 1

ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान्।उवाच राम स्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति।।।।

అప్పుడు కమలపత్రాక్షుడు, శ్యామవర్ణుడు, మహానూ నిరుపముడైన శ్రీరాముడు ఆ సూతునితో ఇలా అన్నాడు—“నా తండ్రికి నా आगమనం నివేదించు; నా విషయము తెలియజేయు।”

Verse 2

स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियः।प्रविश्य नृपतिं सूतो निश्वसन्तं ददर्श ह ।।।।

రాముని ఆజ్ఞతో పంపబడిన సూతుడు సుమంత్రుడు, శోకంతో మలినమైన ఇంద్రియములతో త్వరగా ప్రవేశించి, దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచుచున్న నృపతిని చూచెను.

Verse 3

उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्।तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्।।।।

అతడు జగతీపతి (దశరథుని)ను మ్లానంగా చూశాడు—గ్రహణంతో కమ్మబడిన సూర్యునిలా, భస్మంతో కప్పబడిన అగ్నిలా, నీరు ఎండిపోయిన చెరువులా।

Verse 4

आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुलचेतसम्।राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत्।।।।

అత్యంత కలతచెందిన మనస్సుతో రాముడు శోకించుట చూచి, మహాప్రాజ్ఞుడైన సారథి అంజలి గట్టుకొని ఆయన సమీపమునకు వచ్చెను.

Verse 5

तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा।भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत्।।।।

సూతుడు ముందుగా జయాశీర్వాదముతో రాజును అభివందించి, తరువాత భయంతో వణుకుతూ మృదువైన, మందమైన స్వరంతో నెమ్మదిగా పలికెను।

Verse 6

अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः।ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्वा सर्वञ्चैवोपजीविनाम्।।।।

ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడైన మీ కుమారుడు రాముడు ద్వారమున నిలిచియున్నాడు—బ్రాహ్మణులకు ధనం దానం చేసి, తనపై ఆధారపడిన వారందరికీ కూడా సమస్తాన్ని పంచి ఇచ్చి।

Verse 7

स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामस्सत्यपराक्रमः।सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते।।1.34.7।।

నీకు మంగళం కలుగుగాక—సత్యపరాక్రముడైన రాముడు నిన్ను దర్శించుగాక. అతడు తన సుహృదులందరినీ వీడ్కోలు చెప్పి, ఇప్పుడు నిన్ను చూడాలని కోరుతున్నాడు.

Verse 8

गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते।वृतं राजगुणै स्सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः।।।।

హే జగతీపతీ! అతడు మహారణ్యానికి వెళ్లబోతున్నాడు—అతనిని దర్శించండి. సమస్త రాజగుణాలతో అలంకృతుడై, కిరణాలతో చుట్టుముట్టబడిన సూర్యునివలె ఉన్నాడు.

Verse 9

स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः।आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम्।।।।

సత్యవాది, ధర్మాత్ముడు, గంభీర్యంలో సముద్రసమానుడు, ఆకాశంలా నిర్మలుడైన ఆ నరేంద్రుడు అతనికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు.

Verse 10

सुमंन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः।दारैः परिवृतस्सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।

“సుమంత్రా! ఇక్కడ ఉన్న నా భార్యలందరినీ తీసుకొనిరా. సమస్త భార్యలతో పరివృతుడై నేను ధర్మాత్ముడైన శ్రీరాముని దర్శించదలచుకున్నాను.”

Verse 11

सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत्।आर्याह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम्।।।।

అంతఃపురంలోకి వెళ్లి సుమంత్రుడు ఆ స్త్రీలతో ఇలా అన్నాడు—“ఆర్యమహిళలారా! రాజు మిమ్మల్ని పిలుస్తున్నారు; అక్కడికి వెళ్లండి, ఆలస్యం చేయకండి.”

Verse 12

एवमुक्ताः स्त्रिय स्सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया।प्रचक्रमु स्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम्।।।।

రాజాజ్ఞ ప్రకారం సుమంత్రుడు అలా చెప్పగా, ఆ స్త్రీలందరూ భర్త ఆజ్ఞను గ్రహించి ఆ భవనమునకు బయలుదేరారు.

Verse 13

अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः।कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः।।।।

అప్పుడు ఆ స్త్రీలు—మూడు వందల యాభై మంది—శోకంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో, వ్రతనిష్ఠులై, కౌసల్యను చుట్టుముట్టి నెమ్మదిగా నడిచారు.

Verse 14

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः।उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्राऽनय मे सुतम्।।।।

రాణులు వచ్చినప్పుడు భూపతి రాజు వారిని చూచి సూతునితో పలికెను—“సుమంత్రా, నా కుమారుని ఇక్కడికి తీసుకొని రా.”

Verse 15

स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा।जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः।।।।

అప్పుడు సూతుడు రామునితో పాటు లక్ష్మణుని, మైథిలీ (సీత)ను తీసుకొని ఆలస్యం చేయక జగత్పతి రాజు సన్నిధికి వెళ్లెను.

Verse 16

स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम्।उत्पपातासनात्तूर्णमार्त स्त्रीजनसंवृतः।।।।

దూరం నుండే అంజలి ఘటించి వస్తున్న కుమారుని చూచి, శోకార్తుడై అంతఃపుర స్త్రీలచే చుట్టుముట్టబడిన రాజు తన ఆసనమునుండి వెంటనే లేచెను.

Verse 17

सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः।तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः।।।।

రాముని చూచిన వెంటనే ప్రజాధిపతి రాజు వేగంగా ఆయన వైపు పరుగెత్తెను; కాని చేరలేక, దుఃఖార్తుడై మూర్ఛపోయి నేలపై పడిపోయెను.

Verse 18

तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः।विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा।।।।

అప్పుడు దుఃఖంతో మూర్ఛించినవానివలె శోకాకులుడైన ఆ నృపతియొద్దకు రాముడును మహారథి లక్ష్మణుడును వేగంగా పరుగెత్తి చేరారు।

Verse 19

स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि।हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः।।।।

రాజభవనంలో అకస్మాత్తుగా వెయ్యిమంది స్త్రీల విలాపధ్వని లేచింది—“హా హా రామా!” అని; ఆర్తనాదం ఆభరణాల ఝంకారంతో కలసి గందరగోళంగా మారింది।

Verse 20

तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ।पर्यंङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन्।।।।

రామలక్ష్మణులు ఇద్దరూ తమ భుజాలతో ఆయనను ఆలింగనం చేసుకొని, సీతతో కూడి కన్నీరు కార్చుతూ రాజును పరుపుపై శయనింపజేశారు।

Verse 21

अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम्।उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम्।।।।

ఆపై కొద్దిసేపటికి చైతన్యం పొందిన, శోకసముద్రంలో మునిగిన ఆ భూపతిని రాముడు కరజోడించి సంభోదించాడు।

Verse 22

आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः।प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम्।।।।

మహారాజా, నేను మీ అనుమతి కోరుతున్నాను; మీరు మా అందరికీ అధీశ్వరులు. నేను దండకారణ్యానికి బయలుదేరుతున్నాను—శుభమూ స్థిరమూ అయిన మనస్సుతో నన్ను ప్రస్థానమవుతుండగా దర్శించండి।

Verse 23

लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम्।कारणैर्बहुभि स्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः।।।।

లక్ష్మణునికీ అనుమతి ప్రసాదించండి; సీత కూడా నన్ను అరణ్యానికి అనుసరించాలనే దృఢనిశ్చయంతో ఉంది. నేను అనేక సత్యమైన, యుక్తమైన కారణాలతో వారిని ఆపాలని ప్రయత్నించినా, వారు వెనుక ఉండేందుకు ఒప్పుకోలేదు।

Verse 24

अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद।लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः।।।।

హే మానదా! శోకాన్ని విడిచి, మమ్మల్ని అందరినీ—లక్ష్మణుని, నన్ను, సీతను—ప్రజాపతి తన ప్రజలకు అనుమతి ఇచ్చినట్లే అనుమతించండి।

Verse 25

प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः।उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम्।।।।

జగతీపతి రాజుని అనుమతిని ప్రశాంతంగా ఎదురుచూస్తూ, అరణ్యవాసానికి రాఘవుడు అవ్యగ్రంగా నిలిచి ఉండటం చూసి రాజు పలికాడు।

Verse 26

अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः।अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम्।।।।

“హే రాఘవా! కైకేయి వరదానాల పేరుతో నన్ను మోహింపజేసింది. నన్ను నియంత్రించు; నీవే ఈ రోజే అయోధ్యకు రాజవు అవు।”

Verse 27

एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः।प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः।।।।

రాజు ఇలా పలికినప్పుడు ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడు, వాక్చాతుర్యసంపన్నుడు శ్రీరాముడు అంజలి ఘటించి తండ్రికి ప్రత్యుత్తరం పలికెను।

Verse 28

भवान्वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः।अहं त्वरण्येवत्स्यामि न मे कार्यं त्वयाऽनृतम्।।।।

హే నృపతీ! మీరు ఈ భూమికి అధిపతిగా సహస్ర సంవత్సరాలు రాజ్యము చేయండి. నేను అరణ్యములోనే నివసిస్తాను; నా కారణంగా మీచేత అసత్యం జరగకూడదు।

Verse 29

नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते।पुनःपादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप।।।।

హే నరాధిపా! అరణ్యవాసంలో తొమ్మిది మరియు ఐదు—పద్నాలుగు—సంవత్సరాలు గడిపి, ప్రతిజ్ఞ పూర్తైన తరువాత నేను మళ్లీ వచ్చి మీ పాదాలను పట్టుకొందును।

Verse 30

रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः।कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत्।।।।

ప్రియపుత్రుని గూర్చి ఆర్తుడై విలపిస్తూ, సత్యపాశముచే బద్ధుడై, కైకేయి ప్రేరణతో రాజు అతనితో వ్యథితంగా పలికెను।

Verse 31

श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च।गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम्।।।।

హే తాతా! నీ శ్రేయస్సు, వృద్ధి మరియు పునరాగమనార్థం నీవు వెళ్లు; నీ మార్గము మంగళప్రదమై, అవ్యగ్రంగా, ఏ దిక్కునుండీ భయము లేనిదిగా ఉండుగాక।

Verse 32

न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस स्तव।विनिवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन।।।।

ఓ తాత! నీ ఆత్మ సత్యస్వరూపము, నీ మనస్సు ధర్మమునే నిలిచినది; అందువల్ల, ఓ రఘునందనా, నీ దృఢసంకల్పమునుండి నీ బుద్ధిని వెనక్కు తిప్పుట సులభము కాదు.

Verse 33

अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा।एकाहदर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम्।।।।

కానీ నేడు—ఈ రాత్రే, కుమారా—ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ వెళ్లకుము. ఒక్క రోజు అయినా నీ దర్శనం లభిస్తే, నేను కొంతకాలం శాంతిగా తట్టుకోగలను.

Verse 34

मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम्।तर्पित स्सर्वकामैस्त्वं श्वः काले साधयिष्यसि।।।।।

తల్లిని, నన్ను దర్శించి నేడు ఈ రాత్రి ఇక్కడే నివసించుము. మా సమస్త కోరికలను తృప్తిపరచి, నీవు రేపు తగిన వేళ నీ కార్యాన్ని సాధించుము.

Verse 35

दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव त्वया।मत्प्रियार्थं प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनं वनम्।।।।

కుమారా! ఓ రాఘవా, నీవు అన్ని విధాలా దుష్కరమైన కార్యమే చేస్తున్నావు—నా ప్రియార్థం కోసం నీ ప్రియులను విడిచి నిర్జన వనానికి వెళ్తున్నావు.

Verse 36

न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव।छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया छन्नाग्निकल्पया।।।।

కుమారా! ఓ రాఘవా, ఇది నాకు ప్రియము కాదు—సత్యమునకు శపథము చేస్తున్నాను. బూడిదలో దాగిన అగ్నివలె గూఢహేతువున్న స్త్రీ నన్ను మోసగించింది.

Verse 37

वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि।अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः।।.।।

నాకు కలిగిన ఈ వంచనను నీవు దాటివేయాలని కోరుతున్నావు—సదాచారాన్ని, కులపరంపరను నాశనం చేసే కైకేయి ప్రేరణచేత ప్రోత్సహింపబడి.

Verse 38

न चैतदाश्चर्यतमं यत्तज्येष्ठस्सुतो मम।अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि।।।।

ఇది అత్యంత ఆశ్చర్యకరం కూడా కాదు—నీవు నా జ్యేష్ఠపుత్రుడవై, హే పుత్రా, నీ తండ్రిని అసత్యవాక్యుడిగా కాకుండా సత్యప్రతిజ్ఞుడిగా చేయాలని కోరుతున్నావు.

Verse 39

अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत्।।।।

అప్పుడు రాముడు, దుఃఖార్తుడైన తండ్రి పలుకులు విని, సోదరుడు లక్ష్మణుడితో కలిసి, విషాదంతో మాటలాడెను.

Verse 40

प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान् प्रदास्यति।अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे।।।।

ఈ రోజు నేను పొందగల పుణ్యగుణాలను రేపు నాకు ఎవరు ప్రసాదిస్తారు? అందుచేత సమస్త కోరికలను విడిచి, నేను ప్రస్థానమునే వరిస్తున్నాను.

Verse 41

इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला।मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्।।।।

ఈ భూమి—రాజ్యంతో కూడి, ప్రజలతో కూడి, ధన-ధాన్యసమృద్ధిగా—నేను త్యజించితిని; కనుక ఇది భరతునికే సమర్పింపబడుగాక।

Verse 42

वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति।यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया।।।।दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव।

వనవాసమునకు చేసిన నా సంకల్పము నేడు చలించదు। హే వరద రాజా! ప్రసన్నుడై నీవు కైకేయికి ఇచ్చిన వరము సంపూర్ణముగా నెరవేర్చబడుగాక; హే పార్థివా, నీవు సత్యవ్రతుడవై యుండుము।

Verse 43

अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन्।।।।चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैस्सह।

మీరు చెప్పినట్లే మీ ఆజ్ఞను అనుసరించి, నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అరణ్యంలో అరణ్యవాసులతో కలిసి నివసించెదను।

Verse 44

मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।।।

ఇందులో సందేహము వద్దు; ఈ భూమి-రాజ్యము భరతునికి ఇవ్వబడుగాక। నాకు రాజ్యము కావలసినది కాదు, స్వసుఖమూ ప్రియము కాదు; హే రఘునందనా, నీ ఆజ్ఞను యథాతథంగా నెరవేర్చుటయే నాకు అత్యంత ప్రియము।

Verse 45

मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्।।2.34.44।।न हि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम्।यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन।।2.34.45।।

ఇందులో సందేహము వద్దు; ఈ భూమి-రాజ్యము భరతునికి ఇవ్వబడుగాక। నాకు రాజ్యము కావలసినది కాదు, స్వసుఖమూ ప్రియము కాదు; హే రఘునందనా, నీ ఆజ్ఞను యథాతథంగా నెరవేర్చుటయే నాకు అత్యంత ప్రియము।

Verse 46

अपगच्छतु ते दु:खं माभूर्बाष्पपरिप्लुतः।न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः।।।।

నీ దుఃఖం తొలగిపోవుగాక; కన్నీళ్లతో మునిగిపోకు. నదుల అధిపతి అయిన అజేయ సముద్రం ఎప్పుడూ కలత చెందదు.

Verse 47

नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम्।नैव सर्वानिमान् कामा न्नस्वर्गं नैव जीवितम्।।।।

నాకు రాజ్యం కావదు, సుఖమూ కావదు, భూమిపై అధికారం కూడా కావదు. ఈ సమస్త భోగాలూ కావు, స్వర్గమూ కాదు, జీవితం కూడా కాదు.

Verse 48

त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ।प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे।।।।

హే పురుషోత్తమా! నీవు అసత్యాన్ని కాదు, సత్యాన్నే ఆశ్రయించి నిలవాలని నేను కోరుతున్నాను. నీ సమక్షంలో నేను సత్యమునకూ, నా సంపాదిత పుణ్యమునకూ శపథం చేస్తున్నాను.

Verse 49

न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो।स शोकं धारयस्वेमं न हि मेऽस्ति विपर्ययः।।।।

తండ్రీ, ప్రభూ! నేను ఇక్కడ క్షణమాత్రమైనా నిలవలేను. ఈ శోకాన్ని సంయమించుకోండి; నా సంకల్పంలో మార్పు లేదు.

Verse 50

अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव।मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये।।।।

కైకేయి నన్ను కోరింది—‘రాఘవా, అడవికి వెళ్లు’ అని. నేను కూడా ‘వెళ్తాను’ అని చెప్పాను; అందువల్ల ఆ సత్యవాక్యాన్ని నేను అనుసరిస్తాను.

Verse 51

मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते।।।।

హే దేవా, మీరు చింతించకండి; మేము వనంలో ఆనందంగా విహరిస్తాము. అది ప్రశాంతమైనది, జింకలతో నిండినది, నానావిధ పక్షుల కూయింపులతో మార్మోగేది॥

Verse 52

पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम्।तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः।।।।

తాత, తండ్రి దేవతలకైనా దైవమని స్మరించబడతాడు. అందుచేత తండ్రినే నా దైవంగా భావించి నేను తండ్రి ఆజ్ఞను నెరవేర్చుతాను॥

Verse 53

चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम।पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम्।।।।

హే నరశ్రేష్ఠా, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత మీరు నన్ను మళ్లీ తిరిగి వచ్చినవాడిగా చూస్తారు. ఈ దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టండి॥

Verse 54

येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पगलो जनः।स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः।।।।

అశ్రువులతో గొంతు బిగుసుకున్న ఈ సమస్త ప్రజలను ధైర్యపరచవలసినవాడు మీరు. మరి హే పురుషశార్దూలా, ఎందుకు మీరు ఇలా వికారం పొందారు?॥

Verse 55

पुरं च राष्ट्रं च मही च केवलामया निसृष्टा भरताय दीयताम्।अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम्।।।।

ఈ నగరం, ఈ రాజ్యం, నేను విడిచిపెడుతున్న ఈ సమస్త భూమి—ఇవన్నీ భరతునికి ఇవ్వబడుగాక. మీ ఆజ్ఞను అనుసరించి నేను దీర్ఘకాలం సేవాభావంతో వనానికి వెళ్లి నివసిస్తాను॥

Verse 56

मया निसृष्टां भरतो महीमिमांसशैलषण्डां सपुरां सकाननाम्।शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलंत्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत्।।।।

నేను విరమించిన ఈ శుభభూమిని—పర్వతశ్రేణులు, నగరాలు, అరణ్యాలతో కూడినదాన్ని, సుసీమలతో పరిమితమైనదాన్ని—భరతుడే ఏకైకంగా పాలించుగాక. ఓ నృపతీ, మీరు పలికినదే అట్లే జరుగుగాక।

Verse 57

न मे तथा पार्थिव धीयते मनोमहत्सु कामेषु न चात्मनःप्रिये।यथा निदेशे तव शिष्टसम्मतेव्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ।।।।

హే పార్థివా! మహత్తర భోగాలలోనూ, నాకు ప్రియమైన వాటిలోనూ నా మనస్సు అంతగా తృప్తి పొందదు; శిష్టులు సమ్మతించిన మీ ఆజ్ఞను నిర్వర్తించడంలోనే అది అత్యధికంగా ఆనందిస్తుంది. హే అనఘా, నా కారణంగా మీ దుఃఖం తొలగిపోవుగాక।

Verse 58

तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययंन सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम्।न जीवितं त्वामनृतेन योजयन्वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा।।।।

కాబట్టి హే అనఘా! ఈ రోజు నేను శాశ్వత రాజ్యాన్నీ, సమస్త కోరికలనూ, సుఖాన్నీ, మైథిలీనీ, జీవితం కూడా—మీను అసత్యంతో బంధించాల్సి వస్తే—ఎంచుకోను. మీరు పలికినట్లే మీ వ్రతం సత్యంగా నిలవాలని మాత్రమే నేను కోరుతున్నాను।

Verse 59

फलानि मूलानि च भक्षयन्वनेगिरींश्च पश्यन् सरितस्सरांसि च।वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपम्सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः।।।।

అరణ్యంలో ఫలమూలాలు భక్షిస్తూ, పర్వతాలు, నదులు, సరస్సులు దర్శిస్తూ, నానావిధ వృక్షాలతో నిండిన ఆ వనంలో ప్రవేశించి నేను సుఖంగా ఉంటాను. మీకు శాంతి కలుగుగాక।

Verse 60

एवं स राजा व्यसनाभिपन्नःशोकेन दुःखेन च ताम्यमानः।आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसंज्ञोमोहं गतो नैव चिचेष्ट किंञ्चित्।।।।

ఈ విధంగా ఆ రాజు విపత్తులతో కుంగిపోయి, శోకదుఃఖాలతో క్షీణిస్తూ, తన కుమారుని ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. ఆపై అతని చైతన్యం లయమై, మూర్ఛలో పడిపోయి ఏ మాత్రం కదలలేదు.

Verse 61

देव्यस्तत स्संरुरुदुस्समेतास्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम्।रुदन् सुमन्त्रोऽऽपि जगाम मूर्छांहाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम्।।।।

అప్పుడు రాణులు అందరూ కలిసి—నరదేవుని భార్య కైకేయిని పక్కన పెట్టి—బిగ్గరగా విలపించారు. సుమంత్రుడు కూడా ఏడుస్తూ మూర్ఛలో పడిపోయాడు; అక్కడ అంతటా “హాయ్! హాయ్!” అనే ఆర్తనాదం వ్యాపించింది.