The Description of the Skanda Purāṇa’s Anukramaṇī (Index/Summary)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रृणु वत्स प्रवक्ष्यामि पुराणं स्कन्दसंज्ञकम् । यस्मिन्प्रतिपदं साक्षान्महादेवो व्यवस्थितः ॥ १ ॥

ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു— വത്സാ, ശ്രവിക്ക; ഞാൻ സ്കന്ദസഞ്ജ്ഞക പുരാണം പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അതിൽ ഓരോ പദത്തിലും സാക്ഷാൽ മഹാദേവൻ സ്ഥാപിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു ॥१॥

Verse 2

पुराणे शतकोटो तु यच्छैवं वर्णितं मया । लक्षं तस्यार्थं जातस्य सारो व्यासेन कीर्तितः ॥ २ ॥

ശതകോടി ശ്ലോകങ്ങളുള്ള ആ പുരാണത്തിൽ ഞാൻ വർണ്ണിച്ച ശൈവവിഷയത്തിന്റെ അർത്ഥസമൂഹസാരം വ്യാസൻ ലക്ഷ ശ്ലോകങ്ങളിൽ കീർത്തിച്ചു ॥२॥

Verse 3

स्कन्दाह्वयस्तत्र खण्डाः सप्तैव परिकल्पिताः । एकाशीतिसहस्रं तु स्कान्दं सर्वोघकृतंनम् ॥ ३ ॥

സ്കന്ദനാമകമായ ആ പുരാണത്തിൽ ഏഴ് ഖണ്ഡങ്ങൾ മാത്രം ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. എൺപത്തൊന്നായിരം ശ്ലോകങ്ങളുള്ള സ്കാന്ദം സർവ്വ പാപതാപപ്രവാഹവും ഛേദിക്കുന്നതെന്നു വന്ദ്യമാണ് ॥३॥

Verse 4

यः श्रृणोति पठेद्वापि स तु साक्षाच्छिवः स्थितः । यत्र माहेश्वरा धर्माः षण्मुखेन प्रकाशिताः ॥ ४ ॥

ഇത് ശ്രവിക്കുന്നവനോ പാരായണം ചെയ്യുന്നവനോ സാക്ഷാൽ ശിവസ്വരൂപനായി നിലകൊള്ളുന്നു; കാരണം ഇവിടെ മാഹേശ്വരധർമ്മങ്ങൾ ഷൺമുഖൻ പ്രസിദ്ധീകരിച്ചിരിക്കുന്നു ॥४॥

Verse 5

कल्पे तत्पुरुषे वृत्ताः सर्वसिद्धिविधायकाः । तस्य माहेश्वरश्चाथ खंडः पापप्रणाशनः ॥ ५ ॥

തത്പുരുഷനാമക കല്പത്തിൽ സർവ്വസിദ്ധി നൽകുന്ന വൃത്താന്തങ്ങൾ വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിൽ പാപനാശകനായ മാഹേശ്വര ഖണ്ഡവും ഉണ്ട്॥५॥

Verse 6

किंचिन्न्यूनार्कसाहस्रो बहुपुण्यो बृहत्कथः । सुचरित्रशतैर्युक्तः स्कन्दमाहात्म्यसूचकः ॥ ६ ॥

ബൃഹത്കഥ ഏകദേശം ആയിരം ശ്ലോകങ്ങളിൽ അല്പം കുറവ്; അത്യന്തം പുണ്യദായിനി, നൂറുകണക്കിന് സുചരിത്രങ്ങളാൽ യുക്തം, സ്കന്ദമാഹാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു॥६॥

Verse 7

यत्र केदारमाहात्म्ये पुराणोपक्रमः पुरा । दक्षयज्ञकथा पश्चाच्छिवलिंगार्चने फलम् ॥ ७ ॥

അവിടെ കേദാരമാഹാത്മ്യത്തിൽ പുരാതനവിധത്തിൽ പുരാണാരംഭം നടക്കുന്നു; തുടർന്ന് ദക്ഷയജ്ഞകഥ, പിന്നെ ശിവലിംഗാർചനയുടെ ഫലം പറയുന്നു॥७॥

Verse 8

समुद्रमथनाख्यानं देवेंद्रचरितं ततः । पार्वत्याः समुपाख्यानं विवाहस्तदनंतरम् ॥ ८ ॥

പിന്നീട് സമുദ്രമഥനത്തിന്റെ ആഖ്യാനവും ദേവേന്ദ്രൻ (ഇന്ദ്രൻ)ന്റെ ചരിതവും വരുന്നു; തുടർന്ന് പാർവതിയുടെ ഉപാഖ്യാനം, അതിനുശേഷം വിവാഹം॥८॥

Verse 9

कुमारोत्पत्तिकथनं ततस्तारकसंगरः । ततः पाशुपताख्यानं चंडाख्यानसमन्वितम् ॥ ९ ॥

പിന്നീട് കുമാരൻ (സ്കന്ദൻ) ഉദ്ഭവകഥ, തുടർന്ന് താരകനോടുള്ള യുദ്ധം; പിന്നെ ചണ്ഡാഖ്യാനത്തോടുകൂടിയ പാശുപതാഖ്യാനം വരുന്നു॥९॥

Verse 10

द्यूतप्रवर्तनाख्यानं नारदेन समागमः । ततः कुमारमाहात्म्ये पंचतीर्थकथानकम् ॥ १० ॥

ഇതിൽ ദ്യൂതം (ചൂതാട്ടം) പ്രചരിച്ചുതുടങ്ങിയ കഥ, തുടർന്ന് നാരദനുമായുള്ള സംഗമം; പിന്നെ സനത്കുമാരമാഹാത്മ്യത്തിൽ പഞ്ചതീർത്ഥങ്ങളുടെ കഥയും വർണ്ണിക്കുന്നു.

Verse 11

धर्मवर्मनृपाख्यानं नदीसागरकीर्तनम् । इंद्रद्युम्नकथा पस्चान्नाडीजंघकथान्वितम् ॥ ११ ॥

ഇതിൽ ധർമവർമ്മ രാജാവിന്റെ കഥ, നദികളും സമുദ്രവും സംബന്ധിച്ച കീർത്തനം; തുടർന്ന് ഇന്ദ്രദ്യുമ്നന്റെ കഥ—അതോടൊപ്പം നാഡീജംഘയുടെ പ്രസംഗവും ഉൾപ്പെടുന്നു.

Verse 12

प्रादुर्भावस्ततो मह्याः कथा दमनकस्य च । महीसागरसंयोगः कुमारेशकथा ततः ॥ १२ ॥

അതിനുശേഷം ഭൂമിയുടെ പ്രാദുര്ഭാവകഥയും ദമനകന്റെ ചരിതവും; തുടർന്ന് ഭൂമി–സമുദ്ര സംയോഗപ്രസംഗം, പിന്നെ കുമാരേശകഥയും വരുന്നു.

Verse 13

ततस्तारकयुद्धं च नानाख्यानसमन्वितम् । वधश्च तारकस्याथ पंचलिंगनिवेशनम् ॥ १३ ॥

അതിനുശേഷം പല ഉപാഖ്യാനങ്ങളോടുകൂടിയ താരകയുദ്ധം; തുടർന്ന് താരകവധം, പിന്നെ പഞ്ചലിംഗങ്ങളുടെ സ്ഥാപനം വർണ്ണിക്കുന്നു.

Verse 14

द्वीपाख्यानं ततः पुण्यमूर्द्धलोकव्यवस्थितिः । ब्रह्मांडस्थितिमानं च वर्करेशकथानकम् ॥ १४ ॥

അതിനുശേഷം പുണ്യമായ ദ്വീപങ്ങളുടെ ആഖ്യാനം, ഊർധ്വലോകങ്ങളുടെ ക്രമബദ്ധമായ വ്യവസ്ഥ; ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ഘടനയും അളവും, കൂടാതെ വർകരേശകഥയും വർണ്ണിക്കുന്നു.

Verse 15

महाकालसमुद्भूतिः कथा चास्य महाद्भुता । वासुदेवस्य माहात्म्यं कोटितीर्थं ततः परम् ॥ १५ ॥

അതിനുശേഷം മഹാകാലന്റെ ഉദ്ഭവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അത്യദ്ഭുതമായ കഥ വരുന്നു; തുടർന്ന് വാസുദേവന്റെ മഹിമ, പിന്നെ പരമ പുണ്യസ്ഥലമായ കോടിതീർത്ഥത്തിന്റെ വിവരണം.

Verse 16

नानातीर्थसमाख्यानं गुप्तक्षेत्रे प्रकीर्तितम् । पांडवानां कथा पुण्या महाविद्याप्रसाधनम् ॥ १६ ॥

ഗുപ്തക്ഷേത്രത്തെ സംബന്ധിച്ച് അനേകം തീർത്ഥങ്ങളുടെ ആഖ്യാനം പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പാണ്ഡവരുടെ പുണ്യകഥ മഹാവിദ്യാ-സാധനയ്ക്ക് സിദ്ധിദായകമാണ്।

Verse 17

तीर्थयात्रासमाप्तिश्च कौमारमिदमद्भुतम् । अरुणाचलमाहात्म्यं सनकब्रह्मसंकथा ॥ १७ ॥

തീർത്ഥയാത്രാ വിവരണത്തിന്റെ സമാപ്തി, ഈ അത്ഭുതമായ കൗമാരോപദേശം, അരുണാചലത്തിന്റെ മഹിമ, കൂടാതെ സനക–ബ്രഹ്മ സംവാദം എന്ന പുണ്യകഥ—ഇവയൊക്കെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു।

Verse 18

गौरीतपः समाख्यानं तत्तत्तीर्थनिरूपणम् । माहिषासुरमाख्यानं वधश्चास्य महाद्भुतः ॥ १८ ॥

ഗൗരിയുടെ തപസ്സിന്റെ ആഖ്യാനം, അതത് തീർത്ഥങ്ങളുടെ നിർൂപണം, മഹിഷാസുരന്റെ കഥ, കൂടാതെ അവന്റെ അത്യദ്ഭുതമായ വധം—ഇവയൊക്കെയും ഇതിലുണ്ട്।

Verse 19

द्रोणाचले शिवास्थानं नित्यदापरिकीर्तितम् । इत्येष कथितः स्कांदे खंडो माहेश्वरोऽद्भुतः ॥ १९ ॥

ദ്രോണാചലത്തിൽ ശിവന്റെ ആലയം നിത്യപ്രസിദ്ധമെന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ സ്കന്ദപുരാണത്തിൽ അത്ഭുതമായ മാഹേശ്വരഖണ്ഡം വിവരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 20

द्वितीयो वैष्णवः खंडस्तस्याख्यानानि मे शुणु । प्रथमं भूमिवाराहसमाख्यानं प्रकीर्तितम् ॥ २० ॥

രണ്ടാമത്തേത് വൈഷ്ണവ-ഖണ്ഡം; അതിലെ ആഖ്യാനങ്ങൾ എന്നിൽ നിന്നു ശ്രവിക്കൂ. ആദ്യം ഭൂമിയെ ഉയർത്തിയ വരാഹാവതാരത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധ കഥ പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു॥২০॥

Verse 21

यत्र वेंकटकुध्रस्य माहात्म्यं पापनाशनम् । कमलायाः कथा पुण्या श्रीनिवासस्थितिस्ततः ॥ २१ ॥

അവിടെ വെങ്കടപർവതത്തിന്റെ പാപനാശക മഹാത്മ്യം ഉണ്ട്; കമലാ (ലക്ഷ്മി) ദേവിയുടെ പുണ്യകഥ ഉണ്ട്; തുടർന്ന് ശ്രീനിവാസന്റെ ധാമസ്ഥിതിയും വർണ്ണിക്കുന്നു॥২১॥

Verse 22

कुला लाख्यानकं चात्र सुवर्णमुखरी कथा । नानाख्यानसमायुक्ता भारद्वाजकथाद्भुता ॥ २२ ॥

ഇവിടെ ‘കുല-ആഖ്യാനകം’ എന്ന വൃത്താന്തവും, ‘സുവർണമുഖരി’ കഥയും, നാനാ ആഖ്യാനങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായ ഭാരദ്വാജന്റെ അത്ഭുതകഥയും ഉണ്ട്॥২২॥

Verse 23

मतंगांजनसंवादः कीर्तितः पापनाशनः । पुरुषोत्तममाहात्म्यं कीर्तितं चोत्कले ततः ॥ २३ ॥

മതംഗനും അഞ്ജനയും തമ്മിലുള്ള പാപനാശക സംവാദം കീർത്തിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ഉത്കല (ഒഡിഷ) ദേശത്തിലെ പുരുഷോത്തമന്റെ മഹാത്മ്യവും വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു॥২৩॥

Verse 24

मार्कंडेयसमाख्यानमंबरीषस्य भूपतेः । इंद्रद्युम्नस्य चाख्यानं विद्यापतिकथा शुभा ॥ २४ ॥

മാർകണ്ഡേയന്റെ പവിത്ര ആഖ്യാനം, ഭൂപതി അംബരീഷന്റെ വൃത്താന്തം, ഇന്ദ്രദ്യുമ്നന്റെ കഥയും, വിദ്യാപതിയുടെ ശുഭകഥയും (ഇവിടെ) വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു॥২৪॥

Verse 25

जैमिनेः समुपाख्यानं नारदस्यापि वाडव । नीलकंठसमाख्यानं नरसिंहोपवर्णनम् ॥ २५ ॥

ഹേ വാഡവാ! ഇവിടെ ജൈമിനിയുടെ ഉപാഖ്യാനം, നാരദന്റെ ചരിതം, നീലകണ്ഠകഥ, കൂടാതെ ഭഗവാൻ നരസിംഹന്റെ വർണ്ണനയും പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 26

अश्वमेधकथा राज्ञो ब्रह्मलोकगतिस्तथा । रथयाव्राविधिः पश्चाज्जन्मस्थानविधिस्तथा ॥ २६ ॥

ഇവിടെ രാജാവിന്റെ അശ്വമേധയാഗകഥ, ബ്രഹ്മലോകപ്രാപ്തി; തുടർന്ന് രഥയാവ്രാ വിധി, കൂടാതെ ജന്മസ്ഥാനവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിയമങ്ങളും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 27

दक्षिणामूर्त्युपाख्यानं गुंडिवाख्यानकं ततः । रथरक्षाविधानं च शयनोत्सवकीर्तनम् ॥ २७ ॥

തുടർന്ന് ദക്ഷിണാമൂർത്തിയുടെ ഉപാഖ്യാനം, ഗുണ്ടിവാ പ്രസംഗം, രഥരക്ഷാ വിധാനം, കൂടാതെ ശയനോത്സവകീർത്തനവും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 28

श्वेतोपाख्यानमत्रोक्तं पृथुत्सवनिरूपणम् । दोलोत्सवो भगवतो व्रतं सांवत्सराभिधम् ॥ २८ ॥

ഇവിടെ ശ്വേതന്റെ ഉപാഖ്യാനം, പൃഥുവിന്റെ ഉത്സവനിരൂപണം; കൂടാതെ ഭഗവാന്റെ ദോളോത്സവവും ‘സാംവത്സര’ എന്ന വ്രതവും ഉപദേശിക്കുന്നു।

Verse 29

पूजा चाकामिका विष्णोरुद्दालकनियोगतः । योगसाधनमत्रोक्तं नानायोगनिरूपणम् ॥ २९ ॥

ഇവിടെ ഉദ്ദാലകന്റെ നിയോഗപ്രകാരം വിഷ്ണുവിന്റെ അകാമിക (നിഷ്കാമ) പൂജ; കൂടാതെ യോഗസാധനവും വിവിധ യോഗങ്ങളുടെ നിരൂപണവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു।

Verse 30

दशावतारकथनं स्रानादिपरिकीर्तनम् । ततो बदरिकायाश्च माहात्म्यं पापनाशनम् ॥ ३० ॥

അനന്തരം വിഷ്ണുവിന്റെ ദശാവതാരകഥയും സ്നാനാദി വിധികളുടെ കീർത്തനവും പറയുന്നു; തുടർന്ന് പാപനാശിനിയായ ബദരികാശ്രമം (ബദ്രീനാഥ്) മഹാത്മ്യം വർണ്ണിക്കുന്നു।

Verse 31

अग्न्यादितीर्थमाहात्म्यं वैनतेयशिलाभवम् । कारणं भगवद्वासे तीर्थं कापालमोचनम् ॥ ३१ ॥

അഗ്ന്യാദി തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം—വൈനതേയൻ (ഗരുഡൻ) ബന്ധപ്പെട്ട ശിലയിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചത്—അവിടെ ഭഗവാന്റെ വാസത്തിന് കാരണമാകുന്നു; കൂടാതെ ‘കാപാലമോചന’ എന്ന പാപമോചക തീർത്ഥം വർണ്ണിക്കുന്നു।

Verse 32

पंचधाराभिधं तीर्थं मेरुसंस्थापनं तथा । ततः कार्तिकमाहात्म्ये माहात्म्यं मदनालसम् ॥ ३२ ॥

അടുത്തതായി ‘പഞ്ചധാര’ എന്ന തീർത്ഥവും മേരുവിന്റെ സ്ഥാപനംയും വർണ്ണിക്കുന്നു; തുടർന്ന് കാർത്തികമാഹാത്മ്യത്തിൽ ‘മദനാലസ’ എന്ന മഹിമ പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 33

धूम्रकेशसमाख्यानं दिनकृत्यानि कार्तिके । पंचभीष्मव्रताख्यानं कीर्तितं भुक्तिमुक्तिदम् ॥ ३३ ॥

ധൂമ്രകേശന്റെ ഉപാഖ്യാനം, കാർത്തികമാസത്തിലെ ദിനചര്യാധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ, കൂടാതെ പഞ്ചഭീഷ്മവ്രതത്തിന്റെ കഥ—ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്നതായി—പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 34

ततो मार्गस्य माहात्म्ये विधानं स्नानजं तथा । पुंड्रादिकीर्तनं चात्र मालाधारणपुण्यकम् ॥ ३४ ॥

തുടർന്ന് മാർഗമാഹാത്മ്യത്തിൽ വിധിവിധാനവും സ്നാനത്തിൽ നിന്നുള്ള പുണ്യവും വിശദീകരിക്കുന്നു; ഇവിടെ പുണ്ഡ്രാദി ചിഹ്നങ്ങളുടെ കീർത്തനവും മാലാധാരണത്തിന്റെ പുണ്യവും പറയുന്നു।

Verse 35

पंचामृतस्नानपुण्यं घंटानादादिजं फलम् । नानापुष्पार्चनफलं तुलसीदलजं फलम् ॥ ३५ ॥

പഞ്ചാമൃതസ്നാനം ചെയ്യിക്കുന്നതിൽ നിന്നുള്ള പുണ്യം, ഘണ്ടാനാദാദികളിൽ നിന്നുയരുന്ന ഫലം, നാനാവിധ പുഷ്പാർച്ചനഫലം, തുളസീദളാർപ്പണജന്യഫലം—ഇവയൊക്കെയും ലഭിക്കുന്നു।

Verse 36

नैवेद्यस्य च माहात्म्यं हरिवासरकीर्तनम् । अखंडैकादशीपुण्यं तथा जागरणस्य च ॥ ३६ ॥

നൈവേദ്യാർപ്പണത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം, ഹരിവാസരകീർത്തനം, അഖണ്ഡ ഏകാദശീവ്രതപുണ്യം, കൂടാതെ ജാഗരണത്തിന്റെ പുണ്യവും—ഇവ ഇവിടെ വിവരിക്കുന്നു।

Verse 37

यस्योत्सवविधानं च नाममाहात्म्यकीर्तनम् । ध्यानादिपुण्यकथनं माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ ३७ ॥

ഉത്സവവിധാനം, നാമമാഹാത്മ്യകീർത്തനം, ധ്യാനാദി പുണ്യകഥനം എന്നിവ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന—മഥുരയിൽ ഉദ്ഭവിച്ച മഹാത്മ്യം ഇവിടെ പ്രതിപാദിക്കുന്നു।

Verse 38

मथुरातीर्थमाहात्म्यं पृथगुक्तं ततः परम् । वनानां द्वादशानां च माहात्म्यं कीर्तितं ततः ॥ ३८ ॥

അതിന് ശേഷം മഥുരാതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പ്രത്യേകം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ദ്വാദശ വനങ്ങളുടെ മഹാത്മ്യവും കീർത്തിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 39

श्रीमद्भागवतस्यात्र माहात्म्यं कीर्तितं परम् । वज्रशांडिल्यसंवाद अंतर्लीलाप्रकाशकम् ॥ ३९ ॥

ഇവിടെ ശ്രീമദ്ഭാഗവതത്തിന്റെ പരമ മഹാത്മ്യം കീർത്തിച്ചിരിക്കുന്നു—വജ്ര-ശാണ്ഡില്യ സംവാദത്തിലൂടെ, അത് ഭഗവാന്റെ അന്തർലീലയെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 40

ततो माघस्य माहात्म्यं स्नानदानजपोद्भवम् । नानाख्यानसमायुक्तं दशाध्यायैर्निरूपितम् ॥ ४० ॥

അതിനുശേഷം മാഘമാസത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം—സ്നാനം, ദാനം, ജപം എന്നിവയിൽ നിന്നുയരുന്ന പുണ്യത്തോടുകൂടി—വിവിധ ഉപാഖ്യാനങ്ങളോടെ പത്ത് അധ്യായങ്ങളിൽ നിരൂപിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 41

ततो वैष्णवमाहात्म्ये शय्यादानादिजं फलम् । जलदा नादिविधयः कामाख्यानमतः परम् ॥ ४१ ॥

അടുത്തതായി വൈഷ്ണവമാഹാത്മ്യത്തിൽ ശയ്യാദാനം മുതലായ ദാനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഫലം വിവരിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ജലദാനം തുടങ്ങിയ വിധികൾ, പിന്നെ കാമാഖ്യാനത്തിന്റെ കഥ വരുന്നു।

Verse 42

श्रुतदेवस्य चरितं व्याधोपाख्यानमद्भुतम् । तथाक्षयतृतीयादेर्विशेषात्पुण्यकीर्तनम् ॥ ४२ ॥

ശ്രുതദേവന്റെ ചരിതവും അത്ഭുതകരമായ വ്യാധോപാഖ്യാനവും വിവരിക്കുന്നു; കൂടാതെ അക്ഷയതൃതീയാദി വ്രതങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രത്യേക പുണ്യകീർത്തനവും ഉണ്ട്।

Verse 43

ततस्त्वयोध्यामाहात्म्ये चक्रब्रह्माह्वतीर्थके । सुरापापविमोक्षाख्ये तथाधारसहस्रकम् ॥ ४३ ॥

അടുത്തതായി അയോധ്യാമാഹാത്മ്യത്തിൽ ‘ചക്രബ്രഹ്മാഹ്വ’ എന്ന തീർത്ഥവും, ‘സുരാപാപവിമോക്ഷ’ എന്ന പേരിലുള്ള തീർത്ഥവും, കൂടാതെ ‘ആധാരസഹസ്രകം’ എന്ന ഭാഗവും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 44

स्वर्गद्वारं चंद्रहरिधर्महर्युपवर्णनम् । स्वर्णवृष्टेरुपाख्यानं तिलोदासरयूयुतिः ॥ ४४ ॥

അതിൽ ‘സ്വർഗദ്വാരം’ എന്ന പ്രസംഗം, ചന്ദ്രഹരിയും ധർമ്മഹരിയും എന്നവരുടെ ഉപവർണ്ണനം, സ്വർണ്ണവൃഷ്ടിയുടെ ഉപാഖ്യാനം, കൂടാതെ സരയൂവോടുകൂടിയ തിലോദയുടെ കഥയും ഉൾപ്പെടുന്നു।

Verse 45

सीताकुंडं गुप्तहरिसरंयुघर्घरान्वयः । गोप्रतारं च दुग्धोदं गुरुकुंडादिपञ्चकम् ॥ ४५ ॥

സീതാകുണ്ഡം, ഗുപ്ത-ഹരി-സരസ്, യുഘർഘര എന്ന പുണ്യധാര/പരമ്പര, ഗോപ്രതാരവും ദുഗ്ധോദവും—ഗുരുകുണ്ഡാദി പഞ്ചകത്തോടുകൂടി—ഇവ സ്മരണീയ തീർത്ഥങ്ങളാകുന്നു।

Verse 46

सोमार्का दीनि तीर्थानि त्रयोदश ततः परम् । गयाकूपस्य माहात्म्यं सर्वाघविनिवर्तकम् ॥ ४६ ॥

അതിനുശേഷം സോമാർകാദി പതിമൂന്ന് തീർത്ഥങ്ങൾ; തുടർന്ന് ഗയാകൂപത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം വർണ്ണിക്കുന്നു, അത് സർവ്വപാപനിവർത്തകമാണ്।

Verse 47

मांडव्याश्रमपूर्वाणि तीर्थानि तदनन्तरम् । अजितादि मानसादितीर्थानि गदितानि च ॥ ४७ ॥

അതിനുശേഷം മാണ്ഡവ്യാശ്രമം മുതലായ തീർത്ഥങ്ങൾ വർണ്ണിച്ചു; പിന്നെ അജിതാദികളും മാനസാദി തീർത്ഥങ്ങളും കൂടി പ്രസ്താവിച്ചു।

Verse 48

इत्येष वैष्णवः खंडो द्वितीयः परिकीर्तितः । अतः परं ब्रह्मखंडं मरीचे श्रृणु पुण्यदम् ॥ ४८ ॥

ഇങ്ങനെ രണ്ടാം വൈഷ്ണവഖണ്ഡം യഥാവിധി പരികീർത്തിതമായി. ഇനി, ഹേ മരീചി, പുണ്യപ്രദമായ ബ്രഹ്മഖണ്ഡം ശ്രവിക്കൂ।

Verse 49

यत्र वै सेतुमाहात्म्ये फलं स्नाने क्षणोद्भवम् । गालवस्य तपश्चर्या राक्षसाख्यानकं ततः ॥ ४९ ॥

അവിടെ സേതു-മാഹാത്മ്യം ഉണ്ട്; അവിടെ സ്നാനഫലം ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഗാലവന്റെ തപശ്ചര്യയും, പിന്നെ ഒരു രാക്ഷസ-ആഖ്യാനവും വരുന്നു।

Verse 50

चक्रतीर्थादिमाहात्म्यं देवीपत्तनसंयुते । वेतालतीर्थमहिमा पापनाशादिकीर्तनम् ॥ ५० ॥

ദേവീപട്ടണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചക്രതീർത്ഥാദികളുടെ മഹാത്മ്യവും, വേതാളതീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമയും—പാപനാശം ചെയ്ത് പുണ്യഫലം നൽകുന്നതായി—ഇവിടെ കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 51

मंगलादिकमाहात्म्यं ब्रह्मकुंडादिवर्णनम् । हनुमत्कुंडमहिमागस्त्यतीर्थभवं फलम् ॥ ५१ ॥

മംഗളാദികളുടെ മഹാത്മ്യവും, ബ്രഹ്മകുണ്ഡാദി പുണ്യകുണ്ഡങ്ങളുടെ വിവരണവും, ഹനുമത്‌കുണ്ഡത്തിന്റെ മഹിമയും, അഗസ്ത്യതീർത്ഥത്തിൽ നിന്നുള്ള പുണ്യഫലവും ഇവിടെ വ്യക്തമാക്കുന്നു।

Verse 52

रामतीर्थादिकथनं लक्ष्मीतीर्थनिरूपणम् । शंखादितीर्थमहिमा तथा साध्यामृतादिजः ॥ ५२ ॥

രാമതീർത്ഥാദികളുടെ വിവരണം, ലക്ഷ്മീതീർത്ഥത്തിന്റെ നിർൂപണം, ശംഖാദി തീർത്ഥങ്ങളുടെ മഹിമ, കൂടാതെ സാധ്യാമൃതാദിയിൽ ആരംഭിക്കുന്ന വൃത്താന്തം—ഇവ ഇവിടെ പ്രതിപാദിക്കുന്നു।

Verse 53

धनुष्कोट्यादिमाहात्म्यं क्षीरकुंडादिजं तथा । गायत्र्यादिकतीर्थानां माहात्म्यं चात्र कीर्तितम् ॥ ५३ ॥

ഇവിടെ ധനുഷ്കോടി മുതലായവയുടെ മഹാത്മ്യവും, ക്ഷീരകുണ്ഡാദി സ്ഥലങ്ങളുടെ മഹിമയും, ഗായത്രി മുതലായ തീർത്ഥങ്ങളുടെ മഹാത്മ്യവും വിശദമായി കീർത്തിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 54

रामनाथस्य महिमा तत्त्वज्ञानोपदेशनम् । यात्राविधानकथनं सेतै मुक्तिप्रदं नृणाम् ॥ ५४ ॥

രാമനാഥന്റെ മഹിമ, തത്ത്വജ്ഞാനോപദേശം, യാത്രാവിധാനത്തിന്റെ വിവരണം, കൂടാതെ സേതു മനുഷ്യർക്കു മോക്ഷം നൽകുന്നതായി ഇവിടെ വർണ്ണിക്കുന്നു।

Verse 55

धर्मारण्यस्य माहात्म्यं ततः परमुदीरितम् । स्थाणुः स्कन्दाय भगवान्यत्र तत्त्वमुपादिशत् ॥ ५५ ॥

അതിനുശേഷം ധർമ്മാരണ്യത്തിന്റെ പരമ മഹാത്മ്യം പ്രസ്താവിക്കുന്നു—അവിടെ ഭഗവാൻ സ്ഥാണു (ശിവൻ) സ്കന്ദനോട് പരമ തത്ത്വം ഉപദേശിച്ചു।

Verse 56

धर्मारण्यसुसंभूतिस्तत्पुण्यपरिकीर्त्तनम् । कर्म्मसिद्धेः समाख्यानं ऋषिवंशनिरूपणम् ॥ ५६ ॥

ഇവിടെ ധർമ്മാരണ്യവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ശുഭോത്ഭവം, ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ പുണ്യകീർത്തനം, കർമ്മസിദ്ധിയുടെ കഥനം, കൂടാതെ ഋഷിവംശങ്ങളുടെ നിർൂപണം വിവരിക്കുന്നു।

Verse 57

अप्सरस्तीर्थमुख्यानां माहात्म्यं यत्र कीर्तितम् । वर्णानामाश्रमाणां च धर्मतत्त्वनिरूपणम् ॥ ५७ ॥

അവിടെ അപ്സരസ്തീർത്ഥം മുതലായ പ്രധാന തീർത്ഥങ്ങളുടെ മഹാത്മ്യം കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു; വർണ്ണങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും സംബന്ധിച്ച ധർമ്മതത്ത്വവും നിർൂപിക്കുന്നു।

Verse 58

दिवः स्थानविभागश्च बकुलार्ककथा शुभा । छत्रानन्दा तथा शांता श्रीमाता च मतंगिनी ॥ ५८ ॥

അതുപോലെ ദിവ്യലോകങ്ങളുടെ സ്ഥാനവിഭാഗം, ബകുല–അർക്കയുടെ ശുഭകഥ, കൂടാതെ ഛത്രാനന്ദാ, ശാന്താ, ശ്രീമാതാ, മതംഗിനി എന്നിവരുടെ കഥകളും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 59

पुण्यदा च समाख्याता यत्र देव्यः समास्थिताः । इन्द्रेश्वरादिमाहात्म्यं द्वारकादिनिरूपणम् ॥ ५९ ॥

ആ സ്ഥലം ‘പുണ്യദാ’ എന്ന പേരിലും പ്രസിദ്ധമാണ്; അവിടെ ദേവിമാർ അധിവസിക്കുന്നു. അവിടെ ഇന്ദ്രേശ്വരാദികളുടെ മഹാത്മ്യവും ദ്വാരകാദി തീർത്ഥങ്ങളുടെ നിർൂപണവും ഉണ്ട്।

Verse 60

लोहासुरसमाख्यानं गंगाकूपनिरूपणम् । श्रीरामचरितं चैव सत्यमंदिरवर्णनम् ॥ ६० ॥

ഇതിൽ ലോഹാസുരന്റെ ഉപാഖ്യാനം, ഗംഗാകൂപത്തിന്റെ നിരൂപണം, ശ്രീരാമചരിതത്തിന്റെ പുണ്യവിവരണം, സത്യമന്ദിരത്തിന്റെ വർണ്ണനയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു।

Verse 61

जीर्णोद्धा रस्य कथनमासनप्रतिपादनम् । जातिभेदप्रकथनं स्मृतिधर्मनिरूपणम् ॥ ६१ ॥

ഇതിൽ ജീർണോദ്ധാരത്തിന്റെ വിധി, ആസനക്രമത്തിന്റെ നിർദ്ദേശം, ജാതിഭേദത്തിന്റെ വിശദീകരണം, സ്മൃതികളിൽ ഉപദേശിച്ച ധർമ്മത്തിന്റെ നിരൂപണവും ഉണ്ട്।

Verse 62

ततस्तु वैष्णवा धर्मा नानाख्यानैरुदीरिताः । चातुर्मास्ये ततः पुण्ये सर्वधर्मनिरूपणम् ॥ ६२ ॥

തുടർന്ന് പല ഉപാഖ്യാനങ്ങളിലൂടെ വൈഷ്ണവധർമ്മം പ്രസ്താവിക്കുന്നു; പിന്നെ പുണ്യമായ ചാതുർമാസ്യവ്രതത്തിൽ സർവ്വധർമ്മങ്ങളുടെ ക്രമബദ്ധ നിരൂപണം ഉണ്ട്।

Verse 63

दानप्रशंसा तत्पश्चाद्व्रतस्य महिमा ततः । तपश्चैव पूजायाः सच्छिद्रकथनं ततः ॥ ६३ ॥

അതിനുശേഷം ദാനത്തിന്റെ പ്രശംസ, പിന്നെ വ്രതത്തിന്റെ മഹിമ, തുടർന്ന് തപസ്സും പൂജാവിധിയും—അതിൽ സംഭവിക്കാവുന്ന ദോഷ-ചിദ്രങ്ങളുടെ വിവരണവും ഉണ്ട്।

Verse 64

तद्वृत्तीनां भिदाख्यानं शालग्रामनिरूपणम् । भारकस्य वधोपायो वृक्षाचामहिमा तथा ॥ ६४ ॥

പിന്നീട് ആ വൃത്താന്തങ്ങളുടെ ഭേദവിവരണം, ശാലഗ്രാമത്തിന്റെ നിരൂപണം, ഭാരകവധത്തിനുള്ള ഉപായം, കൂടാതെ വൃക്ഷാചമനം (ആചമനം) എന്ന ജലസിപ്‌പിൻ മഹിമയും പറയുന്നു।

Verse 65

विष्णोः शापश्च वृक्षत्वं पार्वत्यनुतपस्ततः । हरस्य तांडवं नृत्यं रामनामनिरूपणम् ॥ ६५ ॥

ഇവിടെ വിഷ്ണുവിന്റെ ശാപം മൂലം വൃക്ഷത്വം ലഭിച്ചതും, തുടർന്ന് പാർവതിയുടെ തപസ്സും, ഹരന്റെ താണ്ഡവനൃത്തവും, ശ്രീരാമനാമത്തിന്റെ നിരൂപണവും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 66

हरस्य लिंगपतनं कथा बैजवनस्य च । पार्वतीजन्मचरितं तारकस्य वधोऽद्भुतः ॥ ६६ ॥

ഇതിൽ ഹരന്റെ ലിംഗപതനകഥ, ബൈജവനന്റെ കഥ, പാർവതിയുടെ ജന്മചരിതം, കൂടാതെ താരകന്റെ അത്ഭുതവധം വിവരിക്കുന്നു।

Verse 67

प्रणवैश्वर्यकथनं तारकाचरितं पुनः । दक्षयज्ञसमाप्तिश्च द्वादशाक्षरभूषणम् ॥ ६७ ॥

ഇവിടെ പ്രണവം (ഓം) എന്നതിന്റേ മഹിമയും പരമാധികാരവും, വീണ്ടും താരകചരിതവും, ദക്ഷയജ്ഞത്തിന്റെ സമാപ്തിയും, ദ്വാദശാക്ഷരമന്ത്രത്തെ ഭക്തിയുടെ ഭൂഷണമെന്നു പുകഴ്ത്തുന്നതും പറയുന്നു।

Verse 68

ज्ञानयोगसमाख्यानं महिमा द्वादशाक्षरेः । श्रवणादिकपुण्यं च कीर्तितं शर्मदं नृणाम् ॥ ६८ ॥

ജ്ഞാനയോഗത്തിന്റെ വിവരണം, ദ്വാദശാക്ഷരമന്ത്രത്തിന്റെ മഹിമ, ശ്രവണാദി ഉപാസനകളിൽ നിന്നുള്ള പുണ്യവും വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—അത് മനുഷ്യർക്കു ശാന്തിയും ക്ഷേമവും നൽകുന്നു।

Verse 69

ततो ब्राह्मोत्तरे भागे शिवस्य महिमाद्भुतः । पंचाक्षरस्य महिमा गोकर्णमहिमा ततः ॥ ६९ ॥

തുടർന്ന് ബ്രാഹ്മോത്തര ഭാഗത്തിൽ ശിവന്റെ അത്ഭുത മഹിമയും, പഞ്ചാക്ഷരമന്ത്രത്തിന്റെ മഹിമയും, അതിനുശേഷം ഗോകർണത്തിന്റെ പാവന മഹിമയും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 70

शिवरात्रैश्च महिमा प्रदोषव्रतकीर्तनम् । सोमवारव्रतं चापि सीमंतिन्याः कथानकम् ॥ ७० ॥

ഇവിടെ ശിവരാത്രി വ്രതങ്ങളുടെ മഹിമ, പ്രദോഷവ്രതത്തിന്റെ കീർത്തനം, തിങ്കളാഴ്ച വ്രതം, സീമന്തിനി എന്ന സ്ത്രീയുടെ കഥയും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 71

भद्रायुत्पत्तिकथनं सदाचारनिरूपणम् । शिववर्मसमुद्देशो भद्रायूद्वाहवर्णनम् ॥ ७१ ॥

ഇവിടെ ഭദ്രായുവിന്റെ ഉത്ഭവകഥ, സദാചാരത്തിന്റെ നിർണ്ണയം, ശിവവർമ്മന്റെ പരാമർശം, ഭദ്രായുവിന്റെ വിവാഹവർണ്ണനയും ഉണ്ട്।

Verse 72

भद्रायुमहिमा चापि भस्ममाहात्म्यकीर्तनम् । शबराख्यानकं चैव उमामाहेश्वरं व्रतम् ॥ ७२ ॥

ഇവിടെ ഭദ്രായുവിന്റെ മഹിമ, ഭസ്മത്തിന്റെ മഹാത്മ്യകീർത്തനം, ശബരാഖ്യാനം, ഉമാ–മാഹേശ്വര വ്രതം എന്നിവയും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 73

रुद्राक्षस्य च माहात्म्यं रुद्राध्यायस्य पुण्यकम् । श्रवणादिकपुण्यं च ब्रह्मखंडोऽयमीरितः ॥ ७३ ॥

ഇത് ബ്രഹ്മഖണ്ഡമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു—രുദ്രാക്ഷത്തിന്റെ മഹിമ, രുദ്രാധ്യായത്തിന്റെ പുണ്യം, ശ്രവണാദി ആചരണങ്ങളാൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യവും।

Verse 74

अतः परं चतुर्थँ तु काशीखंडमनुत्तमम् । विंध्यनारदयोर्यत्र संवादः परिकीर्तितः ॥ ७४ ॥

ഇതിനുശേഷം നാലാമത്തേതായി അനുത്തമമായ കാശീഖണ്ഡം വരുന്നു; അവിടെ വിന്ധ്യനും നാരദനും തമ്മിലുള്ള സംവാദം കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 75

सत्यलोकप्रभावश्चागस्त्यावासे सुरागमः । पतिव्रताचरित्रं च तीर्थयात्रा प्रशंसनम् ॥ ७५ ॥

ഇവിടെ സത്യലോകത്തിന്റെ മഹിമ, അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കുള്ള ദേവന്മാരുടെ ആഗമനം, പതിവ്രതയായ ഭാര്യയുടെ ആദർശചരിതം, കൂടാതെ തീർത്ഥയാത്രയുടെ പ്രശംസയും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 76

ततश्च सप्तपुर्याख्या संयमिन्या निरूपणम् । बुधस्य च तथेंद्राग्न्योर्लोकाप्तिः शिवशर्मणः ॥ ७६ ॥

അതിനുശേഷം ‘സപ്തപുരി’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഏഴ് പുണ്യനഗരങ്ങളുടെ വിവരണം, സംയമിനിയുടെ നിരൂപണം, ബുധന്റെ കഥ, കൂടാതെ ശിവശർമൻ ഇന്ദ്രലോകവും അഗ്നിലോകവും പ്രാപിച്ച വിധവും വർണ്ണിക്കുന്നു।

Verse 77

अग्नेः समुद्भवश्चैव क्रव्याद्वरुणसंभवः । गंधवत्यलकापुर्योरीश्वर्याश्च समुद्भवः ॥ ७७ ॥

ഒരു രൂപം അഗ്നിയിൽ നിന്നുമാത്രം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; ക്രവ്യാദ (മാംസഭക്ഷക) അഗ്നി വരുണനിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്. ഗന്ധവതിയിലും അലകാപുരിയിലും നിന്നുമാണ് ഐശ്വര്യത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും വർണ്ണിക്കുന്നത്।

Verse 78

चंद्रार्कबुधलोकानां कुजेज्यार्कभुवां क्रमात् । मम विष्णोर्ध्रुवस्यापि तपोलोकस्य वर्णनम् ॥ ७८ ॥

ക്രമമായി ഞാൻ ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, ബുധൻ എന്നിവരുടെ ലോകങ്ങളും, കൂടാതെ കുജൻ, ബൃഹസ്പതി, ശുക്രൻ എന്നിവരുടെ ഭുവനങ്ങളും വർണ്ണിച്ചു; എന്റെ ലോകം, വിഷ്ണുലോകം, ധ്രുവലോകം, തപോലോകം എന്നിവയും ഞാൻ വിവരിച്ചു।

Verse 79

ध्रुवलोककथा पुण्या सत्यलोकनिरीक्षणम् । स्कंदागस्त्यसमालापो मणिकर्णीसमुद्भवः ॥ ७९ ॥

ധ്രുവലോകത്തിന്റെ പുണ്യകഥ, സത്യലോകദർശനം, സ്കന്ദനും അഗസ്ത്യനും തമ്മിലുള്ള സംവാദം, കൂടാതെ മണികർണിയുടെ ഉദ്ഭവം—ഇവയാണ് ഇവിടെ വർണ്ണിച്ച വിഷയങ്ങൾ।

Verse 80

प्रभावश्चापि गंगाया गंगानामसहस्रकम् । वाराणसीप्रशंसा च भैरवाविर्भवस्ततः ॥ ८० ॥

ഇവിടെ ഗംഗയുടെ മഹിമ, ‘ഗംഗാ സഹസ്രനാമം’, വാരാണസിയുടെ പ്രശംസ, പിന്നെ ഭൈരവന്റെ ആവിർഭാവം എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു।

Verse 81

दंडपाणिज्ञानवाप्योरुद्भवः समनंतरम् । ततः कलावत्याख्यानं सदाचारनिरूपणम् ॥ ८१ ॥

തുടർന്നുതന്നെ ദണ്ഡപാണിയുടെയും ജ്ഞാനവാപിയുടെയും ഉദ്ഭവകഥ; പിന്നെ കലാവതിയുടെ ആഖ്യാനവും സദാചാരനിരൂപണവും വരുന്നു।

Verse 82

ब्रह्मचारिसमाख्यानं ततः स्त्रीलक्षणानि च । कृत्याकृत्यविनिर्देशो ह्यविमुक्तेशवर्णनम् ॥ ८२ ॥

പിന്നീട് ബ്രഹ്മചാരിയുടെ ആഖ്യാനം, സ്ത്രീലക്ഷണങ്ങൾ, ചെയ്യേണ്ടത്–ചെയ്യരുതത് എന്ന വ്യക്തമായ നിർദ്ദേശം, കൂടാതെ അവിമുക്തേശന്റെ വർണ്ണനയും വരുന്നു।

Verse 83

गृहस्थयोगिनो धर्माः कालज्ञानं ततः परम् । दिवोदासकथा पुण्या काशिकावर्णनं ततः ॥ ८३ ॥

അടുത്തതായി ഗൃഹസ്ഥ-യോഗിയുടെ ധർമ്മങ്ങൾ, പിന്നെ കാലജ്ഞാനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉന്നത ഉപദേശം, തുടർന്ന് ദിവോദാസന്റെ പുണ്യകഥ, പിന്നെ കാശികയുടെ വർണ്ണന വരുന്നു।

Verse 84

मायागणपतेश्चाथ भुवि प्रादुर्भवस्ततः । विष्णुमायाप्रपंचोऽथ दिवोदासविमोक्षणम् ॥ ८४ ॥

പിന്നീട് ഭൂമിയിൽ മായാ-ഗണപതിയുടെ പ്രാദുർഭാവം, തുടർന്ന് വിഷ്ണുമായയുടെ വിപുലപ്രപഞ്ചം, പിന്നെ ദിവോദാസന്റെ വിമോചനം (മോക്ഷം) വിവരിക്കുന്നു।

Verse 85

ततः पंचनदोत्पर्त्तिर्बिंदुमाधवसंभवः । ततो वैष्णवतीर्थाख्या शूलिनः काशिकागमः ॥ ८५ ॥

അതിന് ശേഷം പഞ്ചനദത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും ബിന്ദുമാധവന്റെ പ്രാദുര്ഭാവവും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ‘വൈഷ്ണവതീർത്ഥ’ എന്ന പ്രകരണം, കൂടാതെ ശൂലിനൻ (ശിവൻ) കാശിയിലേക്കുള്ള ആഗമനവും പറയുന്നു।

Verse 86

जैगीषव्येन संवादो ज्येष्ठेशाख्या महेशितुः । क्षेत्राख्यानं कंदुकेशः व्याघ्रेश्वरसमुद्भवः ॥ ८६ ॥

ജൈഗീഷവ്യനോടുള്ള സംവാദം, മഹേശന്റെ ‘ജ്യേഷ്ഠേശ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന രൂപത്തിന്റെ വിവരണം; കൂടാതെ വ്യാഘ്രേശ്വരബന്ധമായ കന്ദുകേശ ക്ഷേത്രകഥയും പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 87

शैलेशरत्नेश्वरयोः कृत्तिवासस्य चोद्भवः । देवतानामधिष्टानं दुर्गासुरपराक्रमः ॥ ८७ ॥

ശൈലേശനും രത്നേശ്വരനും, കൂടാതെ കൃത്തിവാസന്റെയും ഉദ്ഭവകഥ; ദേവന്മാരുടെ അധിഷ്ഠാനത്തിന്റെ വിവരണം; ദുർഗയും അസുരനും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധത്തിലെ വീരപരാക്രമവും പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 88

दुर्गाया विजयश्चाथ ॐकारेशस्य वर्णनम् । पुनरोंकार माहात्म्य त्रिलोचोनसमुद्भवः ॥ ८८ ॥

അതിനുശേഷം ദുർഗയുടെ വിജയകഥയും ഓംകാരേശന്റെ വിവരണവും. വീണ്ടും പവിത്ര ‘ഓം’ (പ്രണവം)യുടെ മഹാത്മ്യകീർത്തനവും ത്രിലോചനൻ (ശിവൻ) പ്രാദുര്ഭാവവും പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 89

केदाराख्या च धर्मेश कथा विष्णुभुजोद्भवा । वीरेश्वरसमाख्यानं गंगामाहात्म्यकीर्तनम् ॥ ८९ ॥

കേദാര എന്ന പ്രകരണം; വിഷ്ണുവിന്റെ ഭുജത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച ധർമ്മേശന്റെ കഥ; വീരേശ്വരാഖ്യാനം; ഗംഗയുടെ മഹാത്മ്യകീർത്തനവും പറയപ്പെടുന്നു।

Verse 90

विश्वकर्मेशमहिमा दक्षयज्ञोद्भवस्तथा । सतीशस्यामृतेशादेर्भुजस्तंभः पराशरे ॥ ९० ॥

ഹേ പരാശരാ, ഇവിടെ വിശ്വകർമ്മേശ്വരന്റെ മഹിമ, ദക്ഷയജ്ഞത്തിൽ നിന്നുയർന്ന സംഭവവിവരം, കൂടാതെ സതീശനും അമൃതേശാദികളും ഭുജം സ്തംഭിച്ച കഥയും വിവരണമായിരിക്കുന്നു।

Verse 91

क्षेत्रतीर्थकदंबश्च मुक्तिमडपसंकथा । विश्वेशविभवश्चाथ ततो यात्रापरिक्रमः ॥ ९१ ॥

അതിനുശേഷം ക്ഷേത്ര-തീർത്ഥങ്ങളുടെ സമുച്ചയം, മുക്തിമണ്ഡപത്തിന്റെ കഥ, വിശ്വേശ്വരന്റെ വൈഭവം, പിന്നെ യാത്രാ-പരിക്രമയുടെ വിധിയും വരുന്നു।

Verse 92

अतः परं त्ववंत्याख्यं श्रृणु खंड च पंचमम् । महाकालवनाख्यानं ब्रह्मशीर्षच्छिदा ततः ॥ ९२ ॥

ഇനി ‘അവന്തി’ എന്ന പേരിലുള്ള അഞ്ചാം ഖണ്ഡം ശ്രവിക്കൂ; തുടർന്ന് മഹാകാലവനത്തിന്റെ ആഖ്യാനം, പിന്നെ ബ്രഹ്മശിരഛേദനത്തിന്റെ കഥ വരുന്നു।

Verse 93

प्रायश्चित्तविधिश्चाग्नेरुत्पत्तिश्च सुरागमः । देवदीक्षा शिवस्तोत्रं नानापातकनाशनम् ॥ ९३ ॥

ഇതിൽ പ്രായശ്ചിത്തവിധി, അഗ്നിയുടെ ഉത്ഭവം, ദേവാഗമപരമ്പര; ദേവദീക്ഷ, ശിവസ്തോത്രം, വിവിധ പാതകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന മാർഗങ്ങളും ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 94

कपोलमोचनाख्यानं महाकालवनस्थितिः । तीर्थं कनखलेशस्य सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ९४ ॥

മഹാകാലവനത്തിൽ സ്ഥിതമായ കപോലമോചനത്തിന്റെ ആഖ്യാനം—കനഖലേശ്വരന്റെ ഈ തീർത്ഥം സർവ്വപാപനാശിനിയാണ്।

Verse 95

कुंडमप्सरसंज्ञं च सरो रुद्रस्य पुण्यदम् । कुडवेशं च विद्याध्रं मर्कटेश्वरतीर्थकम् ॥ ९५ ॥

‘അപ്സര’ എന്ന പേരിലുള്ള കുളം, രുദ്രന്റെ പുണ്യദായകമായ സരോവർ; കൂടാതെ കുടവേശം, വിദ്യാധരം, മർക്കടേശ്വര തീർത്ഥവും (അവിടെ) ഉണ്ട്.

Verse 96

स्वर्गद्वारचतुःसिंधुतीर्थं शंकरवापिका । शंकराक गन्धवतीतीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ ९६ ॥

സ്വർഗദ്വാര എന്ന തീർത്ഥം, ചതുഃസിന്ധു എന്ന പുണ്യസ്ഥലം, ശങ്കരവാപികാ എന്ന പവിത്ര കുളം, ശങ്കരാക-ഗന്ധവതീ എന്ന തീർത്ഥം—ഇവയൊക്കെയും പാപനാശകരങ്ങളാണ്.

Verse 97

दशाश्वमेधिकानंशतीर्थे च हरिसिद्धिदम् । पिशाचकादियात्रा च हनुमत्कवचेश्वरौ ॥ ९७ ॥

ദശാശ്വമേധികാ എന്ന തീർത്ഥം, ശതീർത്ഥം, ഹരിഭക്തിയിൽ സിദ്ധി നൽകുന്ന (സ്ഥലം); കൂടാതെ പിശാചാദികളെ സംബന്ധിച്ച യാത്രാവിധാനം, ഹനുമാൻ, കവചം, ഈശ്വരൻ (വിഷയങ്ങൾ) എന്നിവയും ഉണ്ട്.

Verse 98

महाकालेशयात्रा च वल्मीकेश्वरतीर्थकम् । शुक्रे च पञ्चमे चाख्ये कुशस्थल्याः प्रदक्षिणाः ॥ ९८ ॥

മഹാകാലേശയാത്ര, വാൽമീകേശ്വര തീർത്ഥം; കൂടാതെ കുശസ്ഥലിയുടെ പ്രദക്ഷിണകൾ—വെള്ളിയാഴ്ചയും ‘പഞ്ചമി’ എന്ന അഞ്ചാം തിഥിയിലും—(നടത്തണം).

Verse 99

अक्रूरसंज्ञकन्त्वेकपादं चंद्रार्कवैभवम् । करभेशाख्यतीर्थं च लटुकेशादितीर्थकम् ॥ ९९ ॥

അക്രൂര എന്ന പേരിലുള്ള തീർത്ഥം, ഏകപാദ എന്ന പുണ്യസ്ഥലം, ചന്ദ്ര-സൂര്യ വൈഭവത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ധാമം; കരഭേശ എന്ന തീർത്ഥം, കൂടാതെ ലടുകേശ മുതലായ തീർത്ഥസ്ഥാനങ്ങളും (ഉള്ളതായി) പറയുന്നു.

Verse 100

मार्कंडेशं यज्ञवापी सोमेशं नरकांतकम् । केदारेश्वररामेशसौभाग्येशनरार्ककम् ॥ १०० ॥

മാർകണ്ഡേശം, യജ്ഞവാപീ, സോമേശം, നരകാന്തകം, കേദാരേശ്വരൻ, രാമേശൻ, സൗഭാഗ്യേശൻ, നരാർക്കകൻ—ഇവ പുണ്യനാമങ്ങൾ; ഭക്തിയോടെ സ്മരിക്കേണ്ടവയാണ്.

Verse 101

केशवार्कं शक्तिभेदं स्वर्णसारमुखानि च । ॐकारेशादितीर्थानि अंधकश्रुतिकीर्तनम् ॥ १०१ ॥

കേശവാർകത്തിന്റെ പുണ്യാഖ്യാനം, ശക്തിഭേദത്തിന്റെ വിശദീകരണം, ‘സ്വർണസാര’ മുതൽ ആരംഭിക്കുന്ന ഭാഗങ്ങൾ; കൂടാതെ ഓംകാരേശം മുതലായ തീർത്ഥങ്ങളുടെ വർണ്ണനയും ‘അന്ധക-ശ്രുതി’ പരമ്പരയുടെ കീർത്തനവും—ഇവയും ഇവിടെ എണ്ണപ്പെടുന്നു.

Verse 102

कालारण्ये लिंगसंख्या स्वर्णश्रृंगाभिधानकम् । कुशस्थल्या अवंत्याश्चोज्जयिन्या अभिधानकम् ॥ १०२ ॥

കാലാരണ്യത്തിൽ ‘ലിംഗസംഖ്യ’ എന്ന തീർത്ഥം ‘സ്വർണശൃംഗ’ എന്ന പേരിലും പ്രസിദ്ധമാണ്. കൂടാതെ കുശസ്ഥലീ—അവന്തിയുടെ പ്രസിദ്ധ നാമം; അതിനെ ഉജ്ജയിനീ എന്നും വിളിക്കുന്നു.

Verse 103

पद्मावतीवै कुमुद्वत्यमरावतिनामकम् । विशालाप्रतिकल्पाभिधानं च ज्वरशांतिकम् ॥ १०३ ॥

പദ്മാവതീ, കുമുദ്വതീ, അമരാവതീ എന്ന നാമങ്ങൾ; അതുപോലെ വിശാലാ, പ്രതികൽപ—ഈ നാമങ്ങൾ (സ്ഥലങ്ങൾ/അനുഗ്രഹം) ജ്വരം ശമിപ്പിക്കുന്നവയായി വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 104

शिवानामादिकफलं नागोद्गीता शिवस्तुतिः । हिरण्याक्षवधाख्यानं तीर्थं सुंदरकुंडकम् ॥ १०४ ॥

ശിവനാമജപത്തിന്റെ ആദി ഫലം, നാഗൻ പാടിയ സ്തോത്രം, ശിവസ്തുതി, ഹിരണ്യാക്ഷവധാഖ്യാനം, കൂടാതെ ‘സുന്ദരകുണ്ഡം’ എന്ന തീർത്ഥം—ഇവയാണ് ഇവിടെ വിഷയങ്ങൾ.

Verse 105

नीलगंगापुष्कराख्यं विंध्यवासनतीर्थकम् । पुरुषोत्तमाभिधानं तु तत्तीर्थं चाघनाशनम् ॥ १०५ ॥

നീലഗംഗാ–പുഷ്കരം എന്ന പേരിലും വിന്ധ്യവാസന തീർത്ഥം എന്ന പേരിലും പ്രസിദ്ധമായ ആ തീർത്ഥം ‘പുരുഷോത്തമ’ എന്ന നാമത്താലും ഖ്യാതി നേടി പാപനാശിനിയാണ്।

Verse 106

गोमती वामनं कुंडो विष्णोर्नामसहस्रकम् । वीरेश्वरसरः कालभैरवस्य च तीर्थकम् ॥ १०६ ॥

ഗോമതി നദി, വാമന തീർത്ഥം, പുണ്യകുണ്ഡം, വിഷ്ണുവിന്റെ സഹസ്രനാമം, വീരേശ്വര സരോവർ, കൂടാതെ കാലഭൈരവ തീർത്ഥം—ഇവയും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 107

महिमा नागपंचम्या नृसिंहस्य जयंतिका । कुटुम्बेश्वरयात्रा च देवसाधककीर्तनम् ॥ १०७ ॥

നാഗപഞ്ചമിയുടെ മഹിമ, നൃസിംഹ ജയന്തി, കുടുംബേശ്വര യാത്ര, കൂടാതെ ദേവസാധകരുടെ കീർത്തനം—ഇവയും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 108

कर्कराजाख्यतीर्थं च विघ्नेशादिसुरोहनम् । रुंद्रकुंडप्रभृतिषु बहुतीर्थनिरूपणम् ॥ १०८ ॥

കർക്കരാജ എന്ന തീർത്ഥവും, വിഘ്നേശാദി ദേവന്മാരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പുണ്യാരോഹണസ്ഥാനവും, രുദ്രകുണ്ഡം മുതലായവയിൽ തുടങ്ങി അനേകം തീർത്ഥങ്ങളുടെ വിവരണവും ഇവിടെ പ്രതിപാദിക്കുന്നു।

Verse 109

यात्राष्टतीर्थजा पुण्या रेवामाहात्म्यमुच्यते । धर्मपुत्रस्य वैराग्यो मार्कंडेयेन संगमः ॥ १०९ ॥

എട്ട് തീർത്ഥങ്ങളിലേക്കുള്ള യാത്രയിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന പുണ്യമാണ് റേവാ (നർമദാ) മഹാത്മ്യമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നത്; കൂടാതെ ധർമ്മപുത്രൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ)യുടെ വൈരാഗ്യവും മാർകണ്ഡേയനുമായുള്ള സംഗമവും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 110

प्राग्रीयानुभवाख्यानममृतापरिकीर्त्तनम् । कल्पे कल्पे पृथङ् नाम नर्मदायाः प्रकीर्तितम् ॥ ११० ॥

ഇത് പ്രാചീന അനുഭവാഖ്യാനം, അമൃതസമമായ കീർത്തനം. ഓരോ കല്പത്തിലും നർമദാദേവി വ്യത്യസ്ത നാമങ്ങളാൽ മഹിമിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 111

स्तवमार्षं नामेदं च कालरात्रिकथा ततः । महादेवस्तुतिः पश्चात्पृथक्कल्पकथाद्भुता ॥ १११ ॥

അതിനുശേഷം ‘ആർഷ-സ്തവം’ എന്ന ഋഷികളുടെ സ്തോത്രം; പിന്നെ കാലരാത്രിയുടെ കഥ. തുടർന്ന് മഹാദേവന്റെ സ്തുതി, പിന്നീടു വേർതിരിച്ച കല്പങ്ങളുടെ അത്ഭുതകഥനം.

Verse 112

विशल्याख्यानकं पश्चाज्जालेश्वरकथा तथा । गोरीव्रत समाख्यानं त्रिपुरज्वालनं ततः ॥ ११२ ॥

അതിനുശേഷം വിശല്യയുടെ ആഖ്യാനം, കൂടാതെ ജാലേശ്വരകഥയും. തുടർന്ന് ഗൗരീവ്രതത്തിന്റെ സമാഖ്യാനം, പിന്നെ ത്രിപുരദഹനത്തിന്റെ വിവരണം.

Verse 113

देहपातविधानं च कावेरीसंगमस्ततः । दारुतीर्थं ब्रह्मावर्तं यत्रेश्वरकथानकम् ॥ ११३ ॥

ദേഹപാതത്തിന്റെ വിധിയും വിവരിക്കുന്നു; തുടർന്ന് കാവേരി സംഗമം. ദാരുതീർത്ഥവും ബ്രഹ്മാവർത്തവും—അവിടെ ഈശ്വരസംബന്ധമായ പുണ്യകഥ പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 114

अग्नितीर्थं रवितीर्थं मेघनादादिदारुकम् । देवतीर्थं नर्मदेशं कपिलाख्यं करंजकम् ॥ ११४ ॥

അഗ്നിതീർത്ഥം, രവിതീർത്ഥം, മേഘനാദാദികളാൽ പ്രസിദ്ധമായ ദാരുകസ്ഥലം; ദേവതീർത്ഥം, നർമദാദേശം, കപിലാ എന്ന പുണ്യസ്ഥലം, കരഞ്ജകം—ഇവയെല്ലാം കീര്ത്തിതമാണ്.

Verse 115

कुंडलेशं पिप्पलादं विमलेशं च शूलभित् । शचीहरणमाख्या नमभ्रकस्य वधस्ततः ॥ ११५ ॥

അവിടെ കുണ്ടലേശൻ, പിപ്പലാദൻ, വിമലേശൻ എന്നിവരുടെ ആഖ്യാനം; ശൂലഭിതന്റെ വൃത്താന്തം; ശചീഹരണകഥ, തുടർന്ന് നമഭ്രകവധവും വർണ്ണിക്കുന്നു।

Verse 116

शूलभेदोद्भवो यत्र दानधर्माः पृथग्विधाः । आख्यानं दीर्घतपस ऋष्यश्रृंगकथा ततः ॥ ११६ ॥

അവിടെ ശൂലഭേദത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം പറയുന്നു; ദാനധർമ്മങ്ങളുടെ പലവിധങ്ങൾ വേർതിരിച്ച് വിവരിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ദീർഘതപസിന്റെ ആഖ്യാനം, പിന്നെ ഋഷ്യശൃംഗ ഋഷിയുടെ കഥ വരുന്നു।

Verse 117

चित्रसेनकथापुण्या काशिराज्यस्य लक्षणम् । ततो देवशिलाख्यानं शबरीतीर्थकान्वितम् ॥ ११७ ॥

പിന്നീട് പുണ്യപ്രദമായ ചിത്രസേനകഥ, കാശിരാജ്യത്തിന്റെ ലക്ഷണവർണ്ണനം; തുടർന്ന് ദേവശിലാ എന്ന ആഖ്യാനം, ശബരികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തീർത്ഥങ്ങളോടുകൂടി വരുന്നു।

Verse 118

व्याधाख्यानं ततः पुण्यं पुष्करिण्यर्कतीर्थकम् । आप्रेत्येश्वरतीर्थं च शक्रतीर्थं करोटिकम् ॥ ११८ ॥

തുടർന്ന് പുണ്യപ്രദമായ വ്യാധൻ (വേട്ടക്കാരൻ) എന്ന ആഖ്യാനം, പുഷ്കരിണിയും അർക്കതീർത്ഥവും; കൂടാതെ ആപ്രേത്യേശ്വരതീർത്ഥം, ശക്രതീർത്ഥം, കരോട്ടിക എന്ന പുണ്യസ്ഥലവും വർണ്ണിക്കുന്നു।

Verse 119

कुमारेशमगस्त्येशमानंदेशं च मातृजम् । लोकेशं धनदेशं च मंगलेशं च कामजम् ॥ ११९ ॥

കുമാരേശൻ, അഗസ്ത്യേശൻ, മാതൃജന്യനായ ആനന്ദേശൻ; കൂടാതെ ലോകേശൻ, ധനദേശൻ, കാമജന്യനായ മംഗലേശൻ—ഇവരെ സ്മരിക്കുന്നു।

Verse 120

नागेशं चापि गोपारं गौतमं शंखचूडकम् । नारदेशं नंदिकेशं वरुणेश्वरतीर्थकम् ॥ १२० ॥

അങ്ങനെ നാഗേശൻ, ഗോപാരൻ, ഗൗതമൻ, ശംഖചൂഡകൻ; പിന്നെ നാരദേശൻ, നന്ദികേശൻ, വരുണേശ്വരൻ—വരുണേശ്വരത്തിന്റെ പുണ്യതീർത്ഥവും സ്മരണീയമാണ്.

Verse 121

दधिस्कंदादितीर्थानि हनूमतेश्वरं ततः । रामेश्वरादि तीर्थानि सोमेशं पिंगलेश्वरम् ॥ १२१ ॥

അതിനുശേഷം ദധിസ്കന്ദാദി തീർത്ഥങ്ങൾ, പിന്നെ ഹനൂമതേശ്വരൻ; കൂടാതെ രാമേശ്വരാദി തീർത്ഥങ്ങൾ, സോമേശനും പിംഗലേശ്വരനും (വിവരിക്കപ്പെടുന്നു).

Verse 122

ऋणमोक्षं कपिलेशं पूतिकेशं जलेशयम् । चंडार्कं यमतीर्थं च काल्होडीशं वनादिके ॥ १२२ ॥

വനം മുതലായ പ്രദേശങ്ങളിൽ ഋണമോക്ഷൻ, കപിലേശൻ, പൂതികേശൻ, ജലേശയൻ; ചണ്ഡാർക്കൻ, യമതീർത്ഥം, കാല്ഹോഡീശൻ—ഇവ പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾ/ദേവനാമങ്ങൾ ആയി കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 123

नारायणं च कोटीशं व्यासतीर्थं प्रभासकम् । नागेशसंकर्षणकं प्रश्रयेश्वरतीर्थकम् ॥ १२३ ॥

കൂടാതെ നാരായണൻ, കോടീശൻ, വ്യാസതീർത്ഥം, പ്രഭാസകൻ; നാഗേശൻ, സംകർഷണകൻ, പ്രശ്രയേശ്വര-തീർത്ഥം—ഇവയും സ്മരിച്ച് പാരായണം ചെയ്യണം.

Verse 124

ऐरंडीसंगमं पुण्यं सुवर्णशिलतीर्थकम् । करंजं कामहं तीर्थं भांडीरो रोहिणीभवम् ॥ १२४ ॥

ഐരണ്ടീ എന്ന സംഗമം പുണ്യപ്രദം; സുവർണശിലാ-തീർത്ഥവും പവിത്രം. കൂടാതെ കരഞ്ജ, കാമഹ-തീർത്ഥം, റോഹിണിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഭാണ്ഡീരവും പ്രസിദ്ധം.

Verse 125

चक्रतीर्थं दौतपापं स्कंदमांगिरसाह्वयम् । कोटितीर्थमयोन्यख्यमंगाराख्यं त्रिलोचनम् ॥ १२५ ॥

ഇവിടെ ചക്രതീർത്ഥം, പാപഹരമായ ദൗതപാപ-തീർത്ഥം, ആംഗിരസ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ സ്കന്ദൻ, കോടിതീർത്ഥം, അയോന്യാ എന്ന സ്ഥലനാമം, അങ്കാര എന്ന തീർത്ഥം, കൂടാതെ ത്രിലോചനൻ—ഇവയെല്ലാം പുണ്യ തീർത്ഥനാമങ്ങൾ സ്മരണീയമാണ്।

Verse 126

इंद्रेशं कंबुकेशं च सोमेशं कोहनं शकम् । नार्मदं चार्कमाग्नेयं भार्गवेश्वरमुत्तमम् ॥ १२६ ॥

ഇന്ദ്രേശൻ, കംബുകേശൻ, സോമേശൻ; കോഹനയും ശകനും; നാർമദം; കൂടാതെ ആർകവും ആഗ്നേയും—ഇവയോടൊപ്പം ഉത്തമനായ ഭാർഗവേശ്വരൻ—ഈ നാമങ്ങൾ ഭക്തിയോടെ സ്മരണീയമാണ്।

Verse 127

ब्राह्मं दैवं च मार्गेशमादिवाराहकेश्वरम् । रामेशमथ सिद्धेशमाहल्यं कंकटेश्वरम् ॥ १२७ ॥

ബ്രാഹ്മം, ദൈവം, മാർഗേശൻ, ആദി-വാരാഹകേശ്വരൻ; രാമേശൻ; തുടർന്ന് സിദ്ധേശൻ; ആഹല്യാ; കങ്കടേശ്വരൻ—ഈ പുണ്യനാമങ്ങൾ കീർത്തനീയമാണ്।

Verse 128

शाक्रं सौम्यं च नादेशं तोयेशं रुक्मिणीभवम् । योजनेशं वराहेशं द्वादशीशिवतीर्थकम् ॥ १२८ ॥

ശാക്രൻ, സൗമ്യൻ, നാദേശൻ, തോയേശൻ, രുക്മിണീഭവൻ; യോജനേശൻ, വരാഹേശൻ; കൂടാതെ ദ്വാദശിയോട് ബന്ധപ്പെട്ട പുണ്യ ശിവതീർത്ഥം—ഇവയെല്ലാം ഭക്തിയോടെ സ്മരണീയമാണ്।

Verse 129

सिद्धेशं मंगलेशं च लिंगवाराहतीर्थकम् । कुण्डेशं श्वेतवाराहं गर्भावेशं रवीश्वरम् ॥ १२९ ॥

സിദ്ധേശൻ, മംഗലേശൻ; ലിംഗ-വരാഹ തീർത്ഥം; കുണ്ഡേശൻ; ശ്വേത-വരാഹൻ; ഗർഭാവേശൻ; രവീശ്വരൻ—ഇവയും പുണ്യനാമങ്ങൾ, സ്മരണീയമാണ്।

Verse 130

शुक्लादीनि च तीर्थानि हुंकारस्वामितीर्थकम् । संगमेशं नहुषेशं मोक्षणं पञ्चगोपकम् । नागशावं च सिद्धेशं मार्कण्डांक्रूरतीर्थके ॥ १३० ॥

ശുക്ലാദി തീർത്ഥങ്ങൾ, ഹുംകാരസ്വാമി-തീർത്ഥം; സംഗമേശൻ, നഹുഷേശൻ, മോക്ഷണം, പഞ്ചഗോപകം; നാഗശാവവും സിദ്ധേശനും—ഇവയൊക്കെയും മാർകണ്ഡ-ക്രൂര തീർത്ഥത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 131

कामोदशूलारोपाख्ये मांडव्यं गोपकेश्वरम् । कपिलेशं पिंगलेशं भूतेशं गांगगौतमे ॥ १३१ ॥

കാമോദ, ശൂലാരോപ എന്ന തീർത്ഥങ്ങളിൽ മാണ്ഡവ്യനും ഗോപകേശ്വരനും; കൂടാതെ കപിലേശൻ, പിംഗലേശൻ, ഭൂതേശൻ, ഗാംഗ-ഗൗതമ തീർത്ഥത്തിലും (ആരാധിക്കണം).

Verse 132

आस्वमेधं भृगुकच्छं केदारेशं च पापनुत् । कलकलेशं जालेशं शालग्रामं वराहकम् ॥ १३२ ॥

ആശ്വമേധം, ഭൃഗുകച്ഛം, പാപഹരനായ കേദാരേശൻ; കലകലേശൻ, ജാലേശൻ, ശാലഗ്രാമം, വരാഹകം—ഇവയും സ്മരിച്ച് ദർശിക്കണം.

Verse 133

चंद्रप्रभासमादित्यं श्रीपत्याख्यं च हंसकम् । मूल्यस्थानं च शूलेशमुग्राख्यं चित्रदैवकम् ॥ १३३ ॥

ചന്ദ്രപ്രഭാസം, സമാദിത്യൻ, ശ്രീപതി എന്ന (തീർത്ഥം) കൂടാതെ ഹംസകം; അതുപോലെ മൂല്യസ്ഥാനം, ശൂലേശൻ, ഉഗ്രാഖ്യം, ചിത്രദൈവകം എന്നിവയും ഉണ്ട്.

Verse 134

शिखीशं कोटितीर्थं च दशकन्यं सुवणकम् । ऋणमोक्षं भारभूति पुंखां मुडिं च डिंडिमम् ॥ १३४ ॥

ശിഖീശൻ, കോടിതീർത്ഥം, ദശകന്യാ, സുവർണകം; ഋണമോക്ഷം, ഭാരഭൂതി, പുങ്ഖാ, മുഡി, ഡിണ്ഡിമം—(ഇവയും തീർത്ഥ/ദേവസ്ഥാനങ്ങളാണ്).

Verse 135

आमलेशं कपालेशं शृंगैरंडीभवं ततः । कोटितीर्थं लोटणेषं फलस्तुतिरतः परम् ॥ १३५ ॥

അതിനുശേഷം അദ്ദേഹം ആമലേശം, കപാലേശം, ശൃംഗൈരണ്ടീഭവം എന്നിവയെ പറയുന്നു. തുടർന്ന് കോടിതീർത്ഥവും ലോട്ടണേശവും—ഈ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളുടെ ഫലസ്തുതിയിൽ അദ്ദേഹം പരമമായി ലീനനാകുന്നു.

Verse 136

दृमिजंगलमाहात्म्ये रोहिताश्वकथा ततः । धुन्धुमारसमाख्यानं वधोपायस्ततोऽस्य वै ॥ १३६ ॥

ദൃമിജംഗല മഹാത്മ്യത്തിൽ തുടർന്ന് രോഹിതാശ്വന്റെ കഥ വരുന്നു. പിന്നെ ധുന്ധുമാരന്റെ ആഖ്യാനം, അതിനുശേഷം അവനെ വധിച്ച മാർഗവും നിശ്ചയമായി വിവരിക്കുന്നു.

Verse 137

वधौ धुंधोस्ततः पश्चात्ततश्चित्रवहोद्भवः । महिमास्य ततश्चडीशप्रभावो रतीश्वरः ॥ १३७ ॥

അതിനുശേഷം ധുന്ധന്റെ വധകഥ; തുടർന്ന് ചിത്രവഹന്റെ ഉദ്ഭവവിവരണം. പിന്നെ അതിന്റെ മഹിമ; പിന്നീടു Ḍീശന്റെ പ്രഭാവ-പ്രതാപവും രതീശ്വര സംബന്ധമായ പ്രസംഗവും പറയുന്നു.

Verse 138

केदारेशो लक्षतीर्थं ततो विष्णुपदीभवम् । मुखारं च्यवनांधास्यं ब्रह्मणश्च सरस्ततः ॥ १३८ ॥

പിന്നീട് കേദാരേശവും ലക്ഷതീർത്ഥവും; തുടർന്ന് വിഷ്ണുപദീഭവം എന്ന സ്ഥലവും. കൂടാതെ മുഖാരം, ച്യവനന്റെ പുണ്യസ്ഥലം, അന്ധാസ്യം, പിന്നെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സരോവരവും വിവരിക്കുന്നു.

Verse 139

चक्राख्यं ललिताख्यानं तीर्थं च बहुगोमयम् । रुद्रावर्तं च मर्कंडं तीर्थं पापप्रणाशनम् ॥ १३९ ॥

അദ്ദേഹം ചക്രാഖ്യ തീർത്ഥം, ലലിതാഖ്യാനം എന്ന പുണ്യാഖ്യാനം, കൂടാതെ ബഹുഗോമയം എന്ന തീർത്ഥവും പരാമർശിക്കുന്നു. അതുപോലെ രുദ്രാവർത്തവും മർക്കണ്ഡ തീർത്ഥവും—പാപനാശനമായി പ്രസിദ്ധം.

Verse 140

श्रवणेशं शुद्धपटं देवांधुप्रेततीर्थकम् । जिह्वोदतीर्थंसंभूतिः शिवोद्भंदं फलस्तुतिः ॥ १४० ॥

ഈ ഭാഗത്തിൽ ശ്രവണേശൻ, ശുദ്ധപടം, ദേവാന്ധു-പ്രേത-തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹിമ, ജിഹ്വോദാ-തീർത്ഥത്തിന്റെ ഉദ്ഭവം, ശിവോദ്ഭണ്ഡന്റെ വൃത്താന്തം, കൂടാതെ ദർശനം/പാരായണത്തിന്റെ ഫലസ്തുതി എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു।

Verse 141

एष खंडो ह्यवंत्याख्यः श्रृण्वतां पापनाशनः । अतः परं नागराख्यः खंडः षष्ठोऽभिधीयते ॥ १४१ ॥

ഈ ഭാഗം ‘അവന്ത്യ-ഖണ്ഡം’ എന്ന പേരിലാണ്; ഇത് ശ്രവിക്കുന്നവരുടെ പാപങ്ങൾ നശിക്കുന്നു। തുടർന്ന് ‘നാഗര-ഖണ്ഡം’ എന്ന ആറാം ഖണ്ഡം വിവരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 142

लिंगोत्पत्तिसमाख्यानं हरिश्चन्द्रकथा शुभा । विश्वामित्रस्य माहात्म्यं त्रिशंकुस्वर्गतिस्तथा ॥ १४२ ॥

ഇതിൽ ലിംഗോത്പത്തി സമാഖ്യാനം, ഹരിശ്ചന്ദ്രന്റെ ശുഭകഥ, വിശ്വാമിത്രന്റെ മഹാത്മ്യം, കൂടാതെ ത്രിശങ്കുവിന്റെ സ്വർഗ്ഗാരോഹണ വൃത്താന്തം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു।

Verse 143

हाटकेश्वरमाहात्म्ये वृत्रासुरवधस्तथा । नागबिलं शंखतीर्थमचलेश्वरवर्णनम् ॥ १४३ ॥

ഇതിൽ ഹാടകേശ്വരന്റെ മഹിമ, വൃത്രാസുരവധം, നാഗബിലം (സർപ്പഗുഹ), ശംഖ-തീർത്ഥത്തിന്റെ പാവനത, കൂടാതെ അചലേശ്വരന്റെ വിവരണവും ഉൾപ്പെടുന്നു।

Verse 144

चमत्कारपुराख्यानं चमत्कारकरं परम् । गयशीर्षं बालशाख्यं वालमंडं मृगाह्वयम् ॥ १४४ ॥

‘ചമത്കാരപുരം’ എന്ന ആഖ്യാനം പരമ അത്ഭുത-ഫലദായകം; കൂടാതെ ഗയാശീർഷം, ‘ബാല’ എന്ന സ്ഥലം, വാലമണ്ഡം, ‘മൃഗ’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ സ്ഥലവും പരാമർശിക്കുന്നു।

Verse 145

विष्णुपादं च गोकर्णं युगरूपं समाश्रयः । सिद्धेश्वरं नागसरः सप्तार्षेयं ह्यगस्त्यकम् ॥ १४५ ॥

വിഷ്ണുപാദം, ഗോകർണം, യുഗരൂപം, സിദ്ധേശ്വരം, നാഗസരസ്, സപ്താർഷേയം, അഗസ്ത്യകം—ഈ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ശരണം പ്രാപിച്ചാൽ ഭക്തൻ പാവനത നേടുന്നു।

Verse 146

भ्रूणगर्तं नलेशं च भैष्मं वैडुरमर्ककम् । शारमिष्ठं सोमनाथं च दौर्गमातर्जकेश्वरम् ॥ १४६ ॥

പിന്നീട് ക്രമമായി ഭ്രൂണഗർത്തം, നലേശം, ഭൈഷ്മം, വൈഡുര-മാർക്കകം, ശാരമിഷ്ഠം, സോമനാഥം, ദൗർഗ-മാതർജകേശ്വരം എന്നീ പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങൾ പരാമർശിക്കുന്നു।

Verse 147

जामदग्न्यवधाख्यानं नैःक्षत्रियकथानकम् । रामह्रदं नागपुरं ष़ड्लिंगं चैव यज्ञभूः ॥ १४७ ॥

ജാമദഗ്ന്യവധാഖ്യാനം, നൈഃക്ഷത്രിയ (ക്ഷത്രിയനാശ) കഥ, രാമഹ്രദം, നാഗപുരം, ഷഡ്ലിംഗം, യജ്ഞഭൂമി—ഇവയെല്ലാം പുണ്യവൃത്താന്തങ്ങളും പാവനസ്ഥാനങ്ങളും ആയി പറയുന്നു।

Verse 148

मुण्डीरादित्रिकार्कं च सतीपरिणयाह्वयम् । रुद्रशीर्षं च यागेशं वालखिल्यं च गारुडम् ॥ १४८ ॥

മുണ്ഡീരാദി, ത്രികാർകം, ‘സതീ-പരിണയം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഭാഗം, രുദ്രശീർഷം, യാഗേശം, വാലഖില്യം, ഗാരുഡം—ഇവയും പുണ്യപ്രകരണങ്ങളായി പറയുന്നു।

Verse 149

लक्ष्मीशापः सप्तविंशसोमप्रासादमेव च । अंबाबद्धं पांडुकाख्यमाग्नेयं ब्रह्मकुंडकम् ॥ १४९ ॥

‘ലക്ഷ്മീശാപം’ എന്ന സംഭവവും, ‘ഇരുപത്തേഴാമത്തെ സോമപ്രാസാദം’ എന്ന ക്ഷേത്രവും, അംബാബദ്ധം, പാണ്ഡുക എന്ന തീർത്ഥം, ആഗ്നേയ തീർത്ഥം, ബ്രഹ്മകുണ്ഡം—ഇവയും പുണ്യമായി വർണ്ണിക്കുന്നു।

Verse 150

गोमुखं लोहयष्ट्याख्यमजापालेश्वरी तथा । शानैश्चरं राजवापी रामेशो लक्ष्मणेश्वरः ॥ १५० ॥

(ഇവിടെ) ഗോമുഖം, ലോഹയഷ്ടി എന്നറിയപ്പെടുന്ന സ്ഥലം, കൂടാതെ അജാപാലേശ്വരി; ശനൈശ്ചരൻ, രാജവാപി, രാമേശൻ, ലക്ഷ്മണേശ്വരൻ—(ഇവയെല്ലാം പരാമർശിക്കുന്നു)।

Verse 151

कुशेशाख्यं लवेशाख्यं लिंगं सर्वोत्तमोत्तमम् । अष्टषष्टिसमाख्यानं दमयंत्यास्त्रिजातकम् ॥ १५१ ॥

‘കുശേശാഖ്യ’യും ‘ലവേശാഖ്യ’യും; സകലത്തിലും ശ്രേഷ്ഠമായ ആ ലിംഗം; ‘അഷ്ടഷഷ്ടി’ എന്ന ആഖ്യാനം; ദമയന്തിയുടെ ത്രിവിധ ജന്മകഥ—(ഇവയാണ് വിഷയങ്ങൾ)।

Verse 152

ततो वै रेवती चात्र भक्तिकातीर्थसंभवः । क्षेमंकरी च केदारं शुक्लतीर्थमुखारकम् ॥ १५२ ॥

അതിനുശേഷം ഇവിടെ രേവതിയും ഭക്തികയും—തീർത്ഥങ്ങളായി ഉദ്ഭവിച്ചവ—എന്ന് പരാമർശിക്കുന്നു; കൂടാതെ ക്ഷേമങ്കരിയും, ശുക്ലതീർത്ഥങ്ങളിൽ അഗ്രഗണ്യമായി പ്രസിദ്ധമായ കേദാരവും പറയുന്നു।

Verse 153

सत्यसंधेश्वराख्यानं तथा कर्णोत्पलाकथा । अटेश्वरं याज्ञवल्क्य गौर्यं गाणेशमेव च ॥ १५३ ॥

സത്യസന്ധേശ്വരത്തിന്റെ പുണ്യാഖ്യാനം, കൂടാതെ കർണോത്പലയുടെ കഥ; അറ്റേശ്വരം, യാജ്ഞവൽക്യനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രസംഗം, ഗൗര്യത്തിന്റെ ആഖ്യാനം, ഗാണേശന്റെ വിവരണവും (ഇവിടെ പറയുന്നു)।

Verse 154

ततो वास्तुपदाऽख्यानमजागृहकथानकम् । सौभाग्यांधुश्च शुलेशं धर्मराजकथानकम् ॥ १५४ ॥

അതിനുശേഷം ‘വാസ്തുപദ’ എന്ന ആഖ്യാനം, ‘അജാഗൃഹ’ കഥാനകം, കൂടാതെ ‘സൗഭാഗ്യാന്ധു’; തുടർന്ന് ശൂലേശന്റെ ആഖ്യാനവും ധർമ്മരാജനെ സംബന്ധിച്ച കഥാനകവും (വരുന്നു)।

Verse 155

मिष्टान्नेदश्वराख्यानं गाणापत्यत्रयं ततः । जाबालिचरितं चैव मकरेशकथा ततः ॥ १५५ ॥

അതിനുശേഷം മിഷ്ടാന്നേശ്വരന്റെ ആഖ്യാനം; തുടർന്ന് ഗണപതിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മൂന്ന് പ്രസംഗങ്ങൾ; പിന്നെ ജാബാലിയുടെ ചരിതവും, അതിനുശേഷം മകരേശകഥയും പറയുന്നു।

Verse 156

कालेश्वर्यंधकाख्यानं कुंडमाप्यरसं तथा । पुष्यादित्यं रौहिताश्वं नागरोत्पत्तिकीर्त्तनम् ॥ १५६ ॥

ഇതിൽ കാലേശ്വര്യയും അന്ധകനുമുള്ള ആഖ്യാനം, കുണ്ഡമാപ്യ എന്ന പുണ്യകുളം കൂടാതെ അരസയുടെ വിവരണം; പുഷ്യാദിത്യൻ, റൗഹിതാശ്വൻ, നാഗരരുടെ ഉത്ഭവകീർത്തനവും ഉൾപ്പെടുന്നു।

Verse 157

भार्गवं चरितं चैव वैश्वामैत्रं ततः परम् । सारस्वतं पैप्पलादं कंसारीशं च पैंडकम् ॥ १५७ ॥

അതുപോലെ ഭാർഗവചരിതം, തുടർന്ന് വൈശ്വാമൈത്രം; പിന്നെ സാരസ്വതവും പൈപ്പലാദവും; കൂടാതെ കംസാരീശവും പൈണ്ഡകവും എന്ന ആഖ്യാനങ്ങളും പറയുന്നു।

Verse 158

ब्रह्मणो यज्ञचरितं सावित्र्याख्यानसंयुतम् । रैवतं भार्तयज्ञाख्यं मुख्यतीर्थनिरीक्षणम् ॥ १५८ ॥

ഇവിടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ യജ്ഞചരിതം, സാവിത്രീ-ആഖ്യാനത്തോടുകൂടി; ‘ഭാർത-യജ്ഞ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന റൈവതപ്രസംഗവും, പ്രധാന തീർത്ഥങ്ങളുടെ നിരീക്ഷണവും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 159

कौरवं हाटकेशाख्यं प्रभासं क्षेत्रकत्रयम् । पौष्करं नैमिषं धार्ममरण्य त्रितयं स्मृतम् ॥ १५९ ॥

കൗരവം, ഹാടകേശം, പ്രഭാസം—ഇവ പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളുടെ ത്രയം എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ പൗഷ്കരം, നൈമിഷം, ധർമ്മ-അരണ്യം—ഇവ പുണ്യാരണ്യങ്ങളുടെ ത്രയം എന്നു പ്രസിദ്ധം।

Verse 160

वाराणसी द्वारकाख्यावन्त्याख्येति पुरीत्रयम् । बृन्दावनं खांडवाख्यमद्वैकाख्यं वनत्रयम् ॥ १६० ॥

പുണ്യനഗരങ്ങളുടെ ത്രയം—വാരാണസി, ദ്വാരകാ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന നഗരം, അവന്തീ എന്നു അറിയപ്പെടുന്ന നഗരം—എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അതുപോലെ വനങ്ങളുടെ ത്രയം—വൃന്ദാവനം, ഖാണ്ഡവവനം, അദ്വൈകവനം—എന്നു പ്രസിദ്ധം.

Verse 161

कल्पः शालस्तथा नन्दिग्रामत्रयमनुत्तमम् । असिशुक्लपितृसंज्ञं तीर्थत्रयमुदाहृतम् ॥ १६१ ॥

കൽപ, ശാല, കൂടാതെ നന്ദിഗ്രാമം എന്ന അനുത്തമ ത്രയം—എന്നു പറയുന്നു. ‘അസി’, ‘ശുക്ല’, ‘പിതൃ’ എന്ന പേരുകളിലുള്ള മൂന്ന് തീർത്ഥങ്ങൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 162

श्र्यर्बुदौ रैवतश्चैव पर्वतत्रयमुत्तमम् । नदीनां त्रितयं गंगा नर्मदा च सरस्वती ॥ १६२ ॥

ശ്രീ-അർബുദവും റൈവതവും—ഇവ ഉത്തമ പർവ്വതത്രയത്തിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. നദികളുടെ ത്രയം ഗംഗ, നർമദ, സരസ്വതി എന്നിങ്ങനെ പറയുന്നു.

Verse 163

सार्द्धकोटित्रयफलमेकैकं चैषु कीर्त्तितम् । कूषिका शंखतीर्थं चामरकं बालमण्डनम् ॥ १६३ ॥

ഇവയിൽ ഓരോന്നിനും സാർദ്ധമൂന്നു കോടി പുണ്യഫലം തുല്യമെന്നു കീർത്തിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവ—കൂഷികാ, ശംഖതീർത്ഥം, ചാമരകം, ബാലമണ്ഡനം.

Verse 164

हाटकेशक्षेत्रफलप्रदं प्रोक्तं चतुष्टयम् । सांबादित्यं श्राद्धकल्पं यौधिष्ठिरमथांधकम् ॥ १६४ ॥

ഹാടകേശ-ക്ഷേത്രഫലം നൽകുന്നതായി ഒരു ചതുഷ്ടയം പ്രസ്താവിക്കുന്നു—സാംബാദിത്യം, ശ്രാദ്ധ-കൽപം, യൗധിഷ്ഠിരം, പിന്നെ ആന്ധകം (പ്രകരണം).

Verse 165

जलशायि चतुर्मासमशून्यशयनव्रतम् । मंकणेशं शिवरात्रिस्तुलापुरुषदानकम् ॥ १६५ ॥

ജലശായീ വ്രതം, ചാതുർമാസ്യ വ്രതം, അശൂന്യ-ശയന വ്രതം, മങ്കണേശന്റെ പൂജ, ശിവരാത്രി വ്രതം, കൂടാതെ തുലാപുരുഷ ദാനം—ഇവയെല്ലാം ഇവിടെ പരാമർശിക്കുന്നു।

Verse 166

पृथ्वीदानं वानकेशं कपालमोचनेश्वरम् । पापपिंडं मासलैंगं युगमानादिकीर्तनम् ॥ १६६ ॥

‘പൃഥ്വീദാനം’, ‘വാനകേശം’, ‘കപാലമോചനേശ്വരൻ’, ‘പാപപിണ്ഡം’, ‘മാസലൈംഗം’, കൂടാതെ ‘യുഗമാന’ മുതൽ ആരംഭിക്കുന്ന ആഖ്യാനം—ഇവയെല്ലാം കീര്ത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു।

Verse 167

निंवेशशाकंभर्याख्या रुद्रैकादशकीर्तनम् । दानमाहात्म्यकथनं द्वादशादित्यकीर्तनम् ॥ १६७ ॥

നിംവേശനും ശാകംഭരിയും സംബന്ധിച്ച ആഖ്യാനം, ഏകാദശ രുദ്രന്മാരുടെ കീർത്തനം, ദാനമാഹാത്മ്യത്തിന്റെ വിവരണം, കൂടാതെ ദ്വാദശ ആദിത്യന്മാരുടെ കീർത്തനം—ഇവ ഇതിൽ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു।

Verse 168

इत्येषनागरः खंडः प्रभासाख्योऽधुनोच्यते । सोमेशो यत्र विश्वेशोऽर्कस्थलं पुण्यदं महत् ॥ १६८ ॥

ഇങ്ങനെ ‘നാഗര ഖണ്ഡം’ സമാപിച്ചു; ഇനി ‘പ്രഭാസ’ എന്ന ഖണ്ഡം വിവരിക്കുന്നു—അവിടെ സോമേശനും വിശ്വേശനും, മഹാപുണ്യദായകമായ അർക്കസ്ഥലവും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।

Verse 169

सिद्धेश्वरादिकाख्यानं पृथगत्र प्रकीर्तितम् । अग्नितीर्थं कपद्दर्शिं केदारेशं गतिप्रदम् ॥ १६९ ॥

ഇവിടെ സിദ്ധേശ്വരൻ മുതലായവരുടെ ആഖ്യാനങ്ങൾ വേർതിരിച്ച് കീർത്തിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—അഗ്നിതീർഥം, കപദ്ദർശി, കൂടാതെ പരമഗതി നൽകുന്ന കേദാരേശൻ।

Verse 170

भीमभैरवचण्डीशभास्करेन्दुकुजेश्वराः । बुधेज्यभृगुसौरागुशिरवीशा हरविग्रहाः ॥ १७० ॥

അവർ ഭീമൻ, ഭൈരവൻ, ചണ്ഡീശൻ, ഭാസ്കരൻ (സൂര്യൻ), ഇന്ദു (ചന്ദ്രൻ), കുജൻ (മംഗളം), ബുധൻ, ഇജ്യ (ബൃഹസ്പതി), ഭൃഗു (ശുക്രൻ), സൗര (ശനി), കൂടാതെ രാഹു, ശിര, വീശ—ഇവയെല്ലാം ഹരൻ (ശിവൻ) എന്ന ദേവന്റെ വിവിധ വിഗ്രഹരൂപങ്ങളാണ്.

Verse 171

सिद्धेश्वराद्याः पंचान्ये रुद्रास्तत्र व्यवस्तत्र व्यवस्थिताः । वरारोहा ह्यजा पाला मंगला ललितेश्वरी ॥ १७१ ॥

അവിടെ സിദ്ധേശ്വരൻ മുതലായ മറ്റഞ്ചു രുദ്രന്മാരും സ്ഥാപിതരായിരിക്കുന്നു. അതുപോലെ വരാരോഹാ, അജാ, പാലാ, മംഗളാ, ലലിതേശ്വരിയും അവിടെ വിരാജിക്കുന്നു.

Verse 172

लक्ष्मीशो वाडवेशश्चोर्वीशः कामेस्वरस्तथा । गौरीशवरुणेशाख्यं दुर्वासेशं गणेश्वरम् ॥ १७२ ॥

അവൻ ലക്ഷ്മീശൻ, വാഡവാഗ്നിയുടെ ഈശ്വരൻ, ഭൂമീശൻ, കൂടാതെ കാമേശ്വരൻ; ഗൗരീശൻ, വരുണേശൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ, ദുര്വാസേശൻ, ഗണേശ്വരൻ—ഗണങ്ങളുടെ പ്രഭു—എന്നിങ്ങനെയും അവൻ തന്നെയാണ്.

Verse 173

कुमारेशं चंडकल्पं शकुलीश्वरसंज्ञकम् । ततः प्रोक्तोऽथ कोटीशबालब्रह्यादिसत्कथा ॥ १७३ ॥

അതിനുശേഷം കുമാരേശൻ, ചണ്ഡകല്പൻ, ശകുലീശ്വരൻ എന്നറിയപ്പെടുന്ന രൂപം എന്നിവ പറയപ്പെടുന്നു; പിന്നെ കോടീശൻ, ബാലൻ, ബ്രഹ്മാ മുതലായവരെക്കുറിച്ചുള്ള പുണ്യസത്കഥ വിവരണമായി വരുന്നു.

Verse 174

नरकेशसंवर्त्तेशनिधीश्वरकथा ततः । बलभद्रेश्वरस्याथ गंगाया गणपस्य च ॥ १७४ ॥

തുടർന്ന് നരകേശൻ, സംവർത്തെശൻ, നിധീശ്വരൻ എന്നിവരുടെ പുണ്യകഥകൾ വരുന്നു; പിന്നെ ബലഭദ്രേശ്വരന്റെ, കൂടാതെ ഗംഗയുടെയും ഗണപ (ഗണേശൻ)ന്റെയും കഥയും പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 175

जांबवत्याख्यसरितः पांडुकूपस्य सत्कथा । शतमेधलक्षमेधकोटिमेधकथा तथा ॥ १७५ ॥

ജാംബവതീ എന്ന നദിയുടെ പുണ്യകഥ, പാണ്ഡുകൂപത്തിന്റെ സത്കഥ, അതുപോലെ ശത-അശ്വമേധം, ലക്ഷ-അശ്വമേധം, കോടി-അശ്വമേധം യാഗങ്ങളുടെ കഥകളും ഇവിടെ വിവരിക്കുന്നു।

Verse 176

दुर्वासार्कघटस्थानहिरण्यासंगमोत्कथा । नगरार्कस्य कृष्णस्य संकर्षणसमुद्रयोः ॥ १७६ ॥

ഇതിൽ ദുർവാസാവിന്റെ പ്രസിദ്ധകഥ, അർക്കയുടെ കഥ, ഘടസ്ഥാനത്തിന്റെ പുണ്യവൃത്താന്തം, ഹിരണ്യവും പവിത്രമായ ആസംഗമവും സംബന്ധിച്ച ആഖ്യാനം, കൂടാതെ നഗരാർക, ശ്രീകൃഷ്ണൻ, സംകർഷണൻ, സമുദ്രം എന്നിവയുടെ കഥകളും ഉണ്ട്।

Verse 177

कुमार्याः क्षेत्रपास्य ब्रह्येशस्य कथा पृथक् । पिंगलासंगमेशस्य शंकरार्कघटेशयोः ॥ १७७ ॥

കുമാരി, ക്ഷേത്രപാലൻ, ബ്രഹ്മ്യേശൻ എന്നിവരുടെ കഥകൾ വേർതിരിച്ച് പറയുന്നു; കൂടാതെ പിംഗലാ-സംഗമേശൻ, ശങ്കരൻ, അർക്കൻ, ഘടേശൻ എന്നിവരുടെ കഥകളും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 178

ऋषितीर्थस्य नंदार्कत्रितकूपस्य कीर्तनम् । ससोपानस्य पर्णार्कन्यंकुमत्योः कथाद्भुता ॥ १७८ ॥

ഇതിൽ ഋഷിതീർത്ഥത്തിന്റെ കഥ, നന്ദാർകയുടെ മൂന്ന് കൂപങ്ങളുടെ മഹിമാകീർത്തനം, കൂടാതെ സ-സോപാന, പർണാർക, ന്യങ്കുമതി എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള അത്ഭുതകഥയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു।

Verse 179

वाराहस्वामिवृत्तांतं छायालिंगाख्यगुल्फयोः । कथा कनकनंदायाः कुतीगंगेशयोस्तथा ॥ १७९ ॥

വരാഹസ്വാമിയുടെ വൃത്താന്തം, ഛായാലിംഗം എന്നും ഗുൽഫ എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന തീർത്ഥങ്ങളുടെ കഥകൾ, കനകനന്ദയുടെ കഥ, കൂടാതെ കുടീയും ഗംഗേശനും സംബന്ധിച്ച കഥകളും ഇവിടെ പറയുന്നു।

Verse 180

चमसोद्बेदविदुरत्रिलोकेशकथा ततः । मंकणेशत्रैपुरेशषंडतीर्थकथास्तथा ॥ १८० ॥

അതിനുശേഷം ചമസോദ്ഭേദനും വിദുരനും സംബന്ധിച്ച കഥകൾ, പിന്നെ ത്രിലോകേശന്റെ വൃത്താന്തം; അതുപോലെ മങ്കണേശൻ, ത്രൈപുരേശൻ, പുണ്യമായ ഷണ്ഡതീർത്ഥം എന്നിവയുടെ കഥകളും ക്രമമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു।

Verse 181

सूर्यप्राची त्रीक्षणयोरुमानातकथा तथा । भूद्धारशूलस्थलयोश्च्यवनार्केशयोस्तथा ॥ १८१ ॥

സൂര്യപ്രാചിയുടെ കഥ, കൂടാതെ ഉമയും ത്ര്യക്ഷണൻ (ത്രിനേത്രൻ) പ്രഭുവും സംബന്ധിച്ച പുണ്യാഖ്യാനം; ഭൂദ്ധാര, ശൂലസ്ഥലം, അതുപോലെ ച്യവനനും ആർകേശനും സംബന്ധിച്ച പുണ്യകഥകളും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 182

अजापालेशबालार्ककुबेरस्थलजा कथा । ऋषितोया कथा पुण्या संगालेश्वरकीर्तनम् ॥ १८२ ॥

അജാപാലേശൻ, ബാലാർക, കുബേരസ്ഥലം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പുണ്യകഥകൾ; ഋഷിതോയയുടെ പവിത്ര ആഖ്യാനം; കൂടാതെ സംഗാലേശ്വരന്റെ പുണ്യകീർത്തനവും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 183

नारदादित्यकथनं नारायणनिरूपणम् । तप्तकुंडस्य माहात्म्यं मूलचंडीशवर्णनम् ॥ १८३ ॥

ഇവിടെ നാരദനും ആദിത്യനും (സൂര്യൻ) സംബന്ധിച്ച കഥനം, നാരായണന്റെ നിരൂപണം; തപ്തകുണ്ഡത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം, കൂടാതെ മൂല-ചണ്ഡീശന്റെ വിവരണവും പ്രതിപാദിക്കുന്നു।

Verse 184

चतुर्वक्त्रगणाध्यक्षकलंबेश्वरयोः कथा । गोपालस्वामिव कुलस्वामिनोर्मरुतां कथा ॥ १८४ ॥

ചതുര്വക്ത്രൻ, ഗണാധ്യക്ഷൻ, കലമ്പേശ്വരൻ എന്നിവരുടെ കഥ; കൂടാതെ ഗോപാലസ്വാമിയും കുലസ്വാമിയും സംബന്ധിച്ച വൃത്താന്തം, മരുതന്മാരോടുകൂടി, വിവരിക്കുന്നു।

Verse 185

क्षेमार्कोन्नतविघ्नेशजलस्वामिकथा ततः । कालमेघस्य रुक्मिण्या दुर्वासेश्वरभद्रयोः ॥ १८५ ॥

അതിനുശേഷം ക്ഷേമാർക, ഉന്നത, വിഘ്നേശ, ജലസ്വാമി എന്നിവരുടെ കഥകൾ; തുടർന്ന് കാലമേഘൻ, രുക്മിണി, ദുർവാസേശ്വരൻ, ഭദ്രൻ എന്നിവരുടെ പുണ്യചരിതങ്ങൾ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 186

शंखावर्तमोक्षतीर्थगोष्पदाच्युतसद्मनाम् । जालेश्वरस्य हुंकारेश्वरचंडीशयोः कथा ॥ १८६ ॥

ശംഖാവർത്തം, മോക്ഷതീർത്ഥം, ഗോഷ്പദം, അച്യുതസദ്മം എന്നിവയുടെ കഥയും; ജാലേശ്വരന്റെ കൂടെ ഹുംകാരേശ്വരനും ചണ്ഡീശനും സംബന്ധിച്ച പുണ്യാഖ്യാനവും പറയുന്നു।

Verse 187

आशापुरस्थविघ्नेशकलाकुंडकथाद्भुता । कपिलेशस्य च कथा जरद्गवशिवस्य च ॥ १८७ ॥

ആശാപുരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന വിഘ്നേശനും കലാകുണ്ഡവും സംബന്ധിച്ച അത്ഭുതകഥ; കൂടാതെ കപിലേശന്റെ കഥയും ജരദ്ഗവ-ശിവന്റെ കഥയും വിവരിക്കുന്നു।

Verse 188

नलकर्कोटेश्वरयोर्हाटकेश्वरजा कथा । नारदेशयंत्रभूषादुर्गकूटगणेशजा ॥ १८८ ॥

നലനും കർക്കോടേശ്വരനും സംബന്ധിച്ച കഥ, ഹാടകേശ്വരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആഖ്യാനം; കൂടാതെ നാരദേശ, യന്ത്രഭൂഷാ, ദുർഗകൂട ഗണേശൻ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള കഥകളും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു।

Verse 189

सुपर्णैलाख्यभैरव्योर्भल्लतीर्थभवा कथा । कीर्तनं कर्दमालस्य गुप्तसोमेश्वस्य च ॥ १८९ ॥

സുപർണാ, ഏലാ എന്ന പേരുള്ള ഭൈരവിമാരുടെ കഥയും; ഭല്ലതീർത്ഥത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ആഖ്യാനവും; കർദമാലയുടെ കീർത്തനവും ഗുപ്ത സോമേശ്വരന്റെ സ്മരണയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു।

Verse 190

बहुस्वर्णेशश्रृंगेशकोटीश्वरकथा ततः । मार्कंडेश्वरकोटीशदामोदरगृहोत्कथा ॥ १९० ॥

അതിനുശേഷം ബഹു-സ്വർണേശൻ, ശൃംഗേശൻ, കോടീശ്വരൻ എന്നിവരുടെ കഥകൾ; പിന്നെ മാർകണ്ഡേശ്വരൻ, കോടീശൻ, ദാമോദര-ഭഗവാന്റെ പുണ്യഗൃഹധാമത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ മഹിമകഥയും വരുന്നു।

Verse 191

स्वर्णरेखा ब्रह्मकुंडं कुंतीभीमेश्वरौ तथा । मृगीकुंडं च सर्वस्वं क्षेत्रे वस्त्रापथे स्मृतम् ॥ १९१ ॥

വസ്ത്രാപഥം എന്ന പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ സ്വർണരേഖ, ബ്രഹ്മകുണ്ഡം, കുന്തീദേവിയും ഭീമേശ്വരനും ഉള്ള ക്ഷേത്രങ്ങൾ, കൂടാതെ മൃഗീകുണ്ഡം—ഇവയെല്ലാം ആ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രധാന തീർത്ഥങ്ങളായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 192

दुर्गाभिल्लेशगंगेशरैवतानां कथाद्भुता । ततोऽर्बुदेश्वर कथा अचलेश्वरकीर्तनम् ॥ १९२ ॥

ദുർഗാഭില്ലേശൻ, ഗംഗേശൻ, റൈവതൻ എന്നിവരുടെ അത്ഭുതകഥ; തുടർന്ന് അർബുദേശ്വരന്റെ കഥയും അചലേശ്വരന്റെ കീർത്തനവും (മഹിമാഗാനം) വരുന്നു।

Verse 193

नागतीर्थस्य च कथा वसिष्टाश्रमवर्णनम् । भद्रकर्णस्य माहात्म्यं त्रिनेत्रस्य ततः परम् ॥ १९३ ॥

നാഗതീർത്ഥത്തിന്റെ കഥ, വസിഷ്ഠാശ്രമത്തിന്റെ വിവരണം; ഭദ്രകർണന്റെ മഹാത്മ്യം, തുടർന്ന് ത്രിനേത്രന്റെ കഥയും വരുന്നു।

Verse 194

केदारस्य च माहात्म्यं तीर्थांगमनकीर्तनम् । कोटीश्वररूपतीर्थहृषीकेशकथारस्ततः ॥ १९४ ॥

കേദാരത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം, തീർത്ഥയാത്രകളുടെ കീർത്തനം; തുടർന്ന് കോടീശ്വര-രൂപതീർത്ഥങ്ങളുടെ കഥകളും ഹൃഷീകേശന്റെ പുണ്യകഥയും വരുന്നു।

Verse 195

सिद्धेशशुक्रेश्वरयोर्मणिकर्णीशकीर्तनम् । पंगुतीर्थयमतीर्थवाराहतीर्थवर्णनम् ॥ १९५ ॥

ഈ ഭാഗത്തിൽ സിദ്ധേശനും ശുക്രേശ്വരനും മഹിമ, മണികർണീശന്റെ കീർത്തനം, കൂടാതെ പംഗു-തീർത്ഥം, യമ-തീർത്ഥം, വരാഹ-തീർത്ഥം എന്നിവയുടെ വിവരണം ഉണ്ട്।

Verse 196

चंद्रप्रभासर्पिडोदश्रीमाताशुक्लतीर्थजम् । कात्यायन्याश्च माहात्म्यं ततः पिंडारकस्य च ॥ १९६ ॥

അതിനുശേഷം ചന്ദ്രപ്രഭാ, സർപിഡോദ, ശ്രീമാതാ, ശുക്ലതീർത്ഥം എന്നീ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളുടെ വിവരണം, ദേവി കാത്യായനിയുടെ മഹാത്മ്യം, പിന്നെ പിണ്ഡാരകത്തിന്റെ മഹിമയും പറയുന്നു।

Verse 197

ततः कनखलस्याथ चक्रमानुषतीर्थयोः । कपिलाग्नितीर्थकथा तथा रक्तानुबंधजा ॥ १९७ ॥

പിന്നീട് കനഖലത്തിന്റെ കഥ, ചക്രമ-തീർത്ഥവും മനുഷ-തീർത്ഥവും എന്ന പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളുടെ വിവരണം, കപിലാഗ്നി-തീർത്ഥകഥ, കൂടാതെ രക്താനുബന്ധവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സംഭവവും വരുന്നു।

Verse 198

गणेशपार्थेश्वरयोर्यांत्रायामुज्ज्वलस्य च । चंडीस्थाननागोद्भवशिवकुंडमहेशजा ॥ १९८ ॥

ഇതിൽ ഗണേശനും പാർഥേശ്വരനും ഉള്ള പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളുടെ കഥ, യാംത്രാ-വിധി, ഉജ്ജ്വലത്തിന്റെ വിവരണം; കൂടാതെ ചണ്ഡീസ്ഥാനം, നാഗോദ്ഭവം, ശിവകുണ്ഡം, മഹേശജാ എന്നിവയും പ്രതിപാദിക്കുന്നു।

Verse 199

कामेश्वरस्य मार्कंडेयोत्पत्तेश्च कथा ततः । उद्दालकेशसिद्धेशगततीथकथा पृथक् ॥ १९९ ॥

പിന്നീട് കാമേശ്വരന്റെ കഥ, മാർകണ്ഡേയന്റെ ജന്മവൃത്താന്തം; കൂടാതെ പ്രത്യേകമായി ഉദ്ദാലക, ഈശ, സിദ്ധേശ എന്നിവരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തീർത്ഥങ്ങളുടെ കഥയും പറയുന്നു।

Verse 200

श्रीदेवरवातोत्पत्तिश्च व्यासगौतमतीर्थयोः । कुलसंतारमाहात्म्यं रामकोट्याह्वतीर्थयोः ॥ २०० ॥

ഇതിൽ ശ്രീദേവരവാത തീർത്ഥത്തിന്റെ ഉദ്ഭവവും, വ്യാസതീർത്ഥം–ഗൗതമതീർത്ഥം എന്നീ പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളുടെ പ്രാദുര്ഭാവവും, കുലസന്താരത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും, രാമകോടി എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന തീർത്ഥങ്ങളുടെ മഹിമയും വർണ്ണിക്കുന്നു।