The Exposition of the Dvādaśī Vow for the Twelve Months (Dvādaśī-vrata-nirṇaya and Mahā-dvādaśī Lakṣaṇas)

Verse 1

सनातन उवाच । अथ व्रतानि द्वादश्याः कथयामि तवानघ । यानि कृत्वा नरो लोके विष्णोः प्रियतरो भवेत् ॥ १ ॥

സനാതനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ അനഘാ! ഇനി ഞാൻ നിനക്കു ദ്വാദശിയിലെ വ്രതങ്ങൾ പറയുന്നു; അവ അനുഷ്ഠിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ഈ ലോകത്തിൽ വിഷ്ണുവിന് അത്യന്തം പ്രിയനാകും।

Verse 2

चैत्रस्य शुक्लद्वादश्यां मदनव्रतमाचरेत् । स्थापयेदव्रणं कुंभं सिततंदुलपूरितम् ॥ २ ॥

ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ മദനവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം. ദോഷരഹിതമായ കുംഭം സ്ഥാപിച്ച് വെളുത്ത അരിയാൽ നിറയ്ക്കണം।

Verse 3

नानाफलयुतं तद्वदिक्षुदंडसमन्वितम् । सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितचंदनचर्च्चितम् ॥ ३ ॥

അതിനെ നാനാവിധ ഫലങ്ങളാൽ സമ്പന്നമാക്കി, കരിമ്പിൻ തണ്ടുകളോടുകൂടി വെക്കണം. രണ്ട് വെളുത്ത വസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ട് മൂടി, വെളുത്ത ചന്ദനലേപം ചെയ്യണം।

Verse 4

नानाभक्ष्यसमोपेतं सहिरण्यं स्वशक्तितः । ताम्रपात्रं गुडोपेतं तस्योपरि निवेशयेत् ॥ ४ ॥

സ്വശക്തിയനുസരിച്ച് നാനാവിധ ഭക്ഷ്യങ്ങളോടും സ്വർണ്ണസഹിതവുമായ അർപ്പണം ഒരുക്കി, അതിന്റെ മുകളിൽ ശർക്കര (ഗുഡം) ചേർന്ന താമ്രപാത്രം സ്ഥാപിക്കണം।

Verse 5

तत्र संपूजयेद्देवं कामरूपिणमच्युतम् । गंधाद्यैरुपचारैस्तु सोपवासो परेऽहनि ॥ ५ ॥

അവിടെ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന അച്യുതദേവനെ ഗന്ധാദി ഉപചാരങ്ങളാൽ സമ്യകമായി പൂജിക്കണം; പിന്നെയുള്ള ദിവസം ഉപവാസം അനുഷ്ഠിക്കണം।

Verse 6

पुनः प्रातः समभ्यर्च्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् । ब्रह्मणान्भोजयेच्चैव तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ ६ ॥

വീണ്ടും പ്രഭാതത്തിൽ സമ്യകമായി അർച്ചന ചെയ്ത്, നൈവേദ്യം ബ്രാഹ്മണനു സമർപ്പിക്കണം; ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ഭോജിപ്പിച്ച് അവർക്കു ദക്ഷിണ നൽകണം।

Verse 7

वर्षमेवं व्रतं कृत्वा घृतधेनुसमन्विताम् । शय्यां तु दद्याद्गुरवे सर्वोपस्करसंयुताम् ॥ ७ ॥

ഇങ്ങനെ ഒരു വർഷം വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച ശേഷം, നെയ്യ് നൽകുന്ന ധേനുവോടുകൂടി എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളുമുള്ള ശയ്യ ഗുരുവിന് ദാനം ചെയ്യണം।

Verse 8

कांचनं कामदेवं च शुक्तां गां च पयस्विनीम् । वासोभिर्द्विजदांपत्यं पूजयित्वा समर्पयेत् ॥ ८ ॥

സ്വർണ്ണം, കാമദേവന്റെ പ്രതിമ, ശുക്തി (മുത്തുചിപ്പി) എന്നിവയും പാൽ തരുന്ന പശുവും ദാനം ചെയ്യണം; വസ്ത്രങ്ങൾ നൽകി ബ്രാഹ്മണ ദമ്പതികളെ ആദരിച്ചു ഈ ദാനങ്ങൾ അവർക്കു സമർപ്പിക്കണം।

Verse 9

प्रीयतां कामरूपी मे हरिरित्येवमुच्चरन् । यः कुर्याद्विधिनाऽनेन मदनद्वादशीव्रतम् ॥ ९ ॥

“കാമരൂപം ധരിച്ച ഹരി എനിക്കു പ്രസന്നനാകട്ടെ” എന്നു ഇങ്ങനെ ഉച്ചരിച്ച്, വിധിപൂർവം ഈ മദന-ദ്വാദശീ വ്രതം ആചരിക്കുന്നവൻ അതിന്റെ പുണ്യഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 10

स सर्वपापनिर्भुक्तः प्राप्नोति हरिसाम्यताम् । अस्यामेव समुद्दिष्टं भर्तृद्वादशिकाव्रतम् ॥ १० ॥

അവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി ഹരി (വിഷ്ണു) സാമ്യം പ്രാപിക്കുന്നു। ഇതേ പ്രസംഗത്തിൽ ‘ഭർത്തൃ-ദ്വാദശികാ വ്രതം’ നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 11

स्वास्तृतां तत्र शय्यां तु कृत्वात्र श्रीयुतं हरिम् । संस्थाप्य मंडपं पुष्पैस्तदुपर्प्युपकल्पयेत् ॥ ११ ॥

അവിടെ നന്നായി വിരിച്ച ശയ്യ ഒരുക്കി, അതിന്മേൽ ശ്രീ (ലക്ഷ്മി) സഹിതം ഹരിയെ സ്ഥാപിച്ച്, മണ്ഡപം ഒരുക്കി, അതിന്റെ മീതെ പുഷ്പങ്ങൾ അർപ്പണമായി അലങ്കരിക്കണം।

Verse 12

ततः संपूज्य गंधाद्यैर्व्रती जागरणं निशि । नृत्यवादित्रगीताद्यैस्ततः प्रातः परेऽहनि ॥ १२ ॥

പിന്നീട് ഗന്ധാദി ഉപചാരങ്ങളാൽ യഥാവിധി പൂജിച്ച്, വ്രതധാരി രാത്രിയിൽ ജാഗരണം നടത്തണം—നൃത്തം, വാദ്യം, ഗാനം മുതലായവയോടെ; തുടർന്ന് അടുത്ത ദിവസം പ്രഭാതത്തിൽ (വ്രതകർമ്മം) പൂർത്തിയാക്കണം।

Verse 13

सशय्यं श्रीहरिं हैमं द्विजग्र्याय निवेदयेत् । द्विजान्संभोज्य विसृजद्दक्षिणाभिः प्रतोषितान् ॥ १३ ॥

ശയ്യയോടുകൂടിയ സ്വർണമയ ശ്രീഹരിയുടെ വിഗ്രഹം ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണനു നിവേദിക്കണം। തുടർന്ന് ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിച്ച്, ദക്ഷിണകളാൽ സന്തുഷ്ടരാക്കി യാത്രയാക്കണം।

Verse 14

एवं कृतव्रतस्यापि दांपत्यं जायते स्थिरम् । सप्तजन्मसु भुंक्ते च भोगान् लोकद्वयेप्सितान् ॥ १४ ॥

ഇങ്ങനെ വിധിപൂർവ്വം വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചവന്റെ ദാമ്പത്യജീവിതം സ്ഥിരമാകുന്നു; കൂടാതെ അവൻ ഏഴ് ജന്മങ്ങളോളം ഇഹലോകവും പരലോകവും എന്ന ഇരുലോകങ്ങളിലും അഭീഷ്ടഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 15

वैशाखशुक्लद्वादश्यां सोपवासो जितेंद्रियः । संपूज्य माधवं भक्त्या गंधाद्यैरुपचारकैः ॥ १५ ॥

വൈശാഖ മാസത്തിലെ ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ ഉപവാസത്തോടെ, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം കൈവരിച്ചു; ഗന്ധാദി ഉപചാരങ്ങളാൽ ഭക്തിയോടെ മാധവനെ വിധിപൂർവ്വം സമ്പൂർണ്ണമായി പൂജിക്കണം।

Verse 16

पक्कान्नं तृप्तिजनकं मधुरं सोदकुंभकम् । विप्राय दद्याद्विधिवन्माधवः प्रीयतामिति ॥ १६ ॥

വിധിപൂർവ്വം ബ്രാഹ്മണനു തൃപ്തി നൽകുന്ന മധുരമായ പക്കാന്നവും ജലകുംഭവും ദാനം ചെയ്ത്, ‘മാധവൻ പ്രസന്നനാകട്ടെ’ എന്നു പ്രാർത്ഥിക്കണം।

Verse 17

द्वादश्यां ज्येष्ठशुक्लायां पूजयित्वा त्रिविक्रमम् । गंधाद्यैर्मधुरान्नाढ्यं करक विनिवेदयेत् ॥ १७ ॥

ജ്യേഷ്ഠ മാസത്തിലെ ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ ത്രിവിക്രമനെ പൂജിച്ച ശേഷം, ഗന്ധാദികളോടുകൂടി മധുരാന്നം നിറഞ്ഞ കരകപാത്രം നിവേദിക്കണം।

Verse 18

व्रती द्विजाय तत्पश्चादेकभक्तं समाचरेत् । व्रतेनानेन संतुष्टो देवदेवस्त्रिविक्रमः ॥ १८ ॥

അതിന് ശേഷം വ്രതധാരി ബ്രാഹ്മണനു (യഥാവിധി) നൽകി, ഏകഭക്തം—ദിവസത്തിൽ ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം—ആചരിക്കണം। ഈ വ്രതത്തിൽ ദേവദേവനായ ത്രിവിക്രമൻ പ്രസന്നനാകുന്നു।

Verse 19

ददाति विपुलान्भोगानंते मोक्षं च नारद । आषाढशुक्लद्वादश्यां द्विजान्द्वादश भोजयेत् ॥ १९ ॥

ഹേ നാരദാ, ഇത് വിപുലമായ ഭോഗങ്ങൾ നൽകുകയും അവസാനം മോക്ഷവും നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. ആഷാഢ ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ പന്ത്രണ്ട് ദ്വിജന്മാർക്ക് ഭോജനം നൽകണം.

Verse 20

मधुरान्नेन तान्पूज्य पृथग्गंधादिकैः क्रमात् । तेभ्यो वासांसि दंडांश्च ब्रह्मसूत्राणि मुद्रिकाः ॥ २० ॥

മധുരാന്നംകൊണ്ട് അവരെ പൂജിച്ച ശേഷം, ക്രമമായി വേർതിരിച്ച് ഗന്ധാദികൾ അർപ്പിക്കണം. അവർക്കു വസ്ത്രങ്ങൾ, ദണ്ഡങ്ങൾ, യജ്ഞോപവീതം (ബ്രഹ്മസൂത്രം), മുദ്രികകൾ എന്നിവയും ദാനം ചെയ്യണം.

Verse 21

पात्राणि च ददेद्भक्त्या विष्णुर्मे प्रीयतामिति । द्वादश्यां तु नभःशुक्ले श्रीधरं पूजयेद्व्रती ॥ २१ ॥

ഭക്തിയോടെ പാത്രങ്ങളും ദാനം ചെയ്ത്—“വിഷ്ണു എനിക്കു പ്രസന്നനാകട്ടെ” എന്നു പ്രാർത്ഥിക്കണം. നഭഃ (ശ്രാവണ) ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ വ്രതധാരി ശ്രീധരനെ (വിഷ്ണുവിനെ) പൂജിക്കണം.

Verse 22

गंधाद्यैस्तत्परो भक्त्या दधिभक्तैर्द्विजोत्तमान् । संभोज्य दक्षिणा रौप्यां दत्वा नत्वा विसर्ज्जयेत् ॥ २२ ॥

അവനിൽ ഏകാഗ്രഭക്തിയോടെ ഗന്ധാദികളാൽ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരെ ആദരിച്ചു, ദധി-ഭക്തം (തൈര്-ചോറ്) നൽകി ഭോജിപ്പിച്ച്, വെള്ളി ദക്ഷിണ നൽകി, നമസ്കരിച്ചു ആദരത്തോടെ യാത്രയാക്കണം.

Verse 23

व्रतेनानेन देवेशः श्रीधरः प्रीयतामिति । द्वादश्यां नभस्यशुक्ले व्रती संपूज्य वामनम् ॥ २३ ॥

“ഈ വ്രതംകൊണ്ട് ദേവേശനായ ശ്രീധരൻ പ്രസന്നനാകട്ടെ” എന്നു പ്രാർത്ഥിച്ച്, നഭസ്യ (ശ്രാവണ) ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ വ്രതധാരി വാമനനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം.

Verse 24

तदग्रे भोजयेद्विप्रान्पायसैर्द्वादशैव च । सौवर्णी दक्षिणां दत्वा विष्णुप्रीतिकरो भवेत् ॥ २४ ॥

അതിനുശേഷം പന്ത്രണ്ട് അളവുള്ള പായസം (ക്ഷീരം)കൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജിപ്പിക്കണം; സ്വർണ്ണദക്ഷിണ നൽകി ശ്രീവിഷ്ണുവിന്റെ പ്രീതിക്ക് കാരണമാകുന്നു।

Verse 25

द्वादश्यामिषशुक्लायां पद्मनाभं समर्चयेत् । गंधाद्यैरुपचारैस्तु तदग्रे भोजयेद्द्विजान् ॥ २५ ॥

ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ദ്വാദശി ദിനത്തിൽ പദ്മനാഭൻ (ശ്രീവിഷ്ണു)നെ ഭക്തിപൂർവ്വം സമർചിക്കണം; ഗന്ധാദി ഉപചാരങ്ങൾ അർപ്പിച്ച്, അവന്റെ സന്നിധിയിൽ ദ്വിജരെ ഭോജിപ്പിക്കണം।

Verse 26

मधुरान्नेन वस्त्राढ्यां सौवर्णीं दक्षिणां ददेत् । व्रतेनैतेन संतुष्टः पद्मनाभो द्विजोत्तम ॥ २६ ॥

മധുരാന്നവും ഉത്തമവസ്ത്രങ്ങളും സഹിതം സ്വർണ്ണദക്ഷിണ നൽകണം. ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഈ വ്രതംകൊണ്ട് പദ്മനാഭൻ (വിഷ്ണു) സന്തുഷ്ടനാകുന്നു।

Verse 27

श्वेतद्वीपगतिं दद्याद्देहभोगांश्च वांछितान् । कार्तिके कृष्णपक्षे तु गोवत्सद्वादशीव्रतम् ॥ २७ ॥

കാർത്തിക മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ ആചരിക്കുന്ന ഗോവത്സ-ദ്വാദശി വ്രതം ശ്വേതദ്വീപഗതി നൽകുകയും, ദേഹധാരിജീവിതത്തിലെ ആഗ്രഹിത ഭോഗസുഖങ്ങളും പ്രദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 28

तत्र वत्सयुतां गां तु समालिख्य सुगंधिभिः । चंदनाद्यैस्तथा पुष्पमालाभिः प्रार्च्य ताम्रके ॥ २८ ॥

അവിടെ കിടാവോടുകൂടിയ പശുവിന്റെ ചിത്രം വരച്ച് താമ്രപാത്രത്തിൽ സ്ഥാപിക്കണം; തുടർന്ന് ചന്ദനാദി സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും പുഷ്പമാലകളും കൊണ്ട് അവളെ പൂജിക്കണം।

Verse 29

पात्रे पुष्पाक्षततिलैरर्घ्यं कृत्वा विधानतः । प्रदद्यात्पादमूलेऽस्या मन्त्रेणानेन नारद ॥ २९ ॥

പുഷ്പം, അക്ഷതം, എള്ള് എന്നിവ ചേർത്ത് പാത്രത്തിൽ വിധിപ്രകാരം അർഘ്യം ഒരുക്കി, ഹേ നാരദാ, ഈ മന്ത്രം ജപിച്ച് അവളുടെ പാദമൂലത്തിൽ സമർപ്പിക്കണം।

Verse 30

क्षीरोदार्णवसंभूते सुरासुरनमस्कृते । सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलंकृते ॥ ३० ॥

ക്ഷീരസമുദ്രത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ദേവീ, ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും നമസ്കരിക്കുന്നവളേ! സർവ്വദേവമയി ദേവി, സർവ്വദേവന്മാർ അലങ്കരിച്ച് ആദരിക്കുന്നവളേ!

Verse 31

मातर्मातर्गवां मातर्गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते । ततो माषादिसंसिद्धान्वटकांश्च निवेदयेत् ॥ ३१ ॥

ഹേ മാതാവേ, ഹേ ഗോകളുടെ മാതാവേ, ഹേ മാതാവേ! ഈ അർഘ്യം സ്വീകരിക്കണമേ—നമസ്കാരം. തുടർന്ന് മാഷം മുതലായവകൊണ്ട് തയ്യാറാക്കിയ വടകങ്ങൾ/വടകൾ നിവേദിക്കണം।

Verse 32

एवं पञ्च दशैकं वा यथाविभवमात्मनः । सुरभि त्वं जगन्माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता ॥ ३२ ॥

ഇങ്ങനെ സ്വന്തം ശേഷിയനുസരിച്ച് അഞ്ചോ പത്തോ അല്ലെങ്കിൽ ഒന്നോ അർപ്പിക്കണം। ഹേ സുരഭി, നീ ജഗന്മാതാവാണ്; നിത്യവും വിഷ്ണുപദത്തിൽ വസിക്കുന്നവളാണ്।

Verse 33

सर्वदेवमये ग्रासं मया दत्तमिमं ग्रस । सर्वदेवमये देवि सर्वदेवैरलंकृते ॥ ३३ ॥

സർവ്വദേവമയി ദേവി, സർവ്വദേവന്മാർ അലങ്കരിച്ചവളേ! ഞാൻ നൽകിയ ഈ ഗ്രാസം സ്വീകരിച്ച് ഭുജിക്കണമേ; ഈ ഗ്രാസവും സർവ്വദേവമയമാണ്।

Verse 34

मातर्ममाभिलषितं सफलं कुरु नंदिनी । तद्दिने तैलपक्वं च स्थालीपक्वं द्विजोत्तम ॥ ३४ ॥

മാതാ നന്ദിനീ, എന്റെ അഭിലാഷം ഫലപ്രദമാക്കണമേ. അതേ ദിവസത്തിൽ, ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, എണ്ണയിൽ പാകം ചെയ്തതും പാത്രത്തിൽ വേവിച്ചതുമായ അന്നം നൈവേദ്യമായി അർപ്പിക്കണം.

Verse 35

गोक्षीरं गोघृतं चैव दधि तक्रं च वर्जयेत् । द्वादश्यामूर्जशुक्लायां देवं दामोदरं द्विज ॥ ३५ ॥

പശുവിൻ പാൽ, പശുവിൻ നെയ്യ്, തൈര്, മോര്—ഇവയെല്ലാം ഒഴിവാക്കണം. ഊർജ മാസത്തിലെ ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ, ഹേ ദ്വിജ, ദാമോദര ദേവനെ ആരാധിക്കണം.

Verse 36

समभ्यर्च्योपचारैस्तु गंधाद्यैः सुसमाहितः । तदग्रे भोजयेद्विप्रान्पक्वान्नेनार्कसंख्यकान् ॥ ३६ ॥

സുഗന്ധാദി ഉപചാരങ്ങളാൽ ഏകാഗ്രചിത്തനായി യഥാവിധി ആരാധിച്ച്. തുടർന്ന് അവന്റെ സന്നിധിയിൽ പാകം ചെയ്ത അന്നംകൊണ്ട് സൂര്യസംഖ്യയായ (പന്ത്രണ്ട്) ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിക്കണം.

Verse 37

ततः कुंभानपांपूर्णान्वस्त्राच्छन्नान्समर्चितान् । सपूगमोदकस्वर्णांस्तेभ्यः प्रीत्या समर्पयेत् ॥ ३७ ॥

പിന്നീട് വെള്ളം നിറച്ച കുടങ്ങൾ—വസ്ത്രംകൊണ്ട് മൂടി ആദരിച്ച്—അവർക്ക് ദാനമായി നൽകണം. കൂടാതെ അടക്ക, മോദകം (മധുരം) സ്വർണം എന്നിവയും സ്നേഹപൂർവ്വം സമർപ്പിക്കണം.

Verse 38

एवं कृते प्रियो विष्णोर्जायतेऽखिलभोगभुक् । देहांते विष्णुसायुज्यं लभते नात्र संशयः ॥ ३८ ॥

ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ അവൻ വിഷ്ണുവിന് പ്രിയനായി, സർവ്വ ഭോഗ-സമൃദ്ധിയും അനുഭവിക്കും. ദേഹാന്തത്തിൽ വിഷ്ണു-സായുജ്യം പ്രാപിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 39

नीराजनव्रतं चात्र गदितं तन्निबोध मे । सुप्तोत्थितं जगन्नाथमलंकृत्य निशागमे ॥ ३९ ॥

ഇവിടെ നീരാജന-വ്രതവും ഉപദേശിക്കുന്നു—എന്നിൽ നിന്നു അത് ഗ്രഹിക്കൂ. രാത്രി വന്നപ്പോൾ, നിദ്രയിൽ നിന്നുണർന്ന ജഗന്നാഥനെ അലങ്കരിച്ച് (ഈ കര്‍മ്മം ചെയ്യണം)।

Verse 40

अलंकृतो नवं वह्निमुत्पाद्याभ्यर्च्य मन्त्रतः । हुत्वा तत्र समुद्दीप्ते रौप्य दीपिकया मुने ॥ ४० ॥

അലങ്കരിച്ച് ശുദ്ധനായി, പുതിയ പവിത്ര അഗ്നി തെളിയിച്ച്, മന്ത്രങ്ങളാൽ അതിനെ ആരാധിച്ച്, അതിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കണം; അഗ്നി ദീപ്തമായി ജ്വലിക്കുമ്പോൾ, ഹേ മുനേ, വെള്ളി ദീപികകൊണ്ട് (നീരാജനം) ചെയ്യണം।

Verse 41

गंधपुष्पाद्यर्चितया जनैर्नीराजयेद्धरिम् । तत्रैवानुगतां लक्ष्मीं ब्रह्माणीं चंडिकां तथा ॥ ४१ ॥

ഗന്ധം, പുഷ്പം മുതലായവകൊണ്ട് സമ്യക് പൂജിച്ച് ജനങ്ങൾ ഹരിക്ക് നീരാജനം ചെയ്യണം; അവിടെയേ തന്നെ അവനോടൊപ്പം ഉള്ള ലക്ഷ്മീദേവിയെയും, ബ്രഹ്മാണിയെയും ചണ്ഡികയെയും കൂടി നീരാജനം/ആദരിക്കണം।

Verse 42

आदित्यं शंकरं गौरीं यक्षं गणपतिं ग्रहान् । मातॄः पितॄन्नगान्नागान्सर्वान्नीराजयेत्क्रमात् ॥ ४२ ॥

ക്രമമായി ആദിത്യൻ, ശങ്കരൻ, ഗൗരി, യക്ഷന്മാർ, ഗണപതി, ഗ്രഹദേവതകൾ, മാതൃകൾ, പിതൃകൾ, പർവതങ്ങൾ, നാഗങ്ങൾ—എല്ലാവർക്കും—നീരാജനം ചെയ്യണം।

Verse 43

गवां नीराजनं कुर्यान्महिष्यादेश्च मंडलम् । नमो जयेति शब्दैश्च घंटाशंखा दिनिःस्वनैः ॥ ४३ ॥

പശുക്കൾക്ക് നീരാജനം ചെയ്യണം; കൂടാതെ എരുമ മുതലായ കന്നുകാലികൾക്കായി രക്ഷാർത്ഥം മണ്ടലം വരയ്ക്കണം; ‘നമോ’ ‘ജയ’ എന്ന ഘോഷങ്ങളോടും ഘണ്ടാ-ശംഖ നാദങ്ങളോടും കൂടി।

Verse 44

सिंदूरालिप्तश्रृङ्गाणां चित्राङ्गाणां च वर्णकैः । गवां कोलाहले वृत्ते नीराजनमहोत्सवे ॥ ४४ ॥

നീരാജന മഹോത്സവത്തിൽ പശുക്കളുടെ ആനന്ദകരമായ കോലാഹലം ഉയർന്നു; ചിലരുടെ കൊമ്പുകൾ സിന്ദൂരലിപ്തം, ചിലരുടെ ദേഹങ്ങൾ നാനാവർണ്ണങ്ങളാൽ ചിത്രിതം—എങ്ങും ഉത്സവഗുഞ്ജനം നിറഞ്ഞു।

Verse 45

तुरगांल्लक्षणोपेताम् गजांश्च मदविप्लुतान् । राजचिह्नानि सर्वाणि च्छत्रादीनि च नारद ॥ ४५ ॥

ഹേ നാരദാ! അവിടെ ശുഭലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയ കുതിരകളും, മദം കവിഞ്ഞൊഴുകുന്ന ആനകളും, കൂടാതെ ഛത്രാദി എല്ലാ രാജചിഹ്നങ്ങളും (പ്രകടമായിരുന്നു)।

Verse 46

राजा पुरोधसा सार्धं मंत्रिभृत्यपरः सरः । पूजयित्वा यथान्यायं नीरज्य स्वयमादरात् ॥ ४६ ॥

അതിനുശേഷം രാജാവ്—പുരോഹിതനോടൊപ്പം, മന്ത്രിമാരും ഭൃത്യരും ചുറ്റിനിൽക്കെ—വിധിപ്രകാരം പൂജ നടത്തി, സ്വയം ആദരഭക്തിയോടെ നീരാജനം (ആരതി) ചെയ്തു।

Verse 47

शंखतूर्यादिघोषैश्च नानारत्नविनिर्मिते । सिंहासने नवे क्लृप्ते तिष्ठेत्सम्यगलंकृतः ॥ ४७ ॥

ശംഖ-തൂര്യാദി ഘോഷങ്ങൾ മുഴങ്ങുമ്പോൾ, നാനാരത്നങ്ങളാൽ നിർമ്മിച്ച പുതുതായി ഒരുക്കിയ സിംഹാസനത്തിൽ, യഥാവിധി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനായി അവൻ നില്ക്കണം।

Verse 48

ततः सुलक्षणैर्युक्ता वेश्या वाथ कुलांगना । शीर्षोपरि नरेंद्रस्य तया नीराजयेच्छनैः ॥ ४८ ॥

അതിനുശേഷം ശുഭലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയ വേശ്യയോ അല്ലെങ്കിൽ കുലസ്ത്രീയോ, രാജാവിന്റെ ശിരസ്സിന് മുകളിൽ മൃദുവായി നീരാജനം (ആരതി) ചെയ്യണം।

Verse 49

एवमेषा महासांतिः कर्तव्या प्रतिवत्सरम् । राज्ञा वित्तवतान्येन वर्षमारोग्यमिच्छता ॥ ४९ ॥

ഇങ്ങനെ ഈ മഹാശാന്തി കര്‍മ്മം പ്രതിവര്‍ഷം രാജാവോ ധനവാനോ, വര്‍ഷം മുഴുവന്‍ ആരോഗ്യവും രോഗമുക്തിയും ആഗ്രഹിച്ച് നിര്‍ബന്ധമായി നടത്തണം।

Verse 50

येषां राष्ट्रे पुरे ग्रामे क्रियते शांतिरुत्तमा । नीराजनाभिधा विप्र तद्रोगा यांति संक्षयम् ॥ ५० ॥

ഹേ വിപ്രാ! ഏത് രാജ്യത്തോ നഗരത്തിലോ ഗ്രാമത്തിലോ ‘നീരാജന’ എന്ന പേരിലുള്ള ഉത്തമ ശാന്തികര്‍മ്മം നടത്തപ്പെടുന്നുവോ, അവിടെയുള്ള രോഗങ്ങള്‍ ക്ഷയിച്ച് നശിക്കുന്നു।

Verse 51

द्वादश्यां मार्गशुक्लायां साध्यव्रतमनुत्तमम् । मनोभवस्तथा प्राणो नरो यातश्च वीर्यवान् ॥ ५१ ॥

മാർഗശീർഷ ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ ‘സാധ്യവ്രതം’ എന്ന അനുത്തമ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം; അതിലൂടെ മനോഭവൻ, പ്രാണൻ, നരൻ, വീര്യവാനായ യാതൻ (ദേവൻ) പ്രസന്നരാകുന്നു।

Verse 52

चितिर्हयो नृपश्चैव हंसो नारायणस्तथा । विभुश्चापि प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः ॥ ५२ ॥

ചിതി, ഹയ, നൃപ, ഹംസ, നാരായണ, വിഭു, പ്രഭു, സാധ്യ—ഇങ്ങനെ ഇവ പന്ത്രണ്ടു ദിവ്യ നാമരൂപങ്ങളായി കീർത്തിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 53

पूजयेद्गंधपुष्पाद्यैरेतांस्तंदुलकल्पितान् । ततो द्विजाग्र्यान्संभोज्य द्वादशात्र सुदक्षिणाः ॥ ५३ ॥

അരിപ്പൊടിയാൽ രൂപപ്പെടുത്തിയ ഈ അർപ്പണങ്ങളെ ഗന്ധം, പുഷ്പം മുതലായവ കൊണ്ട് പൂജിക്കണം; തുടർന്ന് ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരെ ഭോജിപ്പിച്ച് ഇവിടെ പന്ത്രണ്ടു ഉത്തമ ദക്ഷിണകൾ നൽകണം।

Verse 54

दत्वा तेभ्यस्तु विसृजेत्प्रीयान्नारयणस्त्विति । एतस्यामेव विदितं द्वादशादित्यसंज्ञितम् ॥ ५४ ॥

അവർക്ക് വിധിപൂർവ്വം നിവേദ്യാദികൾ നൽകി, പിന്നെ ആദരത്തോടെ വിടവാങ്ങി—“നാരായണൻ പ്രസന്നനാകട്ടെ” എന്നു പറയണം. ഇതേ പ്രസംഗത്തിൽ ‘ദ്വാദശ ആദിത്യ’ എന്ന ഉപാസനയും ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 55

व्रतं तत्रार्चयेद्धीमानादित्यान्द्वादशापि च । धातामित्रोऽर्यमा पूषा शक्रोंऽशो वरुणो भगः ॥ ५५ ॥

അവിടെ ബുദ്ധിമാൻ വ്രതം യഥാവിധി ആചരിക്കുകയും, ദ്വാദശ ആദിത്യരെയും ആരാധിക്കുകയും വേണം—ധാതാ, മിത്ര, അര്യമാ, പൂഷാ, ശക്ര, അംശ, വരുണ, ഭഗ।

Verse 56

त्वष्टा विवस्वान्सविता विष्णुर्द्वादश ईरिताः । प्रतिमासं तु शुक्लायां द्वादश्यामर्च्य यत्नतः ॥ ५६ ॥

ത്വഷ്ടാ, വിവസ്വാൻ, സവിതാ, വിഷ്ണു—ഇങ്ങനെ ദ്വാദശ (മാസിക) രൂപങ്ങൾ പ്രസ്താവിച്ചു. ഓരോ മാസവും ശുക്ലപക്ഷ ദ്വാദശിയിൽ പരിശ്രമത്തോടെ ആരാധിക്കണം.

Verse 57

वर्षं नयेद्व्रतांते तु प्रतिमा द्वादशापि च । हैमीः संपूज्य विधिना भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ५७ ॥

ഒരു വർഷം മുഴുവൻ വ്രതം തുടരുക; വ്രതാന്ത്യത്തിൽ പന്ത്രണ്ട് സ്വർണ്ണപ്രതിമകൾ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച്, ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാർക്ക് (ബ്രാഹ്മണർക്ക്) ഭോജനം നൽകണം.

Verse 58

मधुरान्नैः सुसत्कृत्य प्रत्येकं चार्पयेद्व्रती । एव व्रतं नरः कृत्वा द्वादशादित्यसंज्ञकम् ॥ ५८ ॥

മധുരഭക്ഷണങ്ങളാൽ ആദരിച്ച്, വ്രതീ ഓരോരുത്തർക്കും പ്രത്യേകം അർപ്പിക്കണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഈ വ്രതം ‘ദ്വാദശ ആദിത്യ’ വ്രതം എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാകുന്നു.

Verse 59

सूर्यलोकं समासाद्य भुक्त्वा भोगांश्चरं ततः । जायते भुवि धर्मात्मा मानुष्ये रोगवर्जितः ॥ ५९ ॥

സൂര്യലോകം പ്രാപിച്ച് അവിടെ കുറെകാലം ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച ശേഷം, അവൻ ഭൂമിയിൽ ധർമ്മാത്മാവായ മനുഷ്യനായി, രോഗരഹിതനായി ജനിക്കുന്നു.

Verse 60

ततो व्रतस्य पुण्येन पुनरेव लभेद्व्रतम् । तत्पुण्येन रवेन्भित्वा मंडलं द्विजसत्तम ॥ ६० ॥

അന്ന് വ്രതത്തിന്റെ പുണ്യഫലത്താൽ അവൻ വീണ്ടും അതേ വ്രതം പ്രാപിക്കുന്നു; അതേ പുണ്യത്താൽ, ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, സൂര്യന്റെ മണ്ഡലം ഭേദിച്ച് അതീതത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു.

Verse 61

निरंजनं निरा कारं निर्द्वंद्वं ब्रह्म चाप्नुयात् । अत्रैवाखंडसंज्ञं च व्रतमुक्त द्विजोत्तम ॥ ६१ ॥

അവൻ മലിനരഹിതവും നിരാകാരവും നിർദ്വന്ദ്വവുമായ ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, ഇവിടെ തന്നെയാണ് ‘അഖണ്ഡ’ എന്ന നാമമുള്ള വ്രതം പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നത്.

Verse 62

मूर्तिं निर्माय सौवर्णीं जनार्दनसमाह्वयाम् । अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैस्तदग्रे भोजयेद्द्विजान् ॥ ६२ ॥

സ്വർണ്ണമയമായ ഒരു മൂർത്തി നിർമ്മിച്ച് അതിൽ ജനാർദനനെ ആവാഹനം ചെയ്യണം; ഗന്ധം, പുഷ്പം മുതലായവകൊണ്ട് അർച്ചിച്ച്, അതിന്റെ സന്നിധിയിൽ ദ്വിജന്മാർക്ക് (ബ്രാഹ്മണർക്കു) ഭോജനം നൽകണം.

Verse 63

द्वादश प्रतिमासं तु नक्ताशीः स्याज्जितेंद्रियः । ततः समांते तां मूर्तिं समभ्यर्च्य विधानतः ॥ ६३ ॥

പന്ത്രണ്ട് മാസം അവൻ ഇന്ദ്രിയസംയമനത്തോടെ രാത്രി മാത്രം ആഹാരം കഴിക്കണം. തുടർന്ന് വർഷാവസാനത്തിൽ വിധിപ്രകാരം ആ മൂർത്തിയെ സമ്യകമായി അർച്ചിക്കണം.

Verse 64

गुरवे धेनुसहितां दद्यात्संप्रार्थयेत्तथा । शतजन्मसु यत्किंचिन्मयाखंडव्रतं कृतम् ॥ ६४ ॥

ഗുരുവിന് കിടാവോടുകൂടിയ പശുവിനെ ദാനം ചെയ്ത് ഭക്തിയോടെ പ്രാർത്ഥിക്കണം—“നൂറു ജന്മങ്ങളിൽ ഞാൻ ചെയ്ത ഏതൊരു അഖണ്ഡവ്രതത്തിന്റെയും പുണ്യം എനിക്കു സമ്പൂർണ്ണവും ഫലപ്രദവും ആകട്ടെ।”

Verse 65

भगवंस्त्वत्प्रसादेन तदखंडमिहास्तु मे । ततः संभोज्य विप्राग्र्यान्सखंडाढ्यैस्तु पायसैः ॥ ६५ ॥

ഹേ ഭഗവൻ! നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ ആ ഫലം എനിക്കിവിടെ അഖണ്ഡമായി നിലനില്ക്കട്ടെ. തുടർന്ന് ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിച്ച്, ശർക്കര ചേർത്ത സമൃദ്ധമായ പായസത്തോടെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം।

Verse 66

द्वादशैव हि सौवर्णीं दक्षिणां प्रददेन्नमेत् । इति कृत्वा व्रतं विप्र प्रीणयित्वा जनार्दनम् ॥ ६६ ॥

ദക്ഷിണയായി കൃത്യമായി പന്ത്രണ്ട് സ്വർണമുദ്രകൾ നൽകി, തുടർന്ന് നമസ്കരിക്കണം. ഇങ്ങനെ, ഹേ വിപ്രാ! വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച് ജനാർദനനെ പ്രസന്നനാക്കിയാൽ കര്‍മ്മം സമാപിക്കുന്നു।

Verse 67

सौवर्णेन विमानेन याति विष्णोः परं पदम् । पौषस्य कृष्णद्वादश्यां रूपव्रतमुदीरितम् ॥ ६७ ॥

അവൻ സ്വർണ്ണമയ വിമാനം കയറി വിഷ്ണുവിന്റെ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു. പൗഷമാസത്തിലെ കൃഷ്ണദ്വാദശിയിൽ അനുഷ്ഠിക്കേണ്ട ‘രൂപവ്രതം’ ഇങ്ങനെ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 68

दशम्यां विधिवत्स्नात्वा गृह्णीयाद्गोमयं व्रती । श्वेताया वैकवर्णाया अन्तरिक्षगतं द्विज ॥ ६८ ॥

ദശമിയിൽ വിധിപൂർവ്വം സ്നാനം ചെയ്ത് വ്രതധാരി ഗോമയം സ്വീകരിക്കണം—ഹേ ദ്വിജാ! അത് വെളുത്തതോ ഏകവർണ്ണമോ ആയ പശുവിന്റേതായിരിക്കണം; അശുദ്ധസ്പർശമില്ലാതെ അന്തരീക്ഷസ്ഥമായതുപോലെ ശുദ്ധമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു।

Verse 69

अष्टोत्तरशतं तेन पिंडिकाः कल्प्य नारद । शोषयेदातपे धृत्वा पात्रे ताम्रेऽथ मृन्मये ॥ ६९ ॥

ഹേ നാരദാ! ആ ദ്രവ്യംകൊണ്ട് അഷ്ടോത്തരശതം ചെറിയ പിണ്ഡികകൾ ഉണ്ടാക്കി, അവയെ ചെമ്പുപാത്രത്തിലോ മൺപാത്രത്തിലോ വെച്ച് സൂര്യാതപത്തിൽ ഉണക്കണം।

Verse 70

एकादश्यां सोपवासः समभ्यर्च्य विधानतः । सौवर्णीं प्रतिमां विष्णोर्निशायां जागरं चरेत् ॥ ७० ॥

ഏകാദശിയിൽ ഉപവാസത്തോടെ, വിധിപ്രകാരം ശ്രീവിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ച്; വിഷ്ണുവിന്റെ സ്വർണ്ണപ്രതിമ സമർപ്പിച്ച്/സ്ഥാപിച്ച് രാത്രിയൊട്ടു ജാഗരണം ആചരിക്കണം।

Verse 71

सुमंगलैर्गीतवाद्यैः स्तोत्रपाठैर्जपादिभिः । ततः प्रभाते द्वादश्यां तिलपात्रोपरि स्थिताम् ॥ ७१ ॥

സുമംഗള ഗീത-വാദ്യങ്ങൾ, സ്തോത്രപാരായണം, ജപാദി അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ എന്നിവയോടെ; തുടർന്ന് ദ്വാദശിയുടെ പ്രഭാതത്തിൽ എള്ള് നിറഞ്ഞ പാത്രത്തിന്മേൽ സ്ഥാപിതമായ (അവളെ/അതിനെ) പൂജിക്കണം।

Verse 72

अंबुपूर्णे घटे न्यस्य पूजयेदुपचारकैः । ततोऽग्निं नवमुत्पाद्य काष्ठसंघर्षणादिभिः ॥ ७२ ॥

ജലപൂർണ്ണമായ ഘടത്തിൽ (അതിനെ) സ്ഥാപിച്ച് ഉപചാരങ്ങളാൽ പൂജിക്കണം. തുടർന്ന് കട്ടികൾ ഉരച്ച് മുതലായ വിധികളാൽ പുതിയ അഗ്നി ഉത്പാദിപ്പിക്കണം।

Verse 73

तं समभ्यर्च्य विधिवदेकैकां पिंडिकां सुधीः । होमयेत्सतिलाज्यां च द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ७३ ॥

അവനെ വിധിപ്രകാരം ആരാധിച്ച ശേഷം, ബുദ്ധിമാൻ ഭക്തൻ ദ്വാദശാക്ഷര മന്ത്രം ജപിച്ചുകൊണ്ട്, എള്ള് കലർന്ന നെയ്യോടുകൂടെ ഓരോ പിണ്ഡികയും ഒന്നൊന്നായി ഹോമം ചെയ്യണം।

Verse 74

वैष्णव्याथ च पूरणां च शतमष्टोत्तर ततः । भोजयेत्पायसैर्विप्रान्प्रीत्या सुस्निग्धमानसः ॥ ७४ ॥

അതിനുശേഷം വൈഷ്ണവബന്ധമായ അനുഷ്ഠാനവും നൂറ്റെട്ട് പൗരാണിക അർപ്പണം/പാരായണവും പൂർത്തിയാക്കി, പ്രീതിയാൽ സ്നിഗ്ധമായ ഹൃദയത്തോടെ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് പായസം (ക്ഷീരാന്നം) സന്തോഷത്തോടെ ഭോജനമായി നൽകണം।

Verse 75

सहितां च घटेनैव प्रतिमां गुरवऽपेयेत् । विप्रेभ्यो दक्षिणां शक्त्या दत्वा नत्वा विसर्जयेत् । नरो वा यदि वा नारी व्रतं कृत्वैवमादरात् ॥ ७५ ॥

ഘടം (കലശം) സഹിതമുള്ള പ്രതിമ ഗുരുവിന് വിധിപൂർവ്വം സമർപ്പിക്കണം। തുടർന്ന് കഴിവനുസരിച്ച് ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ദക്ഷിണ നൽകി, നമസ്കരിച്ചു വിസർജനമാക്കണം। പുരുഷനോ സ്ത്രീയോ—ഇങ്ങനെ ആദരത്തോടെ വ്രതം ചെയ്യുന്നവൻ/അവൾ…

Verse 76

लभते रूपसौभाग्यं नात्र कार्या विचारणा । सहस्ये शुक्लपक्षे तु सुजन्मद्वादशीव्रतम् ॥ ७६ ॥

അവൻ/അവൾ രൂപവും സൗഭാഗ്യവും പ്രാപിക്കും—ഇതിൽ സംശയം വേണ്ട. സഹസ്യ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ‘സുജന്മ-ദ്വാദശി’ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കേണ്ടതാണ്।

Verse 77

स्नात्वा विधानेन गृह्णोयाद्वार्षिकव्रतम् । पीत्वा गश्रृंगवार्यादौ तां च कृत्वा प्रदक्षिणम् ॥ ७७ ॥

വിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്ത് വാർഷിക വ്രതം സ്വീകരിക്കണം। തുടർന്ന് ആദ്യം ഗശൃംഗാദി ജലം ആചമനം ചെയ്ത്, ആ പുണ്യസ്ഥാനത്തെ പ്രദക്ഷിണയും ചെയ്യണം।

Verse 78

प्रतिमासं ततः शुक्लेद्वादश्यां दानमाचरेत् । घृतप्रस्थं तच्चतुष्कं क्रमाद्वीहेर्यवस्य च ॥ ७८ ॥

അതിനുശേഷം ഓരോ മാസവും ശുക്ലപക്ഷ ദ്വാദശിയിൽ ദാനം നടത്തണം। ഒരു പ്രസ്ഥം നെയ്യ് ദാനമായി നൽകി, അതുപോലെ ക്രമമായി നാല് അളവായി അരിയും യവവും കൂടി ദാനം ചെയ്യണം।

Verse 79

द्विरक्तिकं हेम तिलाढकार्द्धं पयसां घटम् । रौप्यस्य माषमेकं च तृप्तिकृन्मिष्टपक्वकम् ॥ ७९ ॥

രണ്ട് രക്തിക മൂല്യമുള്ള സ്വർണം, എള്ളിന്റെ അർധ ആഢകം, പാലാൽ നിറഞ്ഞ ഘടം, വെള്ളിയുടെ ഒരു മാഷം, കൂടാതെ തൃപ്തികരമായ മധുരപക്വാന്നം അർപ്പിക്കണം.

Verse 80

छत्रं माषार्धहेम्नश्च प्रस्थं फाणितमुत्तमम् । चंदनं पलिकं वस्त्रं पंचहस्तोन्मितं तनुम् ॥ ८० ॥

കുട, അർധ മാഷം തൂക്കമുള്ള സ്വർണം, ഉത്തമ ഫാണിതം ഒരു പ്രസ്ഥം, ഒരു പലം ചന്ദനം, അഞ്ചു ഹസ്ത നീളമുള്ള സൂക്ഷ്മ വസ്ത്രം—ഇവയെല്ലാം വിധിപ്രകാരം ദാനം ചെയ്യണം.

Verse 81

एवं तु मासिकं दानं कृत्वा प्राश्य यथाक्रमम् । गोमूत्रं जलमाज्यं वा पक्त्वा शाकं चतुर्विधम् ॥ ८१ ॥

ഇങ്ങനെ മാസികദാനം നിർവഹിച്ചു, നിശ്ചിതക്രമത്തിൽ ആഹരിക്കണം; പിന്നെ ഗോമൂത്രം, വെള്ളം അല്ലെങ്കിൽ നെയ്യ്—ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നുപയോഗിച്ച് നാലുവിധത്തിൽ ശാകം പാകം ചെയ്ത് അതനുസരിച്ച് സേവിക്കണം.

Verse 82

दधियुक्तं च यावान्नं तिलाज्यं शर्करान्विताम् । दर्भांबुक्षीरमुदितं प्राशनं प्रतिमासिकम् ॥ ८२ ॥

തൈര് ചേർത്ത യവാന്നം, നെയ്യോടുകൂടിയ എള്ളും പഞ്ചസാരയും, കൂടാതെ ദർഭജലവും പാലും പറഞ്ഞവിധം പ്രാശനം—ഇതാണ് പ്രതിമാസ നിഷ്ഠ.

Verse 83

एवं कृतव्रतो वर्षं सौवर्णीं प्रतिमां रवेः । कृत्वा वै ताम्रपात्रस्थां न्यस्याभ्यर्च्य विधानतः ॥ ८३ ॥

ഇങ്ങനെ ഒരു വർഷം വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച്, രവിയുടെ സ്വർണപ്രതിമ നിർമ്മിച്ച്, അത് താമ്രപാത്രത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച്, വിധിപ്രകാരം പ്രതിഷ്ഠ ചെയ്ത് യഥാവിധി ആരാധിക്കണം.

Verse 84

गुरवे धेनुसहितां प्रत्यर्प्य प्रणमेत्पुरः । विप्रान्द्रादश संभोज्य तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ॥ ८४ ॥

ഗുരുവിന് പശുവിനെ (യോഗ്യമായ ഉപകരണങ്ങളോടുകൂടെ) സമർപ്പിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ പ്രണാമം ചെയ്യണം. തുടർന്ന് പന്ത്രണ്ട് ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിച്ച് അവർക്കു വിധിപ്രകാരം ദക്ഷിണ നൽകണം.

Verse 85

एवं कृतव्रतो विप्र जन्माप्नोत्युत्तमे कुले । निरोगो धनधान्याढ्यो भवेच्चाविकलेद्रियः ॥ ८५ ॥

ഹേ വിപ്രാ! ഇങ്ങനെ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ ഉത്തമകുലത്തിൽ ജനിക്കുന്നു; രോഗരഹിതനായി, ധനധാന്യസമൃദ്ധനായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ക്ഷയമില്ലാതെ ജീവിക്കും.

Verse 86

माघस्य शुक्लद्वादश्यां शालग्रामशिलां द्विज । अभ्यच्य विधिवद्भक्त्या सुवर्णं तन्मुखे न्यसेत् ॥ ८६ ॥

ഹേ ദ്വിജാ! മാഘമാസത്തിലെ ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ ശാലഗ്രാമശിലയെ വിധിപ്രകാരം ഭക്തിയോടെ ആരാധിച്ച് അതിന്റെ വായിൽ സ്വർണം വെക്കണം.

Verse 87

तां स्थाप्य रौप्यपात्रे तु सितवस्त्रयुगावृताम् । प्रदद्याद्वेदविदुषे तं हि संभोजयेत्ततः ॥ ८७ ॥

അതിനെ വെള്ളിപ്പാത്രത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് വെളുത്ത വസ്ത്രജോടിയാൽ മൂടി, വേദവിദ്വാനെ ദാനം ചെയ്യണം; തുടർന്ന് ആ പണ്ഡിതനെ വിധിപ്രകാരം ഭോജനിപ്പിക്കണം.

Verse 88

पायसान्नेन खंडाज्यसहितेन हितेन च । एवं कृत्वैकभक्तः सन्विष्णु चिंतनतत्परः ॥ ८८ ॥

പഞ്ചസാരക്കട്ടയും നെയ്യും ചേർന്ന ഹിതകരമായ പായസാന്നം ഭുജിക്കണം. ഇങ്ങനെ ചെയ്ത ശേഷം ആ ദിവസം ഏകഭക്തനായി, ശ്രീവിഷ്ണുവിന്റെ ചിന്തനത്തിൽ ലീനനായി ഇരിക്കണം.

Verse 89

वैष्णवं लभते धाम भुक्त्वा भोगानिहेप्सितान् । अंत्ये सितायां द्वादश्यां सौवर्णीं प्रतिमां हरेः ॥ ८९ ॥

ഇവിടെ അഭിലഷിത ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ച ശേഷം അവസാനം വൈഷ്ണവ ധാമം പ്രാപിക്കുന്നു. ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ അന്തിമ ദ്വാദശിയിൽ ശ്രീഹരിയുടെ സ്വർണ്ണ പ്രതിമ അർപ്പിക്കണം.

Verse 90

अभ्यर्च्य गंधपुष्पाद्यैर्दद्याद्वेदविदे द्विज । द्विषट्कसंख्यान्विप्रांश्च भोजयित्वा च दक्षिणाम् ॥ ९० ॥

സുഗന്ധം, പുഷ്പം മുതലായവകൊണ്ട് ആരാധിച്ച് വേദവിദ്യയുള്ള ദ്വിജ ബ്രാഹ്മണന് ദാനം നൽകണം. പന്ത്രണ്ടു ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിച്ച് ദക്ഷിണയും അർപ്പിക്കണം.

Verse 91

दत्वा विसर्जयेत्पश्चात्स्वयं भुंजीत बांधवैः । त्रिस्पृशोन्मीलिनी पक्षवर्द्धिनी वंजुली तथा ॥ ९१ ॥

നിർദ്ദേശിച്ച ദാനം നൽകി ശേഷം വിധിപൂർവം വിസർജനം ചെയ്യണം; പിന്നെ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം സ്വയം ഭോജനം കഴിക്കണം. ഈ വ്രതം ത്രിസ്പൃശാ, ഉന്മീലിനീ, പക്ഷവർധിനീ, വഞ്ജുലീ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 92

जया च विजया चैव जयंती चापराजिता । एता अष्टौ सदोपोष्या द्वादश्यः पापहारिकाः ॥ ९२ ॥

ജയാ, വിജയാ, ജയന്തീ, അപരാജിതാ—ഇങ്ങനെ എട്ട് ദ്വാദശികൾ എന്നും വിധിപൂർവം ഉപവാസത്തോടെ ആചരിക്കേണ്ടവയാണ്; ദ്വാദശി പാപഹാരിണിയാണ്.

Verse 93

श्रीनारद उवाच । कीदृशं लक्षणं ब्रह्मन्नेतासां किं फलं तथा । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व याश्चन्याः पुण्यदायिकाः ॥ ९३ ॥

ശ്രീനാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രഹ്മൻ! ഇവയുടെ ലക്ഷണം എങ്ങനെയാണ്, ഇവ നൽകുന്ന ഫലം എന്താണ്? കൂടാതെ മറ്റു പുണ്യദായക അനുഷ്ഠാനങ്ങളും എല്ലാം എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക.

Verse 94

सूत उवाच । इत्थं सनातनः पृष्टो नारदेन द्विजोत्तमः । प्रशस्य भ्रातरं प्राह महाभागवतं मुनिः ॥ ९४ ॥

സൂതൻ പറഞ്ഞു—നാരദൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനാൽ ദ്വിജോത്തമനായ സനാതനൻ, മഹാഭാഗവത മുനി, സഹോദരനെ പ്രശംസിച്ച് പറഞ്ഞു।

Verse 95

सनातन उवाच । साधु पृष्टं त्वया भ्रातः साधूनां संशयच्छिदा । वक्ष्ये महाद्वादशीनां लक्षणं च फलं पृथक् ॥ ९५ ॥

സനാതനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭ്രാതാ, നീ നല്ല ചോദ്യം ചോദിച്ചു; അത് സാദ്ധുക്കളുടെ സംശയങ്ങൾ ഛേദിക്കുന്നതാണ്. മഹാദ്വാദശികളുടെ ലക്ഷണവും ഫലവും വേർതിരിച്ച് ഞാൻ പറയും।

Verse 96

एकादशी निवृत्ता चेत्सूर्यस्योदयतः पुरा । तदा तु त्रिस्पृशा नाम द्वादशी सा महाफला ॥ ९६ ॥

സൂര്യോദയത്തിന് മുമ്പേ ഏകാദശി തിഥി അവസാനിച്ചാൽ, ആ ദ്വാദശി ‘ത്രിസ്പൃശാ’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു; അതി മഹാഫലപ്രദമാണ്।

Verse 97

अस्यामुपोष्य गोविन्दं यः पूजयति नारद । अश्वमेधसहस्रस्य फलं लभते ध्रुवम् ॥ ९७ ॥

ഹേ നാരദാ, ഈ ദിനത്തിൽ ഉപവസിച്ച് ഗോവിന്ദനെ പൂജിക്കുന്നവൻ നിശ്ചയമായും സഹസ്ര അശ്വമേധയാഗഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 98

यदारुणोदये विद्धा दशम्यैकादशी तिथिः । तदा तां संपरित्यज्य द्वादशीं समुपोषयेत् ॥ ९८ ॥

അരുണോദയത്തിൽ ഏകാദശി തിഥി ദശമിയാൽ വിദ്ധമായി (മിശ്രമായി) കാണപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, ആ ഏകാദശി ഉപേക്ഷിച്ച് ദ്വാദശിയിലാണ് ഉപവാസം ആചരിക്കേണ്ടത്।

Verse 99

तत्रेष्ट्वा वासुदेवाख्यं सम्यक्पूजाविधानतः । राजसूयसहस्रस्य फलमुन्मीलिते लभेत् ॥ ९९ ॥

അവിടെ പൂജാവിധിപ്രകാരം വാസുദേവനാമധേയനായ പ്രഭുവിനെ യഥാവിധി ആരാധിച്ചാൽ, ജാഗരണം ലഭിക്കുമ്പോൾ സഹസ്ര രാജസൂയയാഗഫലത്തുല്യമായ പുണ്യം പ്രാപിക്കും।

Verse 100

यदोदये तु सवितुर्याम्या त्वेकादशीं स्पृशेत् । तदा वंजुलिकाख्यां तु तां त्यक्त्वोपोषयेत्सदा ॥ १०० ॥

എന്നാൽ സൂര്യോദയസമയത്ത് യാമ്യാ തിഥി ഏകാദശിയെ സ്പർശിച്ചാൽ, ‘വഞ്ജുലികാ’ എന്ന ആ ഏകാദശി ഉപേക്ഷിച്ച് യഥോചിത ദിവസത്തിൽ തന്നെ എപ്പോഴും ഉപവസിക്കണം।

Verse 101

अस्यां संकर्षणं देवं गंधाद्यैरुपचारकैः । पूजयेत्सततं भक्त्या सर्वस्याभयदं परम् ॥ १०१ ॥

ഈ വ്രതാചരണത്തിൽ ഗന്ധാദി ഉപചാരങ്ങളാൽ ഭക്തിയോടെ നിരന്തരം സംകർഷണദേവനെ പൂജിക്കണം; അവൻ പരമനും സർവ്വർക്കും അഭയം നൽകുന്നവനുമാണ്।

Verse 102

एषा महाद्वादशी तु सर्वक्रतुफलप्रदा । सर्वपापहरा प्रोक्ता सर्वसंपत्प्रदायिनी ॥ १०२ ॥

ഈ മഹാദ്വാദശി സർവ്വ യാഗഫലവും നൽകുന്നു; ഇത് സർവ്വപാപഹരവും സർവ്വസമ്പത്ത്പ്രദായിനിയുമെന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 103

कुहूराके यदा वृद्धे स्यातां विप्र यदा तदा । पक्षवर्द्धनिका नाम द्वादशी सा महाफला ॥ १०३ ॥

ഹേ വിപ്രാ! കുഹൂയും രാകയും രണ്ടും വർദ്ധനസ്ഥിതിയിൽ ആയിരിക്കുമ്പോൾ, ആ ദ്വാദശി ‘പക്ഷവർദ്ധനികാ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി മഹാഫലം നൽകുന്നു।

Verse 104

तस्यां संपूजयेद्देवं प्रद्युम्नं जगतां पतिम् । सर्वैश्वर्य्यप्रदं साक्षात्पुत्र पौत्रविवर्धनम् ॥ १०४ ॥

ആ പുണ്യാവസരത്തിൽ ജഗത്പതിയായ ദേവൻ പ്രദ്യുമ്നനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം; അദ്ദേഹം പ്രത്യക്ഷമായി സർവ ഐശ്വര്യവും നൽകി പുത്ര-പൗത്രവർദ്ധനവും അരുളുന്നു।

Verse 105

यदा तु धवले पक्षे द्वादशी स्यान्मधान्विता । तदा प्रोक्ता जया नाम सर्वशत्रुविनाशिनी ॥ १०५ ॥

ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ദ്വാദശി മധു (ചൈത്ര) മാസത്തോടൊപ്പം വന്നാൽ ആ വ്രതം ‘ജയാ’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; അത് സർവ ശത്രുക്കളെയും നശിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 106

अस्यां संपूजयेद्देवमनिरुद्धं रमापतिम् । सर्वकामप्रदं नॄणां सर्वसौभाग्यदायकम् ॥ १०६ ॥

ഈ അവസരത്തിൽ രമാപതിയായ ഭഗവാൻ അനിരുദ്ധനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം; അദ്ദേഹം മനുഷ്യർക്കു എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നല്കി സർവ സൗഭാഗ്യവും ദാനം ചെയ്യുന്നു।

Verse 107

श्रवणर्क्षयुता चेत्स्याद्द्वादशी धवले दले । तदा सा विजया नाम तस्यामचेद्गदाधरम् ॥ १०७ ॥

ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ദ്വാദശി ശ്രവണ നക്ഷത്രത്തോടു ചേർന്നാൽ അത് ‘വിജയാ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ആ ദിവസം ഗദാധരൻ (വിഷ്ണു)നെ പൂജിക്കണം।

Verse 108

सर्वसौख्यप्रदं शश्वत्सर्वभोगपरायणम् । सर्वतीर्थफलं विप्र तां चोपोष्याप्नुयान्नरः ॥ १०८ ॥

ഹേ വിപ്രാ! ഈ വ്രതം നിത്യമായി സർവസുഖം നൽകുന്നതും, ധർമ്മസമ്മതമായ എല്ലാ ഭോഗങ്ങളിലേക്കും നയിക്കുന്നതും, സർവ തീർത്ഥഫലം നൽകുന്നതുമാണ്; ഇതിന് ഉപവാസം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ ആ ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 109

यदा स्याच्च सिते पक्षे प्राजापत्यर्क्षसंयुता । द्वादशी सा महापुण्या जयंती नामतः स्मृता ॥ १०९ ॥

ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ പ്രാജാപത്യ നക്ഷത്രസംഗമത്തോടെ ദ്വാദശി വന്നാൽ, ആ ദ്വാദശി അതിമഹാപുണ്യദായിനിയായി ‘ജയന്തീ’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 110

यस्यां समर्च्चयेद्देवं वामनं सिद्धिदं नृणाम् । उपोषितैषा विप्रेंद्र सर्वव्रतफलप्रदा ॥ ११० ॥

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! ആ (ജയന്തീ) ദ്വാദശിയിൽ ഉപവാസത്തോടെ സിദ്ധിദാതാവായ ഭഗവാൻ വാമനനെ യഥാവിധി ആരാധിച്ചാൽ, ഈ വ്രതം സർവ്വവ്രതഫലപ്രദമാകുന്നു।

Verse 111

सर्वदानफला चापि भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी । यदा तु स्यात्सिते पक्षे द्वादशी जीवभान्विता ॥ १११ ॥

ഈ (വ്രതം) സർവ്വദാനഫലം നൽകുകയും ഭുക്തിയും മുക്തിയും രണ്ടും പ്രദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ദ്വാദശി ഗുരുവും സൂര്യനും ചേർന്നാൽ അത് പ്രത്യേക ഫലദായിനിയാകുന്നു।

Verse 112

तदापराजिता प्रोक्ता सर्वज्ञानप्रदायिनी । अस्यां समर्चयेद्देवं नारायणमनामयम् ॥ ११२ ॥

അപ്പോൾ അത് ‘അപരാജിതാ’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; അത് സർവ്വജ്ഞാനം പ്രദാനം ചെയ്യുന്നു. അതിൽ രോഗരഹിതനായ ഭഗവാൻ നാരായണനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കണം।

Verse 113

संसारपाशविच्छित्तिकारकं ज्ञानसागरम् । अस्यास्तूपोषणादेव मुक्तः स्याद्विप्र भोजनः ॥ ११३ ॥

ഇത് (ഉപദേശം/പുരാണം) സംസാരബന്ധങ്ങളെ മുറിച്ചെറിയുന്ന ജ്ഞാനസമുദ്രമാണ്. ഇതിന്റെ സ്തൂപം പോഷിപ്പിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്താൽ മാത്രം ബ്രാഹ്മണഭോജനദാതാവും മുക്തനാകുന്നു।

Verse 114

यदा त्वाषाढशुक्लायां द्वादश्यां मैत्रभं भवेत् । तदा व्रतद्वयं कार्य्यं न दोषोऽत्रैकदैवतम् ॥ ११४ ॥

ആഷാഢ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ദ്വാദശി മൈത്ര നക്ഷത്രയുക്തമായാൽ, അപ്പോൾ രണ്ടു വ്രതങ്ങളും ആചരിക്കണം; ഈ സംയുക്തവിധിയിൽ ഒരേയൊരു അധിദേവതയെ സ്വീകരിച്ചാലും ദോഷമില്ല।

Verse 115

श्रवणर्क्षयुतायां च द्वादश्यां भाद्रशुक्लके । ऊर्ज्जे सितायां द्वादश्यामंत्यभे च व्रतद्वयम् ॥ ११५ ॥

ഭാദ്രപദ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ദ്വാദശി ശ്രവണ നക്ഷത്രയുക്തമായാൽ, കൂടാതെ ഊർജ (ആശ്വിന) ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ദ്വാദശി അന്ത്യ നക്ഷത്രമായ രേവതിയിൽ വന്നാൽ—ഈ രണ്ടു അവസരങ്ങളിലും രണ്ടു വ്രതങ്ങൾ വേർതിരിച്ച് ആചരിക്കണം।

Verse 116

एताभ्योऽन्त्र विप्रेंद्र द्वादश्यामेकभुक्तकम् । निसर्गतः समुद्दिष्टं व्रतं पातकनाशनम् ॥ ११६ ॥

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! ഈ വ്രതങ്ങളിൽ ദ്വാദശിയിലെ ‘ഏകഭുക്ത’ (ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭോജനം) വ്രതം സ്വഭാവതഃ പാപനാശകമെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 117

एकादश्या व्रतं नित्यं द्वादश्याः सहितं यतः । नोद्यापनमिहोद्दिष्टं कर्त्तव्यं जीविताविधि ॥ ११७ ॥

ഏകാദശി വ്രതം ദ്വാദശിയോടുകൂടെ നിത്യമായി ആചരിക്കേണ്ടതിനാൽ, ഇവിടെ പ്രത്യേക ഉദ്യാപന (സമാപനകർമ്മ) നിർദ്ദേശിച്ചിട്ടില്ല; ഇത് ജീവിതാവധി മുഴുവൻ നിയമമായി പാലിക്കണം।

Verse 118

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने पूर्वभागे चतुर्थपादे द्वादशमासस्य द्वादशीव्रतनिरूपणं नामैकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२१ ॥

ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിലെ ബൃഹദുപാഖ്യാനത്തിൽ, പൂർവഭാഗത്തിന്റെ ചതുർത്ഥ പാദത്തിൽ ‘ദ്വാദശ മാസങ്ങളുടെ ദ്വാദശീ വ്രതനിരൂപണം’ എന്ന നൂറ്റി ഇരുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।