Chaturtha Pada
The Narration of the Brāhma Purāṇa’s Account (Brāhma Purāṇānukramaṇikā)
കുമാരന്റെ മുൻ ഉപദേശത്തിൽ ആനന്ദിച്ച നാരദൻ ശ്രേഷ്ഠമായ പൗരാണിക കഥ ആവശ്യപ്പെടുന്നു—പുരാണങ്ങളുടെ വർഗ്ഗീകരണം, വിഭാഗങ്ങൾ, ശ്ലോകപ്രമാണം, വർണാശ്രമാചാരം, വ്രതങ്ങൾ, വംശചരിതങ്ങൾ. സനത്കുമാരൻ പുരാണസമ്പത്ത് അനേകം കല്പങ്ങളിൽ വ്യാപിച്ചതാണെന്ന് പറഞ്ഞ് നാരദനെ സനാതനന്റെ അടുക്കൽ അയക്കുന്നു. സനാതനൻ നാരായണനെ ധ്യാനിച്ച് നാരദന്റെ ഏകാഗ്രഭക്തിയെ പ്രശംസിച്ച് ബ്രഹ്മാവ് മരീചിയോട് പറഞ്ഞ പുരാതന ഉപദേശം പറയുന്നു—ഓരോ കല്പത്തിലും ആദ്യം ഒരു മഹാപുരാണം മാത്രമുണ്ടായിരുന്നു; അതിൽ നിന്ന് എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളും വ്യാപിച്ചു; ഹരി ഓരോ ദ്വാപരത്തിലും വ്യാസരൂപത്തിൽ അവതരിച്ചു അതിനെ നാലുലക്ഷം ശ്ലോകങ്ങളായി സ്ഥാപിച്ച് അഷ്ടാദശ പുരാണങ്ങളായി വിഭജിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ബ്രാഹ്മ പുരാണാനുക്രമണിക—രണ്ട് ഭാഗങ്ങൾ, ദേവ-പ്രജാപതികൾ, സൂര്യനും വംശങ്ങളും, രാമ-കൃഷ്ണകഥകൾ, ദ്വീപ-വർഷങ്ങൾ, സ്വർഗ്ഗ-പാതാള-നരകങ്ങൾ, തീർത്ഥവിധി, ശ്രാദ്ധം-യമലോകം, യുഗധർമ്മം, പ്രളയം, യോഗ-സാംഖ്യം, ബ്രഹ്മവാദം; കൂടാതെ എഴുതൽ/ദാനം, ശ്രവണം/പാരായണം എന്നിവയുടെ ഫലങ്ങൾ।
The Description of the Index (Anukramaṇikā) of the Padma Purāṇa
ഈ അധ്യായത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് പദ്മപുരാണത്തിന്റെ അനുക്രമണിക വിവരിക്കുന്നു—പാപനാശകമായ ഉപദേശം, അഞ്ചു ഖണ്ഡങ്ങളായി ക്രമീകരിച്ചത്, സൃഷ്ടിക്രമപ്രകാരം പുലസ്ത്യൻ ഭീഷ്മനോട് ഉപദേശിച്ചത്, കഥ-ഇതിഹാസ-വ്രതാചാരങ്ങളാൽ ധർമ്മസമൃദ്ധം. പുഷ്കരമാഹാത്മ്യം, ബ്രഹ്മയജ്ഞവിധി, വേദപാഠചിഹ്നങ്ങൾ, ദാന-വ്രതങ്ങൾ, പാർവതിവിവാഹം, താരകപ്രസംഗം, ഗോമഹിമ, ദൈത്യവധങ്ങൾ എന്നിവ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് സൃഷ്ടിഖണ്ഡം (ഗ്രഹപൂജയും ദാനവും ഉൾപ്പെടെ) സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഭൂമിഖണ്ഡത്തിൽ ശിവശർമൻ, സുവ്രതൻ, വൃത്രൻ, പൃഥു, നഹുഷൻ, യയാതി, ഗുരുതീർഥം, അശോകസുന്ദരി, ഹുണ്ഡ തുടങ്ങിയ കഥാപരമ്പര, ലോകരചന-ഭൂവിന്യാസം, നർമദാ, കുരുക്ഷേത്രം, യമുന, കാശി, ഗയ, പ്രയാഗം തുടങ്ങിയ തീർത്ഥങ്ങളുടെ വിപുല പട്ടികയും വരുന്നു. പിന്നീടുള്ള ഭാഗങ്ങളിൽ വർണാശ്രമ കർമയോഗം, സമുദ്രമഥനം, ഊർജ്ജയുടെ അഞ്ചുദിനങ്ങൾ, രാമന്റെ അശ്വമേധവും പട്ടാഭിഷേകവും, ജഗന്നാഥ-വൃന്ദാവനം, കൃഷ്ണലീല, മാധവസ്നാനഫലം, ശിവഭക്തി (ഭസ്മം, ശിവഗീത) എന്നിവയും; ഉത്തരഖണ്ഡത്തിൽ ഏകാദശീ സമുച്ചയം, മഹാദ്വാദശീ, കാർത്തികവ്രതം, മാഘസ്നാനം, വിഷ്ണുധർമ്മം, വിഷ്ണുസഹസ്രനാമം, അവതാരകഥകൾ, രാമനാമശതം, ഗീതാ/ഭാഗവത പ്രശംസകളും പറയുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—അനുക്രമണിക ശ്രവണം/പാരായണം പദ്മപുരാണ ശ്രവണഫലം നൽകും; ജ്യേഷ്ഠപൂർണ്ണിമയിൽ എഴുതിയ പുരാണം ദാനം ചെയ്താൽ വൈഷ്ണവപദം ലഭിക്കും।
The Outline (Anukramaṇī) of the Viṣṇu Purāṇa
ഈ അധ്യായത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് മഹാവൈഷ്ണവമായ വിഷ്ണുപുരാണത്തിന്റെ അനുക്രമണിക പ്രഖ്യാപിച്ച് അതിന്റെ വ്യാപ്തിയും പാപനാശക മഹിമയും പറയുന്നു. തുടർന്ന് ആറ് അംശങ്ങൾ നിരൂപിക്കുന്നു: (1) സൃഷ്ടി, ദേവോത്പത്തി, സമുദ്രമഥനം, ദക്ഷനിൽ നിന്നുള്ള വംശാവലികൾ; ധ്രുവൻ, പൃഥു, പ്രചേതസ്സുകൾ, പ്രഹ്ലാദൻ, പ്രിയവ്രതവംശം, ദ്വീപ-വർഷാദി ഭൂഗോളവിവരണം. (2) പാതാളലോകങ്ങളും നരകങ്ങളും, ഏഴ് സ്വർഗങ്ങൾ, സൂര്യ-ചന്ദ്രഗതിജ്യോതിഷം, വാരങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ; ഭരതന്റെ മോക്ഷോപദേശം, നിദാഘ–ഋഭു സംവാദം. (3) മന്വന്തരങ്ങൾ, വ്യാസാവതാരം, നരകവിമോചനകർമ്മങ്ങൾ, സഗര–ഔർവ ധർമ്മോപദേശം, ശ്രാദ്ധവിധി, വർണാശ്രമധർമ്മങ്ങൾ, സദാചാരം, മായാജന്യ മോഹം. (4) സൂര്യവംശ-ചന്ദ്രവംശ രാജചരിതങ്ങൾ. (5) കൃഷ്ണാവതാരവിചാരം, ഗോകുലത്തിൽ നിന്ന് മഥുര-ദ്വാരക വരെ ലീലകൾ, ദൈത്യവധം, വിവാഹങ്ങൾ, അഷ്ടാവക്രകഥ. (6) കലിയുഗാചാരം, ചതുര്വിധ പ്രളയം, ഖാണ്ഡിക്യന്റെ ബ്രഹ്മജ്ഞാനം; കൂടാതെ വിഷ്ണുധർമ്മോത്തരത്തിലെ ധർമ്മോപദേശങ്ങൾ—വ്രതങ്ങൾ, യമ-നിയമങ്ങൾ, ധർമ്മശാസ്ത്ര-അർത്ഥശാസ്ത്രം, വേദാന്തം, ജ്യോതിഷം, സ്തോത്രങ്ങൾ, മനുക്കൾ. അവസാനം ഫലശ്രുതി—പഠനം, ശ്രവണം, എഴുത്ത്, ദാനം, ഉപദേശം എന്നിവയാൽ പുണ്യവും വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തിയും।
The Outline (Anukramaṇī) of the Vāyavīya (Vāyu) Purāṇa
ബ്രഹ്മാവ് ഒരു ബ്രാഹ്മണനോട് വായവീയ (വായു) പുരാണത്തിന്റെ മഹിമ പാടുകയും, അത് രുദ്രന്റെ പരമധാമപ്രാപ്തിക്കുള്ള ഉപായമാണെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇതിന്റെ വ്യാപ്തി 24,000 ശ്ലോകങ്ങൾ; ശ്വേതകല്പത്തിൽ വായു ധർമ്മോപദേശം ചെയ്യുന്ന പശ്ചാത്തലവും പറയുന്നു. പുരാണം രണ്ട് ഭാഗങ്ങളായി, പഞ്ചലക്ഷണ രീതിയിൽ സൃഷ്ടി (സർഗം) മുതൽ മന്വന്തര വംശാവലികളും ഗയാസുരവധത്തിന്റെ വിശദവിവരണവും വരെ സമഗ്രമാണ്. മാസമാഹാത്മ്യങ്ങൾ (പ്രത്യേകിച്ച് മാഘം), ദാനധർമ്മം, രാജധർമ്മം, ലോകങ്ങളിലെ ജീവിവർഗ്ഗീകരണം, വ്രതാചാര വിഭജനങ്ങൾ എന്നിവയും ഉപദേശിക്കുന്നു. ഉത്തരഭാഗത്തിൽ ശിവസംഹിതാനുസൃതമായ നർമദാ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം—തീരങ്ങളിൽ ശിവന്റെ വ്യാപ്തി, നർമദാജലം ബ്രഹ്മസ്വരൂപവും മോക്ഷദായകവുമെന്ന തിരിച്ചറിവ്, റേവാശക്തിയായി നദിയുടെ അവതരണം. 35 സംഗമങ്ങളും അനവധി തീർത്ഥങ്ങളും എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ ശേഷം ശ്രാവണിയിൽ ശർക്കര-ധേനുദാനം, പാരായണവിധി, ഫലശ്രുതി—പതിനാലു ഇന്ദ്രന്മാർ വരെയും രുദ്രലോകപ്രാപ്തി; അനുക്രമണി ശ്രവണമാത്രം കൊണ്ടും സമ്പൂർണ്ണ പുരാണശ്രവണപുണ്യം ലഭിക്കുമെന്ന് സമാപനം.
The Exposition of the Index (Anukramaṇī) of the Śrīmad Bhāgavata
ബ്രഹ്മാ മറിയ്ചിയോട് വേദവ്യാസകൃത ശ്രീമദ് ഭാഗവതപുരാണത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്ത അനുക്രമണീ ഉപദേശിക്കുന്നു—ഇത് വേദസദൃശം (ബ്രഹ്മസമ്മിത), 18,000 ശ്ലോകങ്ങളുള്ളതും ദ്വാദശ സ്കന്ധങ്ങളായി വിഭജിതവുമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് സ്കന്ധാനുസൃതമായി മുഖ്യകഥകളും സിദ്ധാന്തങ്ങളും നിരത്തുന്നു: സൂതസഭയും വ്യാസ–പാണ്ഡവ–പരീക്ഷിത് ചട്ടക്കൂടും; ദ്വിവിധ സൃഷ്ടിയും ഭഗവദ്ലീലകളും; വിദുര–മൈത്രേയ സംവാദം, കപില സാംഖ്യം; ധ്രുവൻ, പൃഥു, പ്രാചീനബർഹി; ലോകവിവരണം, നരകം, അജാമിലൻ, ദക്ഷയജ്ഞം; വൃത്രാസുരൻ, മരുതുകൾ; പ്രഹ്ലാദൻ, വർണാശ്രമധർമ്മം; മന്വന്തരങ്ങൾ, ഗജേന്ദ്രൻ, സമുദ്രമഥനം, ബലി; അവതാരങ്ങൾ, സൂര്യ-ചന്ദ്ര വംശങ്ങൾ; കൃഷ്ണന്റെ വ്രജലീല; മഥുരാ–ദ്വാരക, ഭൂഭാരഹരണം, നിരോധം; ഉദ്ധവോപദേശം, യാദവനാശം, കലിലക്ഷണങ്ങൾ, പരീക്ഷിത്മോക്ഷം; വേദശാഖാസമാഹാരം, മാർക്കണ്ഡേയ തപസ്, സൂര്യപ്രാദുർഭാവങ്ങൾ, സാത്വത സിദ്ധാന്തം; അവസാനം പുരാണഗണന. അധ്യായാന്തത്തിൽ ശ്രവണ-പഠന-പ്രവചനകർക്ക് ഫലങ്ങൾ പറഞ്ഞ്, പ്രൗഷ്ടപദീ പൂർണ്ണിമയിൽ സ്വർണ്ണസിംഹചിഹ്നത്തോടെ ഗ്രന്ഥദാനം ഭാഗവത ബ്രാഹ്മണന് ചെയ്യാനുള്ള വിധിയും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു।
Anukramaṇī (Synoptic Table of Contents) of the Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീബ്രഹ്മാവ് ഒരു ബ്രാഹ്മണനോട് ബൃഹന്നാരദീയ പുരാണത്തിന്റെ വ്യാപ്തി (25,000 ശ്ലോകങ്ങൾ, ബൃഹത്-കല്പ പരമ്പര) അറിയിച്ചു അനുക്രമണീ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സൂത–ശൗനക സംവാദപരമ്പരയും സംക്ഷിപ്ത സൃഷ്ടിവിവരണവും, ആദ്യ പാദത്തിൽ സനകോപദേശം, രണ്ടാം പാദം ‘മോക്ഷധർമ്മം’, വേദാംഗവിഷയങ്ങൾ, സനന്ദനൻ നാരദനോട് പറഞ്ഞ ശുകജന്മകഥ എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. മഹാതന്ത്ര ഭാഗത്തിൽ ജീവബന്ധ വിമോചനം, മന്ത്രശുദ്ധി, ദീക്ഷ, മന്ത്രനിർഗമം, പൂജാവിധികൾ, കൂടാതെ ഗണേശൻ, സൂര്യൻ, വിഷ്ണു, ശിവൻ, ശക്തി എന്നിവർക്കുള്ള പ്രയോഗം, കവചം, നാമസഹസ്രം, സ്തോത്രാദി കർമസമുച്ചയം പറയുന്നു. മൂന്നാം വിഭാഗത്തിൽ സനത്കുമാരൻ പുരാണലക്ഷണം, പ്രമാണം, ദാനം, മാസാനുസൃത തിഥിനിർണ്ണയം ഉപദേശിക്കുന്നു. നാലാം പാദത്തിൽ സനാതനൻ പ്രതിപദാ വ്രതങ്ങളിൽ നിന്ന് ഏകാദശി വ്രതത്തിലേക്ക് നയിച്ച് മന്ധാതൃ–വസിഷ്ഠ, രുക്മാംഗദ, മോഹിനിയുടെ ശാപമോചന കഥകൾ കൊണ്ട് പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. ഗംഗ, ഗയ, കാശി, പുരുഷോത്തമ, പ്രയാഗ, കുരുക്ഷേത്ര, ഹരിദ്വാർ, ബദരി, കാമാക്ഷാ, പ്രഭാസ, പുഷ്കര, ഗൗതമതീർത്ഥം, വേദപാദസ്തുതി, ഗോകർണ, സേതു, നർമദ, അവന്തി, മഥുര, വൃന്ദാവനം തുടങ്ങിയ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യവും യാത്രാവിധിയും മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം ശ്രവണഫലവും ഏഴ് പശുക്കളും അമ്പുതൂണീരും ദാനം ചെയ്താൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം—മോക്ഷ/സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തി—എന്നും പറയുന്നു.
The Anukramaṇī (Summary/Index) of the Mārkaṇḍeya Purāṇa
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ ബ്രഹ്മാവ് മാർക്കണ്ഡേയ പുരാണത്തിന്റെ അനുക്രമണീ അവതരിപ്പിക്കുന്നു—പ്രസിദ്ധമായ 9,000 ശ്ലോകപരിമാണം, പക്ഷി-രൂപത്തിലുള്ള ധർമ്മോപദേശം, കൂടാതെ കഥാഖണ്ഡങ്ങളുടെ ക്രമപട്ടിക. ജൈമിനി മുഖേന അറിയിക്കപ്പെട്ട മാർക്കണ്ഡേയന്റെ ചോദ്യം, പക്ഷിധർമ്മവും ഉത്ഭവങ്ങളും, മുൻജന്മകഥകൾ, സൂര്യന്റെ അത്ഭുതപരിവർത്തനം, ബലരാമന്റെ തീർത്ഥയാത്ര, ദ്രൗപദിയുടെ പുത്രന്മാർ, ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ, ആഡീബക യുദ്ധം, പിതാവ്–പുത്രൻ കഥ, ദത്താത്രേയൻ, ഹൈഹയ വൃത്താന്തങ്ങൾ, മദാലകാ–അലർക്ക, ഒൻപതു വിധ സൃഷ്ടിവിവരണം (കൽപാന്തകാലം, യക്ഷസൃഷ്ടി, രുദ്രോദ്ഭവ സൃഷ്ടി), ദ്വീപാചാരവും യാത്രകളും, മന്വന്തരകഥകൾ; എട്ടാം വിഭാഗത്തിൽ ദുർഗാകഥ; വൈദികതേജസ്സിൽ നിന്ന് പ്രണവോത്ഭവം; മാർത്തണ്ഡന്റെ ജന്മമഹിമ; വൈവസ്വത മനുവിന്റെ വംശാവലി; വത്സപ്രീ, ഖനിത്ര, അവിക്ഷി–കിമിച്ഛാ വ്രതം, നരിഷ്യന്ത, ഇക്ഷ്വാകു, നലൻ, രാമചന്ദ്രൻ, കുശവംശം; ചന്ദ്രവംശം, പുരൂരവസ്, നഹുഷൻ, യയാതി, യദുവംശം; ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ബാലലീലകൾ, മഥുരാ ചരിത്രം, ദ്വാരക, അവതാരബന്ധിത കഥകൾ; കൂടാതെ സംക്ഷിപ്ത സാംഖ്യവും പ്രകടജഗത്തിന്റെ അസത്ത്വോപദേശവും. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഭക്തിയോടെ ശ്രവണം/അധ്യാപനം പരമഗതി നൽകും; കാർത്തികത്തിൽ ഗ്രന്ഥം എഴുതി സ്വർണ്ണഗജസഹിതം ദാനം ചെയ്താൽ ബ്രഹ്മലോകം; അനുക്രമണീ കേൾക്കുന്നതുമാത്രം ഇഷ്ടഫലം നൽകും.
The Exposition of the Table of Contents (Anukramaṇī) of the Agni Purāṇa
ഈ അധ്യായത്തിൽ ശ്രീ ബ്രഹ്മാവ്, ഈശാന-കൽപത്തിൽ പരമ്പരയായി പ്രചരിച്ച, അഗ്നിദേവൻ വസിഷ്ഠനോട് ഉപദേശിച്ച ആഗ്നേയ/അഗ്നി പുരാണത്തിന്റെ ക്രമബദ്ധമായ അനുക്രമണീ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ വ്യാപ്തി 15,000 ശ്ലോകങ്ങളാണെന്നും, പാരായണം ചെയ്യുന്നവർക്കും ശ്രവിക്കുന്നവർക്കും ഒരുപോലെ പാവനഫലം നൽകുന്നതാണെന്നും പറയുന്നു. തുടർന്ന് അവതാരകഥകൾ, സൃഷ്ടിവിവരണം, വൈഷ്ണവാരാധന, അഗ്നികർമങ്ങൾ, മന്ത്ര-മുദ്രാ തത്ത്വം, ദീക്ഷാ-അഭിഷേകം, മണ്ഡലരചന, ശുദ്ധിക്രിയകൾ, പവിത്രപ്രതിഷ്ഠ, ക്ഷേത്രനിയമങ്ങൾ, പ്രതിമാലക്ഷണം, ന്യാസം, പ്രതിഷ്ഠയും ക്ഷേത്രനിർമ്മാണവും, വിനായക-കുബ്ജികാ ഉപാസന, കോടി-ഹോമം, മന്വന്തരങ്ങൾ, ആശ്രമധർമ്മങ്ങൾ (ബ്രഹ്മചര്യാദി), ശ്രാദ്ധം, ഗ്രഹയജ്ഞം, പ്രായശ്ചിത്തം, തിഥി-വാരം-നക്ഷത്രം എന്നിവയും മാസവ്രതങ്ങളും, ദീപദാനം, വ്യൂഹാരാധന, നരകവിവരണം, നാഡീചക്രം-സന്ധ്യാവിധി, ഗായത്ര്യർത്ഥം, ലിംഗസ്തോത്രം, രാജാഭിഷേകമന്ത്രവും രാജധർമ്മവും, സ്വപ്ന-ശകുനജ്ഞാനം, രത്നദീക്ഷ-രത്നശാസ്ത്രം, രാമനീതി, ധനുർവേദം, വ്യവഹാരം, ദേവാസുരവിമർദം, ആയുർവേദവും മൃഗചികിത്സയും സഹിതം ശാന്തികർമം, ഛന്ദസ്, സാഹിത്യം, കോശം, പ്രളയതത്ത്വം, ദേഹവിചാരം, യോഗം, ശ്രവണത്തിലൂടെ ബ്രഹ്മജ്ഞാനഫലം വരെ വിശാലമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു. അവസാനം മാർഗശീർഷത്തിൽ സ്വർണലേഖനിയോടെ ഗ്രന്ഥദാനവും തിലധേനുദാനവും വിധിച്ച് ഇഹ-പരലോക നേട്ടങ്ങൾ ഉറപ്പിക്കുന്നു.
The Exposition of the Contents (Anukramaṇī) of the Bhaviṣya Purāṇa
ബ്രഹ്മാവ് ഭവിഷ്യപുരാണത്തെ സിദ്ധിപ്രദമെന്നു വിശദീകരിച്ച്, ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് സ്വായംഭുവ മനുവിലേക്കുള്ള ഉപദേശപരമ്പര പറയുന്നു; മനു എല്ലാ പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾക്കും ഉപായമായ ധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു. തുടർന്ന് വ്യാസൻ ധർമ്മസംഗ്രഹം സമാഹരിച്ചു അഞ്ചു ഭാഗങ്ങളാക്കി; ആരംഭത്തിൽ ബ്രാഹ്മപർവവും അധോര-കൽപകഥകളും വരുന്നു. ഗ്രന്ഥം സൂത–ശൗനക സംവാദധാരയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നതും, സൃഷ്ടി മുതലായ പുരാണലക്ഷണങ്ങൾ, ശാസ്ത്രസാരം, പുസ്തകം/താളപ്പത്ര ലേഖനവിധി സൂചനകൾ എന്നിവ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതുമാണെന്ന് പറയുന്നു. സംസ്കാരങ്ങൾ, പക്ഷ-തിഥി സംബന്ധമായ പല കൽപങ്ങളുടെ പട്ടിക, ശേഷിക്കുന്ന കൽപങ്ങൾ വൈഷ്ണവപർവത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തൽ, ശൈവ-സൗര പരമ്പരകളിലെ ക്രമഭേദം എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. അഞ്ചാം ഭാഗമായ ‘പ്രതിസർഗ’ സംക്ഷിപ്ത ഉപസംഹാരത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. ഗുണാനുസാരം ദേവതകളുടെ ക്രമിക ‘സമത്വം’ പറഞ്ഞ്, പുഷ്യനക്ഷത്രത്തിൽ പുരാണം പകർത്ത് ഗുഡധേനു മുതലായ ദാനങ്ങളോടെ ദാനം, പാഠകനെയും ഗ്രന്ഥത്തെയും പൂജിക്കൽ, ഉപവാസം, ശ്രവണം-പാരായണം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു—പാപനാശം, ഭോഗം, മോക്ഷം നൽകുമെന്ന് ഫലശ്രുതി പറയുന്നു.
The Exposition of the Table of Contents of the Brahmavaivarta Purāṇa
ബ്രഹ്മാവ് തന്റെ ‘കുഞ്ഞ്’ ശ്രോതാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഈ അനുക്രമണികാ ക്രമത്തിൽ പത്താമത്തെ പുരാണമായ ബ്രഹ്മവൈവർത്ത പുരാണത്തെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു—വേദാർത്ഥത്തിന്റെയും വേദമാർഗത്തിന്റെയും മാർഗദർശകമെന്ന നിലയിൽ. ഇത് രഥന്തര-കൽപവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതും, ശതകോടി പുരാണപരമ്പരയിൽ സംക്ഷിപ്തമായതും, വ്യാസൻ സൂത–മുനി സംവാദരൂപത്തിൽ നാലു ഖണ്ഡങ്ങളായി—ബ്രഹ്മഖണ്ഡം, പ്രകൃതി ഖണ്ഡം, വിഘ്നേശ ഖണ്ഡം, കൃഷ്ണ ഖണ്ഡം—ആകെ 18,000 ശ്ലോകങ്ങളായി ക്രമപ്പെടുത്തിയതുമാണെന്ന് പറയുന്നു. ഉള്ളകഥയിൽ സൃഷ്ടിവിവരണം, നാരദ-ബ്രഹ്മാ വിവാദം, ശിവലോകപ്രാപ്തിയും ശിവസംബന്ധ ജ്ഞാനലാഭവും, സാവർണിയുടെ പുണ്യതീർത്ഥയാത്ര, തുടർന്ന് പ്രകൃതിയുടെ അംശ/കലകൾയും കർമകാണ്ഡ സാമഗ്രികളും വിശദീകരിക്കുന്നു. വിഘ്നേശഖണ്ഡത്തിൽ ഗണേശജന്മത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം, വ്രതങ്ങൾ, സംഘർഷങ്ങൾ (ജമദഗ്ന്യാദി ഉൾപ്പെടെ) വരുന്നു. കൃഷ്ണഖണ്ഡത്തിൽ ശ്രീകൃഷ്ണജനനം, ഗോകുലലീലകൾ, രാധാ-ഗോപികളോടുള്ള രാസം, മഥുരാ സംഭവങ്ങൾ, സംസ്കാരങ്ങൾ, സാന്ദീപനിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ പഠനം, ശത്രുവധം, ദ്വാരകയിലേക്കുള്ള മടങ്ങിവരവ് എന്നിവ സംക്ഷേപം. അവസാനം ഫലശ്രുതി—വായന, ശ്രവണം, എഴുത്ത്, ദാനം, അനുക്രമണിക കേൾക്കൽ മാത്രത്തിലൂടെയും ശ്രീകൃഷ്ണകൃപയാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു।
The Exposition of the Anukramaṇī (Index/Summary) of the Liṅga Purāṇa
ബ്രഹ്മാവ് ലിംഗപുരാണത്തെ ശൈവപുരാണമായി പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു—ശ്രവണംയും പാരായണവും ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്നതെന്ന്. അഗ്നിമയ ലിംഗത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ ശിവൻ തന്നെയാണ് ഇതിന്റെ പ്രകാശകനെന്നും, കഥാചട്ടം അഗ്നി-കൽപത്തെ ആധാരമാക്കുന്നതെന്നും പറയുന്നു. വ്യാസകൃതം, രണ്ട് ഭാഗങ്ങളായി വിന്യസിച്ചത്, ഏകദേശം 11,000 ശ്ലോകങ്ങൾ, ഹരന്റെ മഹിമയാണ് കേന്ദ്രം എന്നും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അനുക്രമണികയായി വിഷയങ്ങൾ—ആരംഭ ചോദ്യം, സംക്ഷിപ്ത ആദിസൃഷ്ടി, യോഗോപദേശം, കൽപവർണ്ണനം, ലിംഗവും അംബയും പ്രത്യക്ഷപ്പെടൽ, സനത്കുമാര സംവാദങ്ങൾ, ദധീചി, യുഗധർമ്മങ്ങൾ, ഭുവനകോശം, സൂര്യ-ചന്ദ്ര വംശങ്ങൾ, വിപുല സൃഷ്ടി, ത്രിപുര സംഭവം, ലിംഗപ്രതിഷ്ഠ, പശു-പാശ വിമോചനം, ശിവവ്രതങ്ങൾ, ആചാരം, പ്രായശ്ചിത്തം, അരിഷ്ടലക്ഷണങ്ങളും ശാന്തികളും, കാശിയും ശ്രീശൈലവും, അന്ധക, വരാഹ-നരസിംഹ, ജലന്ധരവധം, ശിവസഹസ്രനാമം, ദക്ഷയജ്ഞവിധ്വംസനം, കാമദഹനം, പാർവതീവിവാഹം. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഫാൽഗുണ പൂർണ്ണിമയിൽ തിലധേനുവോടുകൂടി എഴുതിയ പ്രതി ദാനം മഹാപുണ്യം; ശ്രവണം-പാരായണം പാപനാശം ചെയ്ത് ശിവലോകവും ശിവസായുജ്യവും നൽകുന്നു।
The Description of the Anukramaṇikā (Chapter-wise Summary) of the Varāha Purāṇa
ഈ അധ്യായത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് വരാഹപുരാണത്തിന്റെ അനുക്രമണികാ-സാരാംശം പറയുന്നു—24,000 ശ്ലോകങ്ങൾ, രണ്ട് വിഭാഗങ്ങൾ. ആരംഭത്തിൽ ഭൂമി–വരാഹ സംവാദവും വ്യാസനെ നാരായണാവതാരമായി സ്തുതിക്കുന്നതും ഉണ്ട്. രംഭാ, ദുര്ജയ, ശ്വേത തുടങ്ങിയ കഥാചക്രങ്ങൾ, യമനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മുനിപുത്രപ്രസംഗം, കൂടാതെ ഗൗരീപ്രാദുര്ഭാവം, വിനായകൻ, നാഗങ്ങൾ, ഗണങ്ങൾ, കുബേര/ധനദ, ആദിത്യർ എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. ശ്രാദ്ധവിധി, പർവ്വാചരണം, ഗോ-ദാനം, വ്രതങ്ങൾ, തീർത്ഥയാത്ര, 32 അപരാധങ്ങൾക്ക് പ്രായശ്ചിത്തം എന്നിവ ഉപദേശിക്കുന്നു; മഥുരയും പാപനാശകമായ ഗോകർണതീർത്ഥവും പ്രത്യേകമായി മഹത്വപ്പെടുത്തുന്നു. ഉത്തരവിഭാഗം പുലസ്ത്യ–കുരു സംവാദരൂപത്തിൽ പുഷ്കരം ഉൾപ്പെടെ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യവും ഉത്സവവിധാനങ്ങളും വിശദീകരിക്കുന്നു. അവസാനം ശ്രവണം/പഠനം/ലേഖനം ഫലം—വിഷ്ണുഭക്തിവൃദ്ധിയും വൈഷ്ണവഗതിയും; കൂടാതെ സ്വർണ്ണഗരുഡദാനം, തിലധേനുദാനം, ചൈത്രമാസത്തിൽ ബ്രാഹ്മണദാനം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു।
The Description of the Skanda Purāṇa’s Anukramaṇī (Index/Summary)
ബ്രഹ്മാ മരീചിയോട് സ്കന്ദപുരാണത്തിന്റെ അനുക്രമണീ ഉപദേശിക്കുന്നു—അതിന്റെ മഹാവിസ്താരം, വ്യാസൻ സംഗ്രഹിച്ച സാരം, ഏഴ് ഖണ്ഡങ്ങളായ വിഭജനം. മാഹേശ്വര-ഖണ്ഡത്തിൽ ശിവകേന്ദ്രിത കഥാക്രമം—ദക്ഷയജ്ഞധ്വംസനം, ലിംഗാരാധന, സമുദ്രമഥനം, സ്കന്ദജനനം, താരകാസുരവധം, ലോകവിവരണം. വൈഷ്ണവ-ഖണ്ഡത്തിൽ അവതാരകഥകൾ, ഭക്തിസാധന, വിപുലമായ വ്രത-കല്പം—കാർത്തിക, മാഘ, ഏകാദശി, ഉത്സവവിധികൾ, മഥുര/അയോധ്യ മഹാത്മ്യങ്ങൾ. ബ്രഹ്മ-ഖണ്ഡത്തിൽ സേതു/ധർമാരണ്യം, വർണാശ്രമധർമ്മം, ദാനം, ചാതുർമാസ്യം, മന്ത്രയോഗം, ശൈവാചാരങ്ങൾ—ശിവരാത്രി, പ്രദോഷം. കാശി-ഖണ്ഡത്തിൽ വാരാണസിയുടെ പുണ്യഭൂപടവും ആചാരനിയമങ്ങളും; അവന്തി-ഖണ്ഡത്തിൽ ഉജ്ജയിനി-മഹാകാലവന തീർത്ഥങ്ങളും പ്രായശ്ചിത്തങ്ങളും; നാഗര-ഖണ്ഡത്തിൽ ഹരിശ്ചന്ദ്ര-വിശ്വാമിത്ര-ത്രിശങ്കു കഥകളും പ്രാദേശിക തീർത്ഥങ്ങളും; പ്രാഭാസിക-ഖണ്ഡത്തിൽ പ്രഭാസവും ദ്വാരകാ-ഗോമതിയും ഉൾപ്പെട്ട തീർത്ഥയാത്രാശൃംഖലയുടെ സമാപനം. അവസാനം ശിവമഹിമ പാടുന്ന ഈ സാരം പകർത്തി ദാനം ചെയ്യുന്നതിന്റെ പുണ്യം പ്രശംസിക്കുന്നു।
The Anukramaṇikā (Contents-Outline) of the Vāmana Purāṇa
ബ്രഹ്മാവ് വാമനപുരാണത്തിന്റെ അനുക്രമണിക പറയുന്നു—ഇത് 10,000 ശ്ലോകങ്ങളുള്ള, ത്രിവിക്രമനെ കേന്ദ്രമാക്കിയ പുരാണം; വിഭാഗങ്ങളായും രണ്ട് ഭാഗങ്ങളായും ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതിൽ പുരാണപ്രശ്നങ്ങൾ, ബ്രഹ്മശിരഛേദവും കപാലപാപമോചനവും, ദക്ഷയജ്ഞവിഘ്നം, ശിവന്റെ കാലസ്വരൂപവും കാമദഹനവും, പ്രഹ്ലാദ–നാരായണവും ദേവ–അസുര സംഘർഷങ്ങളും, സുകേശീ–അർക്ക ഉപാഖ്യാനം, ഭുവനഭൂഗോളം, കാമ്യവ്രതങ്ങൾ, ദേവീ ദുർഗയുടെ പുണ്യചരിതം എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് തപതീ, കുരുക്ഷേത്രം, സത്യയുടെ മഹിമ, പാർവതിയുടെ ജനനം–തപസ്സ്–വിവാഹം, ഗൗരി/കൗശികി, കുമാരൻ, അന്ധകവധവും ഗണങ്ങളിൽ ലയവും, മരുതുകളുടെ ജനനം, ബലിയുടെ പരാക്രമങ്ങൾ, ലക്ഷ്മീപ്രസംഗങ്ങൾ, പ്രഹ്ലാദ തീർത്ഥങ്ങൾ, ധുന്ധു, പ്രേതോപാഖ്യാനം, നക്ഷത്രപുരുഷൻ, ശ്രീദാമൻ എന്നിവ വരുന്നു. പിന്നീടുള്ള ബൃഹദ്-വാമന ഭാഗത്തിൽ നാല് സംഹിതകൾ—മാഹേശ്വരി, ഭാഗവതി, സൗരി, ഗാണേശ്വരി—ഓരോന്നും ആയിരം വിഷയങ്ങളോടെ; കൃഷ്ണഭക്ത മഹിമ, ദേവി ഖാടയെ മോചിപ്പിച്ച കഥ, സൂര്യന്റെ പാപനാശക മഹാത്മ്യം, ഗണേശചരിതം. അവസാനം പരമ്പര (പുലസ്ത്യ→നാരദ→വ്യാസ→റോമഹർഷണ)യും ഫലശ്രുതി—പാരായണം, ശ്രവണം, ലേഖനം, ദാനം (ശരദ് വിഷുവത്തിൽ പ്രത്യേകിച്ച്), ഘൃതധേനുദാനം മുതലായവ വഴി വിഷ്ണുവിന്റെ പരമധാമപ്രാപ്തി।
Kūrmāpurāṇa-Anukramaṇikā (Index/Summary of the Kūrma Purāṇa)
ബ്രഹ്മാവ് മരീചിയോട് ലക്ഷ്മീ-കൽപ്പത്തിന് പിന്നാലെ വരുന്ന, ഹരിയുടെ കൂർമാവതാരത്തെ കേന്ദ്രമാക്കിയ കൂർമപുരാണത്തിന്റെ ക്രമബദ്ധമായ സൂചിക-സാരം ഉപദേശിക്കുന്നു. നാലു ഭാഗങ്ങളായി 17,000 ശ്ലോകങ്ങളുള്ള ഈ ഗ്രന്ഥം കഥകളുടെ നെയ്ത്തിലൂടെ നാലു പുരുഷാർത്ഥങ്ങൾ ബോധിപ്പിക്കുന്നു—ലക്ഷ്മീ–ഇന്ദ്രദ്യുമ്ന സംവാദവും കൂർമബന്ധിത ഋഷിപ്രസംഗങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ. വർണ–ആശ്രമാചാരം, സൃഷ്ടി-ഉത്ഭവം, കാലഗണന–പ്രളയം കൂടാതെ സർവ്വവ്യാപിയായ പ്രഭുവിനെ സ്തുതിക്കുന്ന സ്തോത്രം, പിന്നെ ശൈവവിഷയങ്ങൾ—ശങ്കരകഥ, പാർവതി സഹസ്രനാമം, യോഗം—എന്നിവ വിഭാഗങ്ങളായി പറയുന്നു. ഭൃഗു, സ്വായംഭുവ മനു, കശ്യപ, ആത്രേയ വംശാവലികൾ, ദക്ഷയജ്ഞധ്വംസവും പുനഃസൃഷ്ടിയും, ശ്രീകൃഷ്ണലീലകൾ, യുഗധർമ്മം, വ്യാസ–ജൈമിനി സംവാദം, വാരാണസി–പ്രയാഗാദി തീർത്ഥഭൂഗോളം, വേദശാഖാ നിരൂപണം എന്നിവയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ഐശ്വരീ ഗീത, വ്യാസഗീത, തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം, ബ്രാഹ്മീയ സംഹിതാരൂപ പ്രതിസർഗം, ഭാഗവതീ സംഹിതയിൽ വർണജീവികകൾ (ശങ്കരജകൃത പഞ്ചപാദ വ്യാഖ്യാനസഹിതം), സൗരീ ഉപദേശം, വൈഷ്ണവീ ചതുര്ഥീ വ്രതം എന്നിവ പറയുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി, കൂടാതെ അയനകാലത്ത് സ്വർണ്ണ കൂർമചിഹ്നത്തോടെ പകർപ്പ് എഴുതി ദാനം ചെയ്താൽ പരമഗതി ലഭിക്കും എന്ന ദാനവിധിയും പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Matsya-purāṇa Anukramaṇikā (Synopsis / Table of Contents)
ഈ അധ്യായത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് മത്സ്യപുരാണത്തിന്റെ വിഷയവ്യാപ്തി സംക്ഷിപ്ത അനുക്രമണികയായി പറയുന്നു—മനു‑മത്സ്യ സംവാദം, ബ്രഹ്മാണ്ഡസൃഷ്ടി‑കോസ്മോളജി, ബ്രഹ്മാ‑ദേവ‑അസുര‑മരുതുകളുടെ ഉദ്ഭവം, മന്വന്തര‑യുഗക്രമവും യുഗാനുസൃത ധർമ്മങ്ങളും। രാജവംശങ്ങളും പിതൃവംശാവലിയും ശ്രാദ്ധകാല നിർദ്ദേശങ്ങളോടെ, കൂടാതെ പ്രധാന കഥാചക്രങ്ങൾ—താരക, പാർവതിയുടെ തപസ്‑വിവാഹം, സ്കന്ദജനനം‑വിജയം, നരസിംഹ, വരാഹ, വാമന, അന്ധക കഥകൾ। വാരാണസി‑നർമദാ‑പ്രയാഗ തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം; വ്രതകൽപ്പങ്ങൾ (വിവിധ ദ്വാദശി, സപ്തമി, ശയന, നക്ഷത്രവ്രതങ്ങൾ), ദാനങ്ങൾ (മേരു‑ദാനം, കൃഷ്ണാജിന‑ദാനം), ഗ്രഹശാന്തി, ഗ്രഹണാഭിഷേകം। വാസ്തുശാസ്ത്രം, പ്രതിമ‑ക്ഷേത്ര/മണ്ഡപ തരം, ഭാവിരാജാക്കന്മാർ, മഹാദാനങ്ങൾ, കല്പചക്രങ്ങൾ എന്നിവയും പറയുന്നു। അവസാനം ഫലശ്രുതി, വിഷുവസമയത്ത് സ്വർണമത്സ്യവും പശുവും ചേർത്ത് ഗ്രന്ഥദാനം ചെയ്യുന്ന വിധി—ഹരിധാമപ്രാപ്തി വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു।
The Description of the Index/Summary of the Garuḍa (Purāṇa)
ബ്രഹ്മാവ് മരീചിയോട് ഗരുഡപുരാണത്തിന്റെ ശുഭ അനുക്രമണിക പറയുന്നു—ഭഗവാൻ ഗരുഡൻ (താർക്ഷ്യൻ)ക്ക് ഉപദേശിച്ച ഗ്രന്ഥം; പരിമാണം 19,000 ശ്ലോകങ്ങൾ. വിഷയക്രമം: സൃഷ്ടിവിവരണം; സൂര്യാദി ദേവാരാധന, ദീക്ഷ, ശ്രാദ്ധം, വ്യൂഹപൂജ, വൈഷ്ണവ പഞ്ജരസ്തോത്രങ്ങൾ, യോഗവും വിഷ്ണുസഹസ്രനാമവും; ശിവ-ഗണേശ-ഗോപാല-ശ്രീധരാദി ഉപാസന; ന്യാസ-സന്ധ്യ, ദുര്ഗാ/ദേവപൂജ, പവിത്രാരോപണം, പ്രതിമാധ്യാനം; വാസ്തു-ക്ഷേത്രലക്ഷണം, പ്രതിഷ്ഠാവിധി; ദാനം-പ്രായശ്ചിത്തം; ലോക-നരകവർണ്ണനം; ജ്യോതിഷം, സാമുദ്രികം, സ്വരം, രത്നശാസ്ത്രം; തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം (പ്രത്യേകിച്ച് ഗയ); മന്വന്തരങ്ങൾ, പിതൃദർമ്മം, വർണാശ്രമകർമ്മം, ശൗചം, ഗ്രഹയജ്ഞങ്ങൾ, നീതിശാസ്ത്രം, വംശ-അവതാരങ്ങൾ, ആയുർവേദം, വ്യാകരണം-വേദാംഗം, യുഗ-സംക്രാന്തി അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ. തുടർന്ന് പ്രേതകൽപ്പത്തിൽ യോഗികൾക്ക് ധർമ്മോപദേശം, മരണാനന്തര മന്ത്ര-ദാനങ്ങൾ, യമമാർഗം, പ്രേതലക്ഷണങ്ങളും ദുഃഖങ്ങളും, പിണ്ഡീകരണം, അന്ത്യേഷ്ടിയുടെ യോഗ്യത-കാലം, നാരായണബലി, വൃഷോത്സർഗം, കർമ്മവിപാകം, ലോകവിന്യാസം, പ്രളയം, ശ്രവണം-പാരായണം-ദാനഫലങ്ങൾ എന്നിവ പറയുന്നു.
The Description of the Brahmāṇḍa Purāṇa’s Table of Contents (Anukramaṇī)
ബൃഹന്നാരദീയ പുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് മരീചിയോട് ബ്രഹ്മാണ്ഡ പുരാണത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയും അന്തർവിഭാഗങ്ങളും വിവരിക്കുന്നു. പ്രക്രീയ, അനുഷംഗ, ഉപോദ്ഘാത, ഉപസംഹാര എന്ന നാല് പാദങ്ങളെ മുൻ-മധ്യ-അന്ത്യ ഭാഗങ്ങളായി ക്രമപ്പെടുത്തി വിഷയാനുക്രമണി പറയുന്നു. കർമധർമ്മങ്ങൾ, നൈമിഷകഥ, ഹിരണ്യഗർഭനും സൃഷ്ടിക്രമവും, കല്പ-മന്വന്തരങ്ങൾ, മാനസസൃഷ്ടി, രുദ്രജനനം, മഹാദേവന്റെ അവതാരപ്രകടങ്ങൾ, ഋഷിസൃഷ്ടി; ഭുവനകോശം (ഭാരതാദി, സപ്തദ്വീപങ്ങൾ, പാതാള-ഊർധ്വലോകങ്ങൾ), ഗ്രഹഗതി, സൂര്യരചന; യുഗധർമ്മവും യുഗാന്തവും; വൈദിക വിപത്തുകൾ, സ്വായംഭുവാദി മനുക്കൾ, ഭൂമിദോഹനം; വൈവസ്വത മന്വന്തരത്തിലെ രാജർഷിവംശങ്ങൾ (ഇക്ഷ്വാകു, അത്രിവംശം, യയാതി, യദു, കാർതവീര്യ, പരശുരാമ, വൃഷ്ണികൾ, സഗരൻ), ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങൾ, ശ്രീകൃഷ്ണാവതാരം, സ്തോത്രങ്ങൾ, ബലിവംശം; കലിയുഗ ഭവിഷ്യവിഷയങ്ങൾ; തുടർന്ന് പ്രളയങ്ങൾ, കാലമാനം, പതിനാലു ലോകങ്ങൾ, നരകങ്ങൾ, മനോമയ നഗരം, പ്രകൃതിലയം, ശൈവപുരാണ സൂചന, ഗുണാനുസൃത ഗതി, അന്വയ-വ്യതിരേകത്തിലൂടെ ബ്രഹ്മനിർദ്ദേശം. അവസാനം പുരാണപരമ്പര, ശ്രവണ-പഠന-ലേഖനഫലം, ദാനം/ഉപദേശം സംബന്ധിച്ച ആചാരനിയമങ്ങൾ പറയുന്നു.
The Exposition of the Pratipadā Vrata for the Twelve Months
വ്രതനിർണ്ണയം വ്യക്തമായിരിക്കാനായി തിഥികളുടെ ക്രമവിവരണം നാരദൻ ചോദിക്കുന്നു. സനാതനൻ പ്രതിപദയിൽ നിന്ന് തിഥിക്രമം ആരംഭിച്ച്, ശരിയായ തിഥിക്രമാനുസരണം പാലിക്കുന്നതുതന്നെ സിദ്ധി നൽകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു. ചൈത്രത്തിൽ സൂര്യോദയസമയത്ത് സൃഷ്ട്യാദിയോടൊപ്പം പ്രതിപദയുടെ പ്രാധാന്യം സ്ഥാപിച്ച്, പ്രതിപദാ കർമങ്ങൾ ‘പൂർവ്വവിദ്ധാ’യായി ആചരിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. അശുദ്ധി, അമംഗളം, കലിദോഷം എന്നിവ നീക്കാൻ മഹാശാന്തി നടത്തി, തുടർന്ന് ബ്രഹ്മപൂജ (പാദ്യ-അർഘ്യ, പുഷ്പം, ധൂപം, വസ്ത്രം, ആഭരണം, നൈവേദ്യം), പിന്നെ ഹോമം, ബ്രാഹ്മണതൃപ്തി, അതിനുശേഷം ദേവതകളുടെ ക്രമപൂജ എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഓംകാരവും പുണ്യജലവും കൊണ്ട് അഭിമന്ത്രിച്ച് വസ്ത്ര-സ്വർണ്ണ ദാനം നിർബന്ധം; ദക്ഷിണയോടെ സമാപനം ചെയ്താൽ സൗരി-വ്രതവും അതേ തിഥിയിലെ വിദ്യാ-വ്രതവും പ്രസ്താവിക്കുന്നു. കൃഷ്ണൻ പഠിപ്പിച്ച ‘തിലക’ വിധി (കരവീരപുഷ്പം, ഏഴ് മുളച്ച ധാന്യങ്ങൾ, ഫലങ്ങൾ, ക്ഷമാമന്ത്രം) പറയുന്നു. ഭാദ്രപദ ശുക്ല പ്രതിപദാ വ്രതം ലക്ഷ്മിയും ബുദ്ധിയും നൽകുന്നതായി; തിങ്കളാഴ്ച ആരംഭിച്ച് മൂന്നര മാസം, കാർത്തികത്തിൽ ഉപവാസ-പൂജയും വായനദാനവും സഹിതം. ശിവനോടുള്ള മൗനവ്രതം (16 ഉപചാരങ്ങൾ, കുംഭത്തിൽ സ്വർണ്ണശിവം, ഗോദാനം), അശോകവ്രതം, നവരാത്രി (ഘടസ്ഥാപനം, അങ്കുരാരോപണം, ദേവീമാഹാത്മ്യ പാരായണം, കുമാരീപൂജ), ഗോവർധനത്തിൽ വിഷ്ണുവിന്റെ അന്നകൂടം, മാർഗശീർഷ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലെ ധനവ്രതം, തുടർന്ന് മാസങ്ങളിൽ സൂര്യ/അഗ്നി/ശിവ കർമങ്ങൾ, വൈശാഖത്തിൽ വിഷ്ണുപൂജയാൽ സായുജ്യപ്രാപ്തി എന്നിവ പറയുന്നു. അവസാനം എല്ലാ പ്രതിപദാ വ്രതങ്ങൾക്കും ബ്രഹ്മചര്യവും ഹവിഷ്യാന്നവും പൊതുനിയമങ്ങളായി വീണ്ടും പറയുന്നു.
The Second Twelve-Month Vrata: Dvitīyā Observances and Their Fruits
സനാതനൻ ഒരു ബ്രാഹ്മണനോട് ദ്വിതീയാ തിഥികേന്ദ്രിതമായ “രണ്ടാം” ദ്വാദശമാസ വ്രതശ്രേണി ഉപദേശിക്കുന്നു. ചൈത്ര ശുക്ല ദ്വിതീയയിൽ ശക്തിസഹിതം ബ്രഹ്മാവിനെ ഹവിസും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും കൊണ്ട് പൂജിച്ച് ഇഷ്ടസിദ്ധിയും ബ്രഹ്മപ്രാപ്തിയും ഫലമെന്നു സംकल्पിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മാസാനുസൃത ഭേദങ്ങൾ—വൈശാഖത്തിൽ ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുരൂപമായി ഏഴ് ധാന്യങ്ങളോടെ (രാധാ), ജ്യേഷ്ഠത്തിൽ സൂര്യ/ഭാസ്കരപൂജയാൽ സൂര്യലോകലാഭം, ആഷാഢത്തിൽ രാമ–സുഭദ്ര രഥയാത്ര മഹോത്സവം, നഭസിൽ വിശ്വകർമ്മ/പ്രജാപതി “സ്വപിതീ/അശോക-ശയന” പൂജയും ഗൃഹരക്ഷാ പ്രാർത്ഥനയും, ഭാദ്രപദത്തിൽ ഇന്ദ്രരൂപപൂജയും അർദ്ധചന്ദ്ര നൈവേദ്യവും, ആശ്വിനത്തിൽ അക്ഷയദാന മഹത്വം, ഊർജയിൽ യമ–യമുന ‘യമാ’ വ്രതത്തിൽ സഹോദരിയെ ആദരിച്ചു ഭോജനമർപ്പിക്കൽ. മാർഗശീർഷത്തിൽ പിതൃശ്രാദ്ധം, പൗഷത്തിൽ ഗോശൃംഗ-സംസ്കൃത സ്നാനവും ചന്ദ്രാർഘ്യവും, മാഘത്തിൽ ചുവന്ന പുഷ്പങ്ങൾ, പശുക്കൾ, സ്വർണ്ണപ്രതിമയോടെ സൂര്യ/പ്രജാപതി പൂജ, ഫാൽഗുനത്തിൽ വെളുത്ത സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങളോടെ സാഷ്ടാംഗ നമസ്കാര സഹിതം ശിവപൂജ. കൃഷ്ണപക്ഷ ദ്വിതീയകൾക്കും വിധി വ്യാപിക്കുന്നു; മാസരൂപം ധരിക്കുന്ന അഗ്നിയെയാണ് മൂല ദ്വിതീയാ ദേവതയായി പറഞ്ഞ്, ബ്രഹ്മചര്യനിയമത്തെ കർമസിദ്ധിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു।
The Account of the Third-day Vow Observed through the Twelve Months (Tṛtīyā-vrata)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സനാതനൻ നാരദനോട് ചന്ദ്രതിഥിയായ തൃതീയയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വ്രതങ്ങൾ ഉപദേശിക്കുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകളുടെ സൗഭാഗ്യം, സന്താനം, ഗൃഹക്ഷേമം എന്നിവയ്ക്കായി. തുടക്കത്തിൽ ചൈത്ര ശുക്ല തൃതീയയിലെ ഗൗരീ-വ്രതം—ഗൗരിയെ ഭർത്താവോടുകൂടിയ ലോഹ/മൺ യുഗള പ്രതിമയായി നിർമ്മിച്ച് ദൂർവയും അലങ്കാരങ്ങളും കൊണ്ട് പൂജ, ഉപവാസം, രാത്രിജാഗരണം, ഗുരുവിന് ദാനം, അവസാനം വിസർജനം. തുടർന്ന് 12 വർഷത്തെ ദീർഘാനുഷ്ഠാനവും സമാപന ദാനവും (ധേനുദ്വാദശ സംകല്പം) പറയുന്നു. പിന്നെ അക്ഷയ (രാധാ) തൃതീയ—ഈ ദിനം ചെയ്ത കർമ്മം അക്ഷയഫലദായകം; തിഥികാലത്തെ യുഗാരംഭങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി വിഷ്ണു–ശ്രീ പൂജ, ഗംഗാസ്നാനം, അക്ഷത ഉപയോഗം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മാസാനുസാരം രംഭാ-വ്രതം (ജ്യേഷ്ഠ), ആഷാഢത്തിൽ കേശവ–ലക്ഷ്മീ പൂജ, ഭാദ്രപദത്തിൽ സ്വർണ-ഗൗരീ (16 വർഷം) ഉദ്യാപനം—ഹോമവും വായന വിതരണവും സഹിതം—ഹാരിതാലക, ഹസ്ത നക്ഷത്രയുക്ത ഹസ്ത-ഗൗരീ, കോടീശ്വരി/ലക്ഷേശ്വരി (4 വർഷം; ലക്ഷ ധാന്യവും പാലിന്റെ പ്രതിമയും), ഈഷാ മഹാഗൗരീ (5 വർഷം; അഞ്ചു സുവാസിനികളും കലശാദി പൂജയും), കൂടാതെ വിഷ്ണു-ഗൗരീ, ഹര-ഗൗരീ, ബ്രഹ്മ-ഗൗരീ, സൗഭാഗ്യസുന്ദരീ തുടങ്ങിയ യുഗള വ്രതങ്ങളും വരുന്നു. അവസാനം തൃതീയാ-വ്രതത്തിന്റെ പൊതുവിധി—ദേവീപൂജ, ബ്രാഹ്മണസത്കാരം, ദാനം, ഹോമം, വിസർജനം—സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു.
The Explanation of the Twelve-Month Caturthī Vrata
ഈ അധ്യായത്തിൽ സനാതനൻ ഒരു ബ്രാഹ്മണനോട് ചാന്ദ്രവർഷം മുഴുവൻ ചതുര്ഥീ വ്രതങ്ങളുടെ വിധി ഉപദേശിച്ച് അവയെ ആഗ്രഹസിദ്ധി നൽകുന്ന വ്രത-കൽപമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ചൈത്ര ചതുര്ഥിയിൽ വാസുദേവസ്വരൂപനായ ഗണേശപൂജയിൽ ആരംഭിച്ച്, തുടർ മാസങ്ങളെ വൈഷ്ണവ വ്യൂഹങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു—വൈശാഖത്തിൽ സങ്കർഷണ (ശംഖദാനം), ജ്യേഷ്ഠത്തിൽ പ്രദ്യുമ്ന (ഫലം/മൂലം ദാനം), ആഷാഢത്തിൽ അനിരുദ്ധ (സന്ന്യാസികൾക്ക് ചുരക്ക/കുംഭീ പാത്രദാനം)—എന്നിങ്ങനെ, പന്ത്രണ്ടുവർഷ ചക്രവും ഉദ്യാപനവും പറയുന്നു. തുടർന്ന് പ്രത്യേക വ്രതങ്ങൾ: ജ്യേഷ്ഠയിലെ സതീ-വ്രതം, ആഷാഢയിലെ രഥന്തര-കൽപബന്ധിത ചതുര്ഥി, ശ്രാവണത്തിലെ ജാതി-ചന്ദ്രോദയം (പൂർണ്ണ ധ്യാന-പ്രതിമാ വിവരണത്തോടെ, മോദകം മാത്രം ആഹാരം), കൂടാതെ ദൂർവാ-ഗണപതി (യന്ത്ര/രേഖാചിത്രം, ചുവന്ന നിവേദ്യങ്ങൾ, അഞ്ചു പവിത്ര ഇലകൾ, ദീർഘകാല ഗുരുസേവ). ഭാദ്രപദത്തിൽ ബഹുലാധേനു-ദാനം ഗോളോകഫലപ്രദം; സിദ്ധ-വിനായക വ്രതത്തിൽ 21 ഇലകളാൽ 21 നാമപൂജ, സ്വർണ്ണ വിനായക പ്രതിമാദാനം, അഞ്ചുവർഷ അനുഷ്ഠാനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ചതുര്ഥിയിൽ ചന്ദ്രദർശനം നിരോധിച്ച് പ്രായശ്ചിത്ത പുരാണമന്ത്രവും നൽകുന്നു. കപർദ്ദീശ (ഈഷ) പൂജ, സ്ത്രീകൾക്കുള്ള കരകാ-വ്രതം (കാർത്തിക കൃഷ്ണപക്ഷം), ഊർജ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ നാഗവ്രതം വിഷരക്ഷയ്ക്കായി, നാലുവർഷ ക്രമശിക്ഷ (ഹോമസഹിതം) കൂടെ 16 നാമങ്ങളുള്ള ഗണേശസ്തുതി (വരവ്രതസമം) എന്നിവയും വരുന്നു. പൗഷത്തിൽ മോദക-ദക്ഷിണ, മാഘ കൃഷ്ണത്തിൽ സങ്കഷ്ട വ്രതം (ചന്ദ്രോദയ പൂജയും ചന്ദ്രാർഘ്യവും), മാഘ ശുക്ലത്തിൽ ഗൗരീ വ്രതം (ഢുംഢി/കുണ്ഡാ/ലലിതാ/ശാന്തി നാമങ്ങൾ), ഫാൽഗുണത്തിൽ ഢുംഢിരാജ പൂജ; ഞായർ/ചൊവ്വ ചതുര്ഥികളുടെ പ്രത്യേക ഫലങ്ങളും എല്ലാ ചതുര്ഥികളിലും വിഘ്നേശഭക്തിയുടെ സർവ്വകാലികതയും ഉപസംഹാരമാണ്।
The exposition of the Pañcamī vow to be observed in the twelve months
സനാതനൻ നാരദനോട് പഞ്ചമീ വ്രതങ്ങളെ പന്ത്രണ്ടുമാസങ്ങളിലായി ക്രമബദ്ധമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. ചൈത്ര ശുക്ല പഞ്ചമിയിൽ മത്സ്യജയന്തിയും ശ്രീപഞ്ചമിയും—ലക്ഷ്മീപൂജ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, പായസ നൈവേദ്യം. തുടർന്ന് പൃഥ്വീ-, ചാന്ദ്ര-, ഹയഗ്രീവ വ്രതങ്ങൾ; വൈശാഖത്തിൽ ശേഷ/അനന്ത പൂജ, ജ്യേഷ്ഠത്തിൽ പിതൃതർപ്പണവും ബ്രാഹ്മണഭോജനവും. ആഷാഢത്തിലെ വായു വ്രതത്തിൽ പഞ്ചവർണ ധ്വജം, ലോകപാല പൂജ, യാമങ്ങളോളം ഉപവാസം, സ്വപ്നപരിശോധനം; അശുഭനിമിത്തം വന്നാൽ ശിവോപവാസം വർധിപ്പിച്ച് എട്ട് ബ്രാഹ്മണർക്കു ഭോജനം. ശ്രാവണ കൃഷ്ണ പഞ്ചമിയിലെ അന്നാവ്രതത്തിൽ അന്നം തയ്യാറാക്കി പ്രോക്ഷണം, പിതൃ-ഋഷി പൂജ, യാചകര്ക്ക് അന്നദാനം, പ്രദോഷത്തിൽ ലിംഗപൂജയും പഞ്ചാക്ഷരി ജപവും, ധാന്യസമൃദ്ധിക്കായി പ്രാർത്ഥന; ശ്രാവണ ശുക്ല പഞ്ചമിയിൽ ഇന്ദ്രാണി പൂജയും ധനദാനവും. ഭാദ്രപദത്തിൽ നാഗങ്ങൾക്ക് പാലാർപ്പണം; കൂടാതെ സപ്തർഷി കേന്ദ്രീകൃത ഏഴുവർഷ വ്രതം—മണ്ണുവേദി, അർഘ്യം, കൃഷിയില്ലാത്ത ധാന്യം, സ്വർണ്ണപ്രതിമകൾ, പഞ്ചാമൃതസ്നാനം, ഹോമം, ഗുരു-ബ്രാഹ്മണ സത്കാരം; ഫലം ദിവ്യവിമാനപ്രാപ്തി. തുടർന്ന് ആശ്വിനിൽ ഉപാംഗ-ലലിതാ വ്രതം, കാർത്തികയിൽ ജയാ വ്രതം (സ്നാനത്തോടെ പാപനാശം), മാർഗശീർഷത്തിൽ നിർഭയതയ്ക്കായി നാഗപൂജ, പൗഷത്തിൽ വിഷ്ണുപൂജ. അവസാനം—ഓരോ മാസവും ഇരുപക്ഷങ്ങളിലെ പഞ്ചമിയിൽ പിതൃ-നാഗ പൂജ ശ്രേയസ്കരമെന്ന് പറയുന്നു।
The Exposition of the Ṣaṣṭhī-vrata Observed Through the Twelve Months
സനാതനൻ നാരദനോട് പന്ത്രണ്ടു മാസങ്ങളിലായി ഷഷ്ഠീ വ്രതങ്ങളുടെ കലണ്ടർവിധാനം ഉപദേശിക്കുന്നു. ചൈത്ര ശുക്ല ഷഷ്ഠീ (കുമാരവ്രതം)യിൽ ഷൺമുഖ/സ്കന്ദാരാധനയാൽ ഇഷ്ടസിദ്ധിയും സദ്ഗുണസന്താനവും; ജ്യേഷ്ഠത്തിൽ സൂര്യപൂജയാൽ മാതൃസുഖം; ആഷാഢത്തിൽ സ്കന്ദവ്രതം വംശവർധനയ്ക്ക്; ശ്രാവണത്തിൽ ശരജന്മാ ദേവനെ ഷോഡശോപചാരങ്ങളാൽ പൂജിക്കുക. ഭാദ്രപദ കൃഷ്ണ ഷഷ്ഠിയിലെ ലലിതാവ്രതം സ്ത്രീകൾക്കായി വിശദമായി—പ്രഭാതസ്നാനം, വെള്ളവസ്ത്രധാരണം, സംഗമതീരത്തിലെ മണൽത്തിട്ടയിൽ പൂജ, മുളപ്പാത്രത്തിൽ പിണ്ഡരൂപ നിർമ്മാണം, പുഷ്പപ്പട്ടിക, 108-ഉം 28-ഉം എണ്ണത്തിൽ ജപം, നിർദ്ദിഷ്ട തീർത്ഥങ്ങളിൽ പ്രാർത്ഥന, വിപുല നൈവേദ്യം, ദീപധൂപങ്ങൾ, രാത്രി മുഴുവൻ ജാഗരണം (നിദ്ര നിരോധനം); തുടർന്ന് ദാനം, ബ്രാഹ്മണ/കന്യാഭോജനം, സധവികളുടെ ആദരം. ആശ്വിന ശുക്ല ഷഷ്ഠിയിൽ കാത്യായനി പൂജയാൽ ഭർത്താവും സന്താനവും ലഭിക്കും; മറ്റു മാസങ്ങളിൽ ചന്ദനാ, വരുണാ മുതലായ നാമധേയ ഷഷ്ഠികളും സൂര്യ/വിഷ്ണു/വരുണ/പശുപതി ആരാധനയും; അവസാനം ശിവലോകപ്രാപ്തി ഫലമായി പറയുന്നു।
The Exposition of the Saptamī Vow Observed Across Twelve Months (Saptamī-vrata-prakāśana)
സനാതനൻ നാരദനോട് സപ്തമി സൂര്യതിഥിയാണെന്നും സൂര്യോപാസനയ്ക്കും മാസാനുസൃത വ്രതങ്ങൾക്കും അത്യന്തം യോജ്യമാണെന്നും ഉപദേശിക്കുന്നു. ചൈത്ര ശുക്ല സപ്തമിയിൽ ശുദ്ധ മൺവേദിയിൽ പുറത്തുസ്നാനം, അഷ്ടദള പദ്മമണ്ഡലം, മദ്ധ്യേ വിഭാവപ്രതിഷ്ഠ, ദിക്കുകളിൽ ജോടി സത്തകളുടെ (ഗന്ധർവ, രാക്ഷസ, നാഗ/കാദ്രവേയ, യാതുധാന, ഋഷി) സ്ഥാപനം, ഈശാനത്തിൽ ഗ്രഹസ്ഥാപനം എന്നിവ പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഷോഡശോപചാര പൂജ, 800 ഘൃതാഹുതികളോടെ ഹോമം, സൂര്യനു 64യും മറ്റുള്ളവർക്കും നിശ്ചിത ആഹുതികളും, ദക്ഷിണ—ഫലമായി സുഖവും ദേഹാന്തരത്തിൽ ‘സൂര്യമണ്ഡലമാർഗ്ഗം’ വഴി പരമപദപ്രാപ്തിയും പ്രസ്താവിക്കുന്നു. പിന്നെ മാസങ്ങളിലെ സപ്തമികളിൽ വ്യത്യസ്ത വ്രതങ്ങൾ: വൈശാഖത്തിൽ ഗംഗാവ്രതം (ആയിരം കലശങ്ങൾ), കമലവ്രതം (ചെറിയ സ്വർണക്കമലം, കപിലാദാനം, ഉപവാസം), നിംബപത്രവ്രതം (മന്ത്രം, മൗനം), ശർക്കരാസപ്തമി, ജ്യേഷ്ഠത്തിൽ ഇന്ദ്രന്റെ സൂര്യരൂപജനനം, ആഷാഢത്തിൽ വിവസ്വാൻ പ്രാദുർഭാവം, ശ്രാവണത്തിൽ അവ്യംഗവ്രതവും ഹസ്ത നക്ഷത്രമഹിമയും, ഭാദ്രത്തിൽ അമുക്താഭരണ/സോമാംശ മഹേശപൂജ, ഫലസപ്തമി (ഫലാർപ്പണം, രക്ഷാസൂത്രം), ആശ്വിനത്തിൽ ശുഭസപ്തമി പഞ്ചഗവ്യവിധി, കാർത്തികത്തിൽ ശാകവ്രതം, മാർഗശീർഷത്തിൽ മിത്രവ്രതം (വിഷ്ണുവിന്റെ വലതുകണ്ണ് മിത്ര), പൗഷത്തിൽ അഭയവ്രതം (ത്രിസന്ധ്യാപൂജ, മോദകദാനം), മാഘ കൃഷ്ണത്തിൽ സർവാപ്തി (സ്വർണ്ണ സൂര്യചക്രം, ജാഗരണം), അചല/ത്രിലോചന ജയന്തി-രഥസപ്തമി (രഥദാനം), ഭാസ്കരീ സപ്തമി (പ്രഭാതസ്നാനം, അർക്ക/ബദരി ഇല), പുത്രസപ്തമി, ഫാൽഗുണത്തിൽ അർക്കപുട/ത്രിവർഗദാ. ഉപസംഹാരം: ഓരോ മാസ സപ്തമിയിലും ഭാസ്കരപൂജ സ്വതന്ത്രമായി ഇഷ്ടഫലം നൽകുന്നു।
द्वादशमासेषु अष्टमी-व्रत-कथनम् (Account of the Aṣṭamī Vow Across the Twelve Months)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സനാതനൻ ഒരു ബ്രാഹ്മണനോട് ചന്ദ്രവർഷത്തിലെ പന്ത്രണ്ടുമാസങ്ങളിലായി അനുഷ്ഠിക്കേണ്ട അഷ്ടമി-വ്രതങ്ങളുടെ ക്രമം ഉപദേശിക്കുന്നു. ചൈത്ര ശുക്ലാഷ്ടമിയിൽ ഭവാനിയുടെ ജന്മോത്സവം—പ്രദക്ഷിണ, യാത്ര, ദർശനം, അശോക-ബുദ വിധി (അശോകാഷ്ടമി/മഹാഷ്ടമി) എന്നിവ. വൈശാഖ-ജ്യേഷ്ഠങ്ങളിൽ ഉപവാസവും അപരാജിതാദേവിയുടെയും ശിവ/ദേവീ രൂപങ്ങളുടെയും പൂജയും; ആഷാഢത്തിൽ രാത്രിജലസ്നാനം, അഭിഷേകം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, സ്വർണ്ണദക്ഷിണ എന്നിവയോടെ വിപുലമായ കർമ്മം. ഭാദ്രപദത്തിൽ സന്താനപ്രദ വ്രതങ്ങൾ, ‘ദശാഫല’ എന്ന പത്തു ദിവസത്തെ കൃഷ്ണവ്രതം—108 ആഹുതികളുള്ള ഹോമം, തുളസിപ്പത്രപൂജ, പൂരിക നൈവേദ്യം, ഗുരുദാനം, ദീർഘാനുഷ്ഠാനം; തുടർന്ന് പൂർണ്ണ കൃഷ്ണജന്മാഷ്ടമി വിധി—മണ്ഡപ/മണ്ഡല/കലശസ്ഥാപനം, അർദ്ധരാത്രി അഭിഷേകം, നൈവേദ്യം, ജാഗരണം, പ്രതിമാദാനം, സ്വർണ്ണധേനുദാനം. പിന്നെ രാധാവ്രതം, ദൂർവാഷ്ടമി (സന്താനമന്ത്രങ്ങൾ), 16 ദിവസത്തെ മഹാലക്ഷ്മീവ്രതം—16 കെട്ടുകളുള്ള ഡോറകം, ഉദ്യാപനം, ചന്ദ്രാർഘ്യം, ഷോഡശോപചാരപൂജ. അവസാനം ദുർഗാമഹാഷ്ടമി, കരകവ്രതം, ഗോപാഷ്ടമി, അനഘാവിധി, കാലഭൈരവ ഉപവാസം, അഷ്ടകാ ശ്രാദ്ധം-ശിവപൂജ, ഭദ്രകാളി/ഭീഷ്മ തർപ്പണം, ഭീമാ-ശിവശിവാപൂജ, ശീതലാ അഷ്ടമിയുടെ മന്ത്ര-സ്വരൂപം മുതലായവ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി, പ്രതിമാസം ശിവ-ശിവാ അഷ്ടമി പൂജയുടെ പൊതുവിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു।
The Narration of the Navamī Vow Observed Across the Twelve Months
സനാതനൻ നാരദനോടും ബ്രാഹ്മണസഭയോടും പന്ത്രണ്ടുമാസങ്ങളിലുടനീളം ആചരിക്കേണ്ട നവമി വ്രതങ്ങളുടെ വിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. ചൈത്ര ശുക്ല നവമി ശ്രീരാമനവമി—ഉപവാസം അല്ലെങ്കിൽ മധ്യാഹ്നോത്സവത്തിന് ശേഷം ഏകഭുക്തം, മധുരഭോജനത്തോടെ ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ഗോ-ഭൂമി-എള്ള്-സ്വർണം-വസ്ത്രം-ആഭരണം മുതലായ ദാനങ്ങൾ; പാപനാശവും വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തിയും ഫലം. തുടർന്ന് ശാക്തപരിസരത്തിൽ മാതൃവ്രതം (ഭൈരവബന്ധം), അറുപത്തിനാലു യോഗിനികളും ഭദ്രകാളിയും പൂജ, താമരദളങ്ങളാൽ ചണ്ഡികാരാധന പറയുന്നു. പിന്നെ ജ്യേഷ്ഠത്തിൽ ഉമാവ്രതം, രാത്രിയിൽ ഐരാവതത്തിൽ ശ്വേത ഇന്ദ്രനെ ധ്യാനിച്ച് പൂജ; ശ്രാവണത്തിൽ കൗമാരീ രൂപ ചണ്ഡികാപൂജ (രാത്രിഭോജനം അല്ലെങ്കിൽ പക്ഷോപവാസം), ഭാദ്രപദത്തിൽ ദുർഗയുടെ നന്ദാ നവമി. ആശ്വിനിലെ മഹാപൂർവയിൽ ശമീ പൂജ, രാത്രിയിൽ ആയുധ-ചിഹ്ന വന്ദനം, ഭദ്രകാളിക്ക് ബലി, ദക്ഷിണയോടെ സമാപനം. കാർത്തികത്തിലെ അക്ഷയാ നവമിയിൽ അശ്വത്ഥമൂല തർപ്പണവും സൂര്യാർഘ്യവും; തുടർന്ന് മാർഗശീർഷത്തിൽ നന്ദിനീ, പൗഷത്തിൽ മഹാമായാപൂജ, മാഘത്തിൽ മഹാനന്ദാ, ഫാൽഗുനത്തിൽ ആനന്ദാ—അക്ഷയപുണ്യവും ഇഷ്ടസിദ്ധിയും ഫലമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Daśamī-vrata: Observances for the Bright Tenth Day Through the Twelve Months
ഈ അധ്യായത്തിൽ സനാതനൻ നാരദനോട് ശുക്ല ദശമിയുടെ വ്രതങ്ങൾ മാസംതോറും ക്രമമായി ഉപദേശിക്കുന്നു. ചൈത്രത്തിൽ ധർമ്മരാജൻ (യമൻ) ഋതുയോജ്യമായ ഉപഹാരങ്ങളോടെ പൂജ, ഉപവാസം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, നിശ്ചിത ദക്ഷിണ—ദിവ്യബന്ധുത്വം നൽകുന്നു. മാധവത്തിൽ വെളുത്ത സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങളാൽ വിഷ്ണുപൂജയും ധാരാളം പ്രദക്ഷിണയും വൈഷ്ണവലോകപ്രാപ്തിക്കായി. ജ്യേഷ്ഠത്തിൽ ഗംഗാവതരണം, ദാശഹര ‘ദശയോഗ’ മഹിമ—നക്ഷത്രം, വാർ, കരണം, യോഗം, രാശിസ്ഥിതി എന്നിവ സഹിതം; സ്നാനം ഹരിധാമം നൽകുന്നു. ആഷാഢത്തിൽ സ്നാന-ജപ-ഹോമ-ദാനങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗഫലദായകം; ശ്രാവണത്തിൽ ഉപവാസത്തോടെ ശിവപൂജയും ദാനവും; ഭാദ്രപദത്തിൽ ദശാവതാരവ്രതത്തിൽ തർപ്പണം ചെയ്ത് പത്ത് സ്വർണ്ണ അവതാരപ്രതിമകൾ ദാനം. ആശ്വിനിൽ വിജയദശമി—ഗോമയ ചക്രവാളം ഒരുക്കി രാമനും സഹോദരന്മാരും പൂജിക്കപ്പെടുന്നു; ഗൃഹസ്ഥരുടെ പങ്കാളിത്തം ജയവും ധനലാഭവും നൽകുന്നു. കാർത്തികത്തിൽ സാർവഭൗമവ്രതം—അർദ്ധരാത്രി ദിഗ്ബലി, അഷ്ടദള മണ്ഡലം, ദിക്പാലന്മാരുടെയും അനന്തന്റെയും മന്ത്രങ്ങളാൽ പാപനാശം; അവസാനം ബ്രാഹ്മണപൂജ രാജസമ പുണ്യം നൽകുന്നു. തുടർന്ന് മാർഗശീർഷത്തിൽ ആരോഗ്യക, പൗഷത്തിൽ കേശവന്റെ പത്ത് രൂപങ്ങളോടെ വിശ്വേദേവപൂജ, മാഘത്തിൽ ദേവാംഗിരസപൂജ, ഒടുവിൽ പതിനാലു യമന്മാരുടെ പൂജ, തർപ്പണം, സൂര്യാർഘ്യം—സമൃദ്ധിയും വിഷ്ണുലോകപ്രാപ്തിയും നൽകുന്നു.
The Account of the Ekādaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
സനാതനൻ നാരദനോട് ഏകാദശി വ്രതത്തിന്റെ മാനദണ്ഡവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു—പുഷ്പാലങ്കൃത മണ്ഡപം ഒരുക്കൽ, നിയമപ്രകാരം സ്നാനം, മന്ത്രങ്ങളോടെ വിഷ്ണുപൂജ, ഹോമം, പ്രദക്ഷിണ, സ്തോത്രപാരായണം, സംഗീതം, സാഷ്ടാംഗ നമസ്കാരം, ജയഘോഷം, രാത്രി ജാഗരണം। തുടർന്ന് പന്ത്രണ്ടു മാസങ്ങളിലെ ഏകാദശികളും ദ്വാദശിയിലെ പാരണക്രമവും വിവരിക്കുന്നു—സാധാരണയായി ഷോഡശോപചാര പൂജ, ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ദക്ഷിണാദാനം; ഫലമായി പാപനാശം, സമൃദ്ധി, സന്താനലാഭം, വൈകുണ്ഠപ്രാപ്തി എന്നിവ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു। വരൂഥിനിയിൽ സ്വർണം-അന്നം-ഗോദാനം മുതലായ ദാനവിശേഷം, നിർജലയുടെ പുണ്യം ഇരുപത്തിനാലു ഏകാദശികൾക്ക് തുല്യം, യോഗിനിയുടെ ദാനമാഹാത്മ്യം, ശയനീ ഏകാദശിയിൽ പ്രതിഷ്ഠയും പൗരുഷസൂക്തപൂജയും വഴി ചാതുർമാസ്യപ്രവേശം, പ്രബോധിനിയിൽ വൈദികമന്ത്രങ്ങളോടെ ‘ഉണർത്തൽ’ കർമ്മങ്ങളും ഉത്സവാർപ്പണങ്ങളും പറയുന്നു। അവസാനം ദശമി–ഏകാദശി–ദ്വാദശി മൂന്ന് ദിവസത്തെ ശാസനം—ആഹാരക്കുറവ്, പാത്ര/ആഹാരനിഷേധങ്ങൾ, സത്യം-അഹിംസ-ശുചിത്വം, നിന്ദയും വിഷയാസക്തിയും ഉപേക്ഷിക്കൽ—ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു।
The Exposition of the Dvādaśī Vow for the Twelve Months (Dvādaśī-vrata-nirṇaya and Mahā-dvādaśī Lakṣaṇas)
ഈ അധ്യായത്തിൽ സനാതനൻ നാരദനോട് ദ്വാദശീ-കേന്ദ്രിത വ്രതകല്പം ഉപദേശിക്കുന്നു. ചൈത്ര ശുക്ല ദ്വാദശിയിലെ മദനവ്രതം—ശുദ്ധ ഘടസ്ഥാപനം (അരി, ഫലങ്ങൾ, കരിമ്പ്, വെള്ള വസ്ത്രം, ചന്ദനം), അച്യുതപൂജ, ഉപവാസം, അടുത്ത ദിവസം ബ്രാഹ്മണഭോജനവും ദക്ഷിണയും, വർഷാന്ത്യത്തിൽ ശയ്യ, ഗോ, സ്വർണം, കാമദേവപ്രതിമ ദാനം. തുടർന്ന് ഭർത്തൃ-ദ്വാദശികയിൽ ശ്രീസഹിത ഹരിയെ ശയ്യയിൽ പൂജിച്ച് രാത്രി ജാഗരണം ഗാന-നൃത്തങ്ങളോടെ, സ്വർണ്ണ ഹരിപ്രതിമയും ശയ്യയും ദാനം ചെയ്ത് ദാമ്പത്യസ്ഥൈര്യം ലഭിക്കുന്നു. പിന്നെ മാസാനുസൃതമായി വിഷ്ണുരൂപങ്ങൾ (മാധവ, ത്രിവിക്രമ, ശ്രീധര, വാമന, പദ്മനാഭ, ദാമോദര മുതലായവ), നിർദ്ദിഷ്ട ആഹാരം, പലപ്പോഴും പന്ത്രണ്ട് ബ്രാഹ്മണർ, പാത്ര-വസ്ത്രങ്ങൾ, സ്വർണ്ണ-രജത ദക്ഷിണ എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. കാർത്തികയിലെ ഗോവത്സ-ദ്വാദശിയിൽ ഗോ-വത്സ ചിഹ്നപൂജ, സുരഭി അർഘ്യമന്ത്രം, ക്ഷീരവസ്തു വർജനം. നീരാജനവ്രതം മഹാശാന്തിയായി വികസിച്ച് ഹരിക്ക് ദീപാരതി, സൂര്യൻ, ശിവൻ, മാതൃഗണം, പിതൃകൾ, നാഗങ്ങൾ തുടങ്ങിയവരുടെ ക്രമപൂജ; പശുസമ്പത്ത്, രാജചിഹ്നങ്ങൾ എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു. സാധ്യവ്രതവും ദ്വാദശ ആദിത്യവ്രതവും—പന്ത്രണ്ട് നാമ/രൂപങ്ങൾ, സ്വർണ്ണപ്രതിമകളാൽ ഉദ്യാപനം, ബ്രാഹ്മണതർപ്പണം; സൂര്യലോകഭോഗത്തിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മസാക്ഷാത്കാരത്തിലേക്ക് ഫലശ്രുതി. അഖണ്ഡവ്രതത്തിൽ ജനാർദനന്റെ സ്വർണ്ണപ്രതിമയും പന്ത്രണ്ട് മാസം രാത്രിഭോജനവും; രൂപവ്രതത്തിൽ 108 ഗോമയപിണ്ഡങ്ങൾ, ദ്വാദശാക്ഷരി മന്ത്രഹോമം, ഗുരുവിന് പ്രതിമാദാനം. സുജന്മ-ദ്വാദശിയിൽ മാസദാനങ്ങൾ (നെയ്യ്, ധാന്യം, എള്ള്, സ്വർണ്ണ-രജതം, വസ്ത്രം, ചന്ദനം) ഒടുവിൽ സ്വർണ്ണ സൂര്യപ്രതിമ. അവസാനം മഹാദ്വാദശികൾ (ത്രിസ്പൃശാ, ഉന്മീലിനീ, വഞ്ജുലീ, പക്ഷവർധിനീ, ജയാ, വിജയാ, ജയന്തീ, അപരാജിതാ) ലക്ഷണങ്ങൾ, തിഥിസംയോഗത്തിൽ ഏകാദശിയിൽ നിന്ന് ദ്വാദശിയിലേക്ക് ഉപവാസമാറ്റം, ഏകാദശീ-ദ്വാദശീ ആജീവനാന്ത നിയമമാണെന്നതും പറയുന്നു.
The Narration of the Trayodaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months
സനാതനൻ നാരദനോട് ത്രയോദശീ വ്രതകൽപം മാസക്രമത്തിലും ഋതുനിയമത്തിലും വിശദീകരിക്കുന്നു. ചൈത്ര/മധു ശുക്ല ത്രയോദശിയിൽ മദനൻ/അനംഗൻ (കാമദേവൻ) പൂജ—ചന്ദനത്തിൽ രൂപനിർമ്മാണം, പുഷ്പധനുസ്സും ബാണങ്ങളും ചിത്രീകരണം, മധ്യാഹ്ന പൂജ, വസന്ത-ശിവ നാമങ്ങളോടെയുള്ള മന്ത്രനമസ്കാരം, ബ്രാഹ്മണ ദമ്പതികളുടെ സത്കാരം—ഇവയോടെ അധ്യായം തുടങ്ങുന്നു. തുടർന്ന് വർഷം മുഴുവൻ കാമദേവന്റെ നാമങ്ങൾ, നൈവേദ്യ-ഉപഹാരങ്ങൾ, ദാനവിധികൾ (പ്രത്യേകിച്ച് ആടുദാനം) കൂടാതെ നദിസ്നാനപുണ്യഫലവും പറയുന്നു. മഹാവാരുണി (വാരുണിയോടു ശനി യോഗം)യും മഹാമഹാ (ശതഭിഷജ് നക്ഷത്രം+ശനി ദിവസം+ഫാൽഗുണ ശുക്ലപക്ഷം)യും പോലുള്ള ശുഭകാല വർധകങ്ങളും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. രാധാ മാസത്തിലെ കാമദേവ വ്രതം, ജ്യേഷ്ഠ ശുക്ല ത്രയോദശിയിലെ ദൗർഭാഗ്യശമനം (സൂര്യബന്ധിത പുഷ്പങ്ങളും പ്രാർത്ഥനകളും), ഉമാ–മഹേശ്വര പ്രതിഷ്ഠയുടെ ബഹുദിന വ്രതവും അഞ്ചുവർഷ ചക്രവും, ശ്രാവണത്തിലെ രതി–കാമ വ്രതം (14 വർഷ പൂർത്തീകരണം, പ്രതിമയും ഗോദാനവും), ഭാദ്രപദത്തിലെ ഗോത്രിരാത്ര ലക്ഷ്മീ–നാരായണ വ്രതം (പഞ്ചാമൃതം, ഗോദാന മന്ത്രങ്ങൾ), ഈഷ/ആശ്വിനത്തിലെ അശോക വ്രതം (സ്ത്രീകളെ വൈധവ്യത്തിൽ നിന്ന് കാക്കൽ) എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. കാർത്തിക ത്രയോദശീ പ്രദോഷത്തിൽ ദീപദാനം പ്രധാനമായി, അവസാനം ശിവശതനാമ സ്തുതി വരുന്നു. ഒടുവിൽ മാർഗശീർഷത്തിൽ അനംഗപൂജ, പൗഷത്തിൽ ഹരിക്ക് ഘൃതപാത്രദാനം, മാഘത്തിൽ മൂന്ന് ദിവസ സ്നാനവ്രതം, ഫാൽഗുണത്തിൽ കുബേരപൂജയും സ്വർണപ്രതിമാദാനവും—ഇവ സമൃദ്ധിയും സംരക്ഷണവും ഒടുവിൽ ശിവലോകപ്രാപ്തിയും നൽകുമെന്ന് ഉപസംഹരിക്കുന്നു.
The Description of the Caturdaśī Vrata Observed throughout the Twelve Months
ഈ അധ്യായത്തിൽ സനാതനൻ നാരദനോട് പന്ത്രണ്ട് മാസങ്ങളിലായി വിവിധ ദേവതകളെ ലക്ഷ്യമാക്കി ആചരിക്കേണ്ട ചതുര്ദശീ വ്രതങ്ങളുടെ സമുച്ചയം ഉപദേശിക്കുന്നു. ആദ്യം ശിവചതുര്ദശീ—സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും ബില്വപത്രങ്ങളും കൊണ്ട് പൂജ, ഉപവാസം/ഏകഭുക്തം, മാതൃപൂജ, പിന്നെ അടുത്ത ദിവസം ബ്രാഹ്മണന് മന്ത്രപ്രദാനം ചെയ്ത് സമാപനം. തുടർന്ന് നൃസിംഹചതുര്ദശിയിൽ ഷോഡശോപചാര പൂജയും പഞ്ചാമൃതാഭിഷേകവും, ഓംകാരേശ്വര തീർത്ഥമാഹാത്മ്യം, ലിംഗവ്രതം (മാവുകൊണ്ടുള്ള ലിംഗം ഉൾപ്പെടെ), രുദ്രവ്രതത്തിൽ പഞ്ചാഗ്നി തപസ്സും സ്വർണധേനുദാനവും, ഋതുവിനനുസരിച്ച പുഷ്പാർപ്പണവും ഭാദ്രപദത്തിൽ ദേവിക്ക് പവിത്രാരോപണവും പറയുന്നു. അനന്തവ്രതം വിശദമായി—ഏകഭുക്തമായി ഗോതമ്പ് നൈവേദ്യം, സ്ത്രീ-പുരുഷഭേദേന പതിനാലു കെട്ടുള്ള നൂൽ കെട്ടൽ, പതിനാലു വർഷം അനുഷ്ഠാനം, ഉദ്യാപനത്തിൽ സർവതോഭദ്ര മണ്ഡലം, കലശം, അനന്തപ്രതിമ, ഉപദേവതാപൂജ, ഹോമം, വിപുല ദാനങ്ങൾ. കദലീവ്രതത്തിൽ കദലിവനത്തിൽ രംഭാപൂജയും കന്യക/സുമംഗലികൾക്ക് ഭോജനവും. കൂടാതെ ചില മരണങ്ങൾക്ക് ശ്രാദ്ധവിധി, ധർമ്മ-യമബന്ധിത ദാനങ്ങളും ദീപകർമ്മവും (പ്രത്യേകിച്ച് കാർത്തികത്തിൽ), മണികർണികയിൽ പാശുപത പ്രസംഗം, ബ്രഹ്മകൂർചം (പഞ്ചഗവ്യം), പാഷാണവ്രതം, വിരൂപാക്ഷവ്രതം, മാഘത്തിൽ യമതർപ്പണം, ഒടുവിൽ കൃഷ്ണചതുര്ദശിയിലെ മഹാശിവരാത്രിയും പതിനാലു കലശങ്ങളോടെയുള്ള പൊതുവായ ഉദ്യാപനവിധിയും പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Pūrṇimā Pūrṇa-vratas: Dharmarāja-vrata, Vaṭa-Sāvitrī-vrata, and Gopadma-vrata
സനാതനൻ നാരദനോട് തുടർച്ചയായ പൗർണ്ണമികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ‘പൂർണ്ണവ്രതങ്ങൾ’ ഉപദേശിക്കുന്നു. ചൈത്ര പൗർണ്ണമിയെ മന്വന്തരചക്രത്തിന്റെ സന്ധിയായി പറഞ്ഞ്, സോമതൃപ്തിക്കായി പാകം ചെയ്ത അന്നം കലർത്തിയ ജലസഹിതം കലശദാനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. വൈശാഖ പൗർണ്ണമി സർവ്വഫലപ്രദം—ബ്രാഹ്മണർക്കു നൽകിയ ദാനം അതേ രൂപത്തിൽ ഫലം നൽകും; ധർമരാജവ്രതത്തിൽ പാകം ചെയ്ത ഭക്ഷണം, ജലകലശം, ഗോസമ ദാനം, പ്രത്യേകിച്ച് കുളമ്പും കൊമ്പും സഹിതം കൃഷ്ണാജിനം, എള്ള്, വസ്ത്രം, സ്വർണം എന്നിവ ചേർത്ത് പണ്ഡിത ദ്വിജനു ആദരപൂർവ്വം അർപ്പിക്കണം. അതിശയ പുണ്യഫലവചനങ്ങൾ—സപ്തദ്വീപപൃഥ്വീദാനസമ ഫലം, സ്വർണയുക്ത ജലകലശദാനം ശോകനാശകരം എന്നും. ജ്യേഷ്ഠ പൗർണ്ണമിയിൽ സ്ത്രീകൾക്ക് വട-സാവിത്രീവ്രതം: ഉപവാസം, ആൽമരത്തിന് ജലം ഒഴിക്കുക, പവിത്ര നൂൽ കെട്ടുക, 108 പ്രദക്ഷിണ, അഖണ്ഡ സൗഭാഗ്യപ്രാർത്ഥന, സധവമാർക്ക് ഭോജനം, അടുത്ത ദിവസം ഭക്ഷണം കഴിച്ച് സൗഭാഗ്യലാഭം. ആഷാഢ പൗർണ്ണമിയിൽ ഗോപദ്മവ്രതം: ശ്രീ-ഗരുഡസഹിത ചതുര്ഭുജ സ്വർണ ഹരിയെ ധ്യാനിച്ച് പൂജ, പുരുഷസൂക്ത പാരായണം, ഗുരുപൂജ, ബ്രാഹ്മണഭോജനം; വിഷ്ണുകൃപയാൽ ഇഹ-പര ഇഷ്ടസിദ്ധി।
The Description of the Glory of the Purāṇa (Purāṇa-Māhātmya)
സൂതൻ പറയുന്നു—സനകാദി കുമാരന്മാർ നാരദന്റെ ചോദ്യം ആദരിച്ച് ശിവലോകം സന്ദർശിച്ച്, ശിവാഗമസാരം കൈവരിച്ചു ‘ജീവതീർത്ഥങ്ങൾ’ പോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. നാരദൻ അവരിൽ നിന്ന് സാക്ഷാത്കാരജ്ഞാനം നേടി ബ്രഹ്മാവിന് അറിയിച്ചു കൈലാസത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. കൈലാസത്തിന്റെ ദിവ്യവർണ്ണനം—ദേവവൃക്ഷങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, സിദ്ധർ, അപ്സരസ്സുകൾ, അലകനന്ദാ—തുടർന്ന് കപർദിൻ/വിരൂപാക്ഷ/ചന്ദ്രശേഖരൻ യോഗികളുടെ മദ്ധ്യേ ആസീനനായിരിക്കുന്ന ദർശനം നാരദന് ലഭിക്കുന്നു. ശിവൻ സ്നേഹത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്നു; നാരദൻ പശു–പാശബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകുന്ന ശാംഭവജ്ഞാനം അപേക്ഷിക്കുന്നു, ശിവൻ അഷ്ടാംഗയോഗം ഉപദേശിക്കുന്നു. പിന്നെ നാരദൻ നാരായണനെ സമീപിച്ച് പുരാണമാഹാത്മ്യം ശ്രവിക്കുന്നു—വേദസമ പ്രാമാണ്യം, ക്ഷേത്രങ്ങളിലും പണ്ഡിതസഭകളിലും ശ്രവണം-പാരായണ ഫലം, മഥുര, പ്രയാഗ, സേതു, കാഞ്ചി, പുഷ്കരം മുതലായ തീർത്ഥയാത്രാപുണ്യം, കൂടാതെ പ്രഭാഷകനെ ദാനം, ഹോമം, ബ്രാഹ്മണഭോജനം എന്നിവകൊണ്ട് ആദരിക്കൽ. അവസാനം നാരായണൻ പരമൻ എന്നും നാരദപുരാണം പുരാണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠം എന്നും പ്രഖ്യാപിച്ച്, യജ്ഞസത്രത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ സൂതൻ വ്യാസന്റെ അടുക്കൽ മടങ്ങുന്നു.