The Exposition of the Anukramaṇī (Index/Summary) of the Liṅga Purāṇa
ബ്രഹ്മാവ് ലിംഗപുരാണത്തെ ശൈവപുരാണമായി പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു—ശ്രവണംയും പാരായണവും ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്നതെന്ന്. അഗ്നിമയ ലിംഗത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ ശിവൻ തന്നെയാണ് ഇതിന്റെ പ്രകാശകനെന്നും, കഥാചട്ടം അഗ്നി-കൽപത്തെ ആധാരമാക്കുന്നതെന്നും പറയുന്നു. വ്യാസകൃതം, രണ്ട് ഭാഗങ്ങളായി വിന്യസിച്ചത്, ഏകദേശം 11,000 ശ്ലോകങ്ങൾ, ഹരന്റെ മഹിമയാണ് കേന്ദ്രം എന്നും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അനുക്രമണികയായി വിഷയങ്ങൾ—ആരംഭ ചോദ്യം, സംക്ഷിപ്ത ആദിസൃഷ്ടി, യോഗോപദേശം, കൽപവർണ്ണനം, ലിംഗവും അംബയും പ്രത്യക്ഷപ്പെടൽ, സനത്കുമാര സംവാദങ്ങൾ, ദധീചി, യുഗധർമ്മങ്ങൾ, ഭുവനകോശം, സൂര്യ-ചന്ദ്ര വംശങ്ങൾ, വിപുല സൃഷ്ടി, ത്രിപുര സംഭവം, ലിംഗപ്രതിഷ്ഠ, പശു-പാശ വിമോചനം, ശിവവ്രതങ്ങൾ, ആചാരം, പ്രായശ്ചിത്തം, അരിഷ്ടലക്ഷണങ്ങളും ശാന്തികളും, കാശിയും ശ്രീശൈലവും, അന്ധക, വരാഹ-നരസിംഹ, ജലന്ധരവധം, ശിവസഹസ്രനാമം, ദക്ഷയജ്ഞവിധ്വംസനം, കാമദഹനം, പാർവതീവിവാഹം. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഫാൽഗുണ പൂർണ്ണിമയിൽ തിലധേനുവോടുകൂടി എഴുതിയ പ്രതി ദാനം മഹാപുണ്യം; ശ്രവണം-പാരായണം പാപനാശം ചെയ്ത് ശിവലോകവും ശിവസായുജ്യവും നൽകുന്നു।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । श्रृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि पुराणं लिंगसंज्ञितम् । पठतां श्रृण्वतां चैव भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १ ॥
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—മകനേ, ശ്രവിക്ക; ഇപ്പോൾ ‘ലിംഗ’ എന്നു പേരുള്ള പുരാണം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഇത് പാരായണം ചെയ്യുന്നവർക്കും ശ്രവിക്കുന്നവർക്കും ഭോഗവും മോക്ഷവും ഒരുപോലെ നൽകുന്നു ॥१॥
Verse 2
यच्च लिंगाभिधं तिष्ठन्वह्निलिंगे हरोऽभ्यधात् । मह्यं धर्मादिसिद्ध्यर्थं मग्निकल्पकथाश्रयम् ॥ २ ॥
കൂടാതെ ‘ലിംഗ’ എന്ന രൂപത്തിൽ—അഗ്നിലിംഗത്തിൽ വസിച്ചുകൊണ്ട്—ഹരൻ (ശിവൻ) അരുളിച്ചെയ്തു: “എനിക്ക് ധർമ്മാദി സിദ്ധിക്കായി ഈ വിവരണം അഗ്നികൽപകഥയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു” ॥२॥
Verse 3
तदेव व्यासदेवेन भागद्वयसमन्वितम् । पुराणं लिंगमुदितं बह्वाख्यानविचित्रितम् ॥ ३ ॥
അതേ ഗ്രന്ഥം വ്യാസദേവൻ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളായി ക്രമപ്പെടുത്തി; അതുതന്നെ ‘ലിംഗപുരാണം’ എന്നു പ്രസിദ്ധം, അനേകം ഉപാഖ്യാനങ്ങളാൽ വൈവിധ്യമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടത് ॥३॥
Verse 4
तदेकादशसाहस्रं हरमाहात्म्यसूचकम् । परं सर्वपुराणानां सारभूतं जगत्त्रये ॥ ४ ॥
അത് പതിനൊന്നായിരം ശ്ലോകങ്ങളടങ്ങിയതും ഹരൻ (ശിവൻ) മഹാത്മ്യം പ്രസ്താവിക്കുന്നതുമാണ്. ത്രിലോകത്തിലും അത് സർവ്വപുരാണങ്ങളിൽ പരമവും സാരഭൂതവുമെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു ॥४॥
Verse 5
पुराणोपक्रमे प्रश्नः सृष्टिः संक्षेपतः पुरा । योगाख्यानं ततः प्रोक्तं कल्पाख्यानं ततः परम् ॥ ५ ॥
പുരാണത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ തന്നെ ഒരു ചോദ്യം ഉയരുന്നു; തുടർന്ന് പുരാതന സൃഷ്ടി സംക്ഷിപ്തമായി വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ യോഗാഖ്യാനം ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനുശേഷം കല്പാഖ്യാനം വരുന്നു.
Verse 6
लिंगोद्भवस्तदंबा च कीर्तिता हि ततः परम् । सनत्कुमारशैलादिसंवादश्चाथ पावनः ॥ ६ ॥
അതിനുശേഷം ലിംഗോദ്ഭവവും ദിവ്യ അംബയുടെ (അമ്മയുടെ) മഹിമയും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ശൈല മുതലായവരോടൊപ്പം സനത്കുമാരന്റെ പാവന സംവാദം വരുന്നു.
Verse 7
ततो दाधीचचरितं युगधर्मनिरूपणम् । ततो भुवन कोशाख्या सूर्यसोमान्वयस्ततः ॥ ७ ॥
പിന്നീട് ദധീചിയുടെ ചരിതം പറയപ്പെടുന്നു; യುಗധർമ്മങ്ങളുടെ നിർൂപണവും ഉണ്ടാകും. തുടർന്ന് ‘ഭുവന-കോശ’ എന്ന വിഭാഗം, പിന്നെ സൂര്യ-സോമ വംശപരമ്പരയുടെ വിവരണം വരുന്നു.
Verse 8
ततश्च विस्तरात्सर्गस्त्रिपुराख्यानकं तथा । लिंगप्रतिष्ठा च ततः पशुपाशविमोक्षणम् ॥ ८ ॥
പിന്നീട് സർഗം (സൃഷ്ടി) വിശാലമായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു; ത്രിപുരാഖ്യാനവും പറയപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ലിംഗപ്രതിഷ്ഠ, പിന്നെ പശുവിനെ പാശബന്ധങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമോചിപ്പിക്കൽ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 9
शिवव्रतानि च तथा सदाचारनिरूपणम् । प्रायश्चितान्यरिष्टानि काशीश्रीशैलवर्णनम् ॥ ९ ॥
അതുപോലെ ശിവവ്രതങ്ങൾ, സദാചാരത്തിന്റെ നിർൂപണം, വിവിധ പ്രായശ്ചിത്തകർമ്മങ്ങൾ, അരിഷ്ടങ്ങൾ (അപശകുന-ആപത്ത്) ശാന്തീകരണം, കൂടാതെ കാശിയും ശ്രീശൈലവും സംബന്ധിച്ച വർണ്ണനയും ഉണ്ട്.
Verse 10
अंधकाख्यानकं पश्चाद्वाराहचरितं पुनः । नृसिंहचरितं पश्चाज्जलंधरवधस्ततः ॥ १० ॥
അതിനുശേഷം അന്ധകന്റെ ആഖ്യാനം, പിന്നെ വീണ്ടും ഭഗവാൻ വരാഹചരിതം; തുടർന്ന് നൃസിംഹചരിതം, ഒടുവിൽ ജലന്ധരവധം വിവരിക്കുന്നു।
Verse 11
शैवं सहस्रनामाथ दक्षयज्ञविनाशनम् । कामस्य दहनं पश्चाद्गिरिजायाः करग्रहः ॥ ११ ॥
അടുത്തതായി ശൈവ സഹസ്രനാമം, പിന്നെ ദക്ഷയജ്ഞവിനാശം; തുടർന്ന് കാമദഹനം, ഒടുവിൽ ഗിരിജ (പാർവതി)യുടെ കരഗ്രഹം (വിവാഹം) പറയുന്നു।
Verse 12
ततो विनायकाख्यानं नृपाख्यानं शिवस्य च । उपमन्युकथा चापि पूर्वभाग इतीरितः ॥ १२ ॥
അതിനുശേഷം വിനായകന്റെ ആഖ്യാനം, രാജാവിന്റെ ആഖ്യാനം, ശിവന്റെ കഥയും; ഉപമന്യുവിന്റെ കഥയും—ഇതിനെ പൂർവഭാഗം എന്നു പറയുന്നു।
Verse 13
विष्णुमाहात्म्यकथनमंबरीषकथा ततः । सनत्कुमारनंदीशसंवादश्च पुनर्मुने ॥ १३ ॥
പിന്നീട് ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ മഹാത്മ്യകഥനം, തുടർന്ന് അംബരീഷന്റെ കഥ; പിന്നെയും, ഹേ മുനേ, സനത്കുമാരൻ–നന്ദീശൻ സംവാദവും വരുന്നു।
Verse 14
शिवमाहात्म्यसंयुक्तः स्नानयागादिकं ततः । सूर्यपूजाविधिश्चैव शिवपूजा च मुक्तिदा ॥ १४ ॥
ശിവമാഹാത്മ്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് തുടർന്ന് സ്നാനം, യാഗാദി വിധികൾ ഉപദേശിക്കുന്നു; കൂടാതെ സൂര്യപൂജാവിധിയും, മോക്ഷം നൽകുന്ന ശിവപൂജയും വിവരിക്കുന്നു।
Verse 15
दानानि बहुधाक्तानि श्राद्धप्रकरणं ततः । प्रतिष्ठातं त्रमुदितं ततोऽघोरस्य कीर्तनम् ॥ १५ ॥
അതിനുശേഷം പലവിധ ദാനങ്ങളുടെ വിവരണം; തുടർന്ന് ശ്രാദ്ധപ്രകരണം. പിന്നെ പ്രതിഷ്ഠാതനും ത്രിമുദിതനും സംബന്ധിച്ച കഥ, അതിനുശേഷം അഘോരന്റെ കീർത്തനം വിവരിക്കുന്നു।
Verse 16
वज्रेश्वरी महाविद्या गायत्रीमहिमा ततः । त्र्यंबकस्य च माहात्म्यं पुराणश्रवणस्य च ॥ १६ ॥
തുടർന്ന് വജ്രേശ്വരിയുടെ മഹാവിദ്യ, പിന്നെ ഗായത്രിയുടെ മഹിമ; കൂടാതെ ത്ര്യമ്പകൻ (ശിവൻ) എന്നവന്റെ മഹാത്മ്യവും പുരാണശ്രവണത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും പറയുന്നു।
Verse 17
एवं चोपरिभागस्ते लैंगस्य कथितो मया । व्यासेन हि निबद्धस्य रुद्रामाहात्म्यसूचितः ॥ १७ ॥
ഇങ്ങനെ ഞാൻ നിനക്കു ലിംഗപുരാണത്തിന്റെ ഉത്തര (മുകളിലെ) ഭാഗം വിശദീകരിച്ചു; വ്യാസൻ നിബദ്ധമാക്കിയ അതിൽ രുദ്രന്റെ മഹാത്മ്യം പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 18
लिखित्वैतत्पुराणं तु तिलधेनुसमन्वितम् । फाल्गुन्यां पूर्णिमायां यो दद्याद्भक्त्या द्विजातये ॥ १८ ॥
ഈ പുരാണം എഴുതിപ്പെടുത്തി, തിലധേനു ദാനത്തോടുകൂടി, ഫാൽഗുണ പൗർണ്ണമിദിനത്തിൽ ഭക്തിയോടെ ദ്വിജനു നൽകുന്നവൻ മഹാപുണ്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 19
स लभेच्छिवसायुज्यं जरामरणवर्जितम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि लैंगं पापापहं नरः ॥ १९ ॥
പാപനാശകമായ ലിംഗപുരാണം പാരായണം ചെയ്യുകയോ കേൾക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ ജരാമരണരഹിതമായ ശിവസായുജ്യം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 20
स भुक्तभोगो लोकेऽस्मिन्नंते शिवपुरं व्रजेत् । लिंगानुक्रमणीमेतां पठेद्यः श्रृणुयात्तथा ॥ २० ॥
ഈ ലോകത്തിൽ ഭോഗഫലങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് അവസാനം അവൻ ശിവധാമത്തിൽ എത്തും—ഈ ലിംഗപുരാണ അനുക്രമണീ പാരായണം ചെയ്യുന്നവനും അതുപോലെ ഭക്തിയോടെ ശ്രവിക്കുന്നവനും.
Verse 21
तावुभौ शिवभक्तौ तु लोकद्वितयभोगिनौ । जायतां गिरिजाभर्तुः प्रसादान्नात्र संशयः ॥ २१ ॥
ആ രണ്ടുപേരും ശിവഭക്തർ, ഇരുലോകങ്ങളിലെ സുഖസമ്പത്തുകൾ അനുഭവിക്കുന്നവർ—ഗിരിജാഭർത്താവിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ജന്മം പ്രാപിക്കട്ടെ; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
Verse 22
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे लिंगपुराणानुक्रमणीनिरूपणं नाम द्व्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ १०२ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിൽ, ബൃഹദുപാഖ്യാനത്തിൽ, ചതുർത്ഥപാദത്തിൽ ‘ലിംഗപുരാണാനുക്രമണീ നിരൂപണം’ എന്ന നൂറ്റിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
It functions as a traditional knowledge map—identifying the Liṅga Purāṇa’s internal sequence of doctrines, myths, rituals, and tīrtha materials—so that reciters, students, and commentators can locate themes (vrata-kalpa, prāyaścitta, mokṣa-dharma) within a coherent Purāṇic curriculum.
It praises hearing and recitation as sin-destroying and liberation-granting, and additionally highlights a gifting rite: commissioning a written copy and offering it with a tila-dhenu (sesame-cow gift) to a dvija on Phālguna Pūrṇimā, performed with devotion.