The Exposition of the Saptamī Vow Observed Across Twelve Months (Saptamī-vrata-prakāśana)

Verse 1

सनातन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि सप्तम्यास्ते व्रतान्यहम् । यानि कृत्वा नरो भक्त्या सूर्यसायुज्यमाप्नुयात् ॥ १ ॥

സനാതനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നാരദാ, ശ്രവിക്ക; സപ്തമിയിലെ വ്രതങ്ങൾ ഞാൻ പറയുന്നു. അവ ഭക്തിയോടെ ആചരിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സൂര്യദേവന്റെ സായുജ്യം പ്രാപിക്കും.

Verse 2

चैत्रे तु शुक्लसप्तम्यां बहिः स्नानं समाचरेत् । स्थंडिले गोमयालिप्ते गौरमृत्तिकयास्तृते ॥ २ ॥

ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലസപ്തമിയിൽ പുറത്തു സ്നാനം ചെയ്യണം; ഗോമയലേപം ചെയ്തും ഗൗരമൃത്തിക പകരുകയും ചെയ്ത സ്ഥണ്ഡിലത്തിൽ വിധിപൂർവ്വം ആചരിക്കണം.

Verse 3

लिखित्वाष्टदलं पद्मं कर्णिकायां विभावम् । विन्यसेत्पूर्वपत्रे तु देवौ द्वौ कृतधातुकौ ॥ ३ ॥

അഷ്ടദള പദ്മം വരച്ച് അതിന്റെ കർണികയിൽ ‘വിഭാവ’നെ സ്ഥാപിക്കണം; കിഴക്കൻ ദളത്തിൽ ധാതുനിർമ്മിതമായ രണ്ടു ദേവന്മാരെ വിന്യസിക്കണം.

Verse 4

आग्नेयं च न्यसेन्पत्रे गंधर्वौ कृतकारकौ । दक्षिणे च न्यसेत्पत्रे तथैव राक्षसद्वयम् ॥ ४ ॥

ആഗ്നേയ (തെക്ക്-കിഴക്ക്) ദളത്തിൽ ‘കൃത’ ‘കാരക’ എന്ന രണ്ടു ഗന്ധർവന്മാരെ സ്ഥാപിക്കണം; തെക്കൻ ദളത്തിൽ അതുപോലെ രണ്ടു രാക്ഷസന്മാരെയും വിന്യസിക്കണം.

Verse 5

आकृतौ द्वौ न्यसेत्पत्रे नैर्ऋते मुनिसत्तम । काद्रवेयौ महानागौ पश्चिमे कृतचारकौ ॥ ५ ॥

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, നൈഋത്യ (തെക്ക്-പടിഞ്ഞാറ്) ദളത്തിൽ രണ്ടു ആകൃതികളെ സ്ഥാപിക്കണം; പടിഞ്ഞാറൻ ദളത്തിൽ ‘കൃതചാരക’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ കാദ്രവേയ മഹാനാഗദ്വയത്തെ വിന്യസിക്കണം.

Verse 6

वायव्य यातुधानौ द्वौ उत्तरे च ऋषिद्वयम् । ऐशान्ये विन्यसेत्पत्पे ग्रहमेको द्विजोत्तम ॥ ६ ॥

വായവ്യ ദിക്കിൽ രണ്ട് യാതുധാനന്മാരെ സ്ഥാപിക്കുകയും, ഉത്തരത്തിൽ രണ്ട് ഋഷികളുടെ യുഗ്മം വെക്കുകയും വേണം. ഐശാന്യത്തിൽ പദ്മ-യന്ത്രത്തിൽ ഒരു ഗ്രഹത്തെ മാത്രം സ്ഥാപിക്ക, ഹേ ദ്വിജോത്തമാ।

Verse 7

तेषां संपूजनं कार्यं गंधमाल्यानुलेपनैः । दीपैर्धूपैः सनैवेद्यैस्तांबूलक्रमुकादिभिः ॥ ७ ॥

അവരെ ഗന്ധം, മാല, അനുലേപനം എന്നിവകൊണ്ട് സമ്യകായി പൂജിക്കണം. ദീപം, ധൂപം, നൈവേദ്യം കൂടാതെ താംബൂലം, അടക്ക തുടങ്ങിയവയും അർപ്പിക്കണം.

Verse 8

एवं संपूज्य होमं तु घृतेनाष्टशतं चरेत् । सूर्यस्याष्टाष्ट चान्येषां प्रदद्यादाहुतीः क्रमात् ॥ ८ ॥

ഇങ്ങനെ സമ്യകായി പൂജിച്ച ശേഷം നെയ്യുകൊണ്ട് എട്ടുനൂറ് പ്രാവശ്യം ഹോമം നടത്തണം. തുടർന്ന് ക്രമമായി സൂര്യനു അറുപത്തിനാല്, അതുപോലെ മറ്റുള്ളവർക്കും ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കണം.

Verse 9

नाममंत्रेण वेद्यां वा ततः पूर्णाहुतिं ददेत् । दक्षिणा च ततो देया द्विजेभ्यः शक्तितो द्विज ॥ ९ ॥

പിന്നീട് നാമമന്ത്രത്താൽ (അഥവാ വേദിയിൽ) പൂർണാഹുതി അർപ്പിക്കണം. അതിനുശേഷം, ഹേ ദ്വിജാ, ശേഷിയനുസരിച്ച് ബ്രാഹ്മണർക്കു ദക്ഷിണ നൽകണം.

Verse 10

एतत्कृत्वा विधानं तु सर्वसौख्यमवाप्नुयात् । देहांते मण्डलं भानोर्भत्त्वा गच्छेत्परं पदम् ॥ १० ॥

ഈ വിധാനം നിർവഹിച്ചാൽ സർവ്വസൗഖ്യവും ലഭിക്കും. ദേഹാന്തത്തിൽ സൂര്യ-മണ്ഡലത്തെ ഭേദിച്ച് പരമപദത്തിലേക്ക് ഗമിക്കും.

Verse 11

वैशाखशुक्लसप्तम्यां जह्नुना जाह्नवी स्वयम् । क्रोधात्पीता पुनस्त्यक्ता कर्णरंध्रात्तु दक्षिणात् ॥ ११ ॥

വൈശാഖ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ സപ്തമിയിൽ മുനി ജഹ്നു ക്രോധവശാൽ സ്വയം ജാഹ്നവീ ഗംഗയെ കുടിച്ചു; പിന്നെ തന്റെ വലത് ചെവിയിലെ രന്ധ്രത്തിലൂടെ അവളെ വീണ്ടും വിട്ടയച്ചു।

Verse 12

तां तत्र पूजयेत्स्नात्वा प्रत्यूषे विमले जले । गंधपुष्पाक्षताद्यैश्च सर्वैरेवोपचारकैः ॥ १२ ॥

പ്രത്യൂഷയിൽ നിർമലജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് അവിടെയേ ദേവിയെ പൂജിക്കണം; ഗന്ധം, പുഷ്പം, അക്ഷതം മുതലായ എല്ലാ ഉപചാരങ്ങളാലും അർച്ചിക്കണം।

Verse 13

ततो घटसहस्रं तु देयं गंगाव्रते त्विदम् । भक्त्या कृतं सप्तकुलं नयेत्स्वर्गमसंशयः ॥ १३ ॥

അതുകൊണ്ട് ഈ ഗംഗാവ്രതത്തിൽ ആയിരം ഘടങ്ങളുടെ ദാനം നൽകണം. ഭക്തിയോടെ ചെയ്താൽ സംശയമില്ലാതെ ഏഴ് തലമുറകളെ സ്വർഗത്തിലേക്ക് നയിക്കും।

Verse 14

कमलव्रतमप्यत्र प्रोक्तं तद्विधिरुच्यते । तिलमात्रं तु सौवर्णं विधाय कमलं शुभम् ॥ १४ ॥

ഇവിടെ കമലവ്രതവും പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ അതിന്റെ വിധി പറയുന്നു. എള്ളിന്റെ അളവോളം, മംഗളകരമായ സ്വർണ്ണകമലം നിർമ്മിക്കണം।

Verse 15

वस्त्रयुग्मावृतं कृत्वा गंधधूपादिनार्चयेत् । नमस्ते पद्महस्ताय नमस्ते विश्वधारिणे ॥ १५ ॥

രണ്ടു വസ്ത്രങ്ങളാൽ മൂടി ഗന്ധം, ധൂപം മുതലായവ കൊണ്ട് അർച്ചിക്കണം; ഇങ്ങനെ പ്രാർത്ഥിക്കണം— “പദ്മഹസ്തായ നമഃ, വിശ്വധാരിണേ നമഃ।”

Verse 16

दिवाकर नमस्तुभ्यं प्रभाकर नमोऽस्तु ते । इति संप्रार्थ्य देवेशं सूर्ये चास्तमुपागते ॥ १६ ॥

ഹേ ദിവാകരാ, നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ പ്രഭാകരാ, നിനക്കു പ്രണാമം. ഇങ്ങനെ ദേവേശനെ പ്രാർത്ഥിച്ച്, സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ കർമ്മം സമാപിച്ചു।

Verse 17

सोदकुंभं तु तत्पद्मं कपिलां च द्विजेऽर्पयेत् । तद्दिने तूपवस्तव्यं भोक्तव्यं च परेऽहनि ॥ १७ ॥

ജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ കുംഭം, ആ പദ്മം, കപിലാ പശു—ഇവ ബ്രാഹ്മണനു അർപ്പിക്കണം. ആ ദിവസം ഉപവസിച്ച്, അടുത്ത ദിവസം ഭക്ഷണം കഴിക്കണം।

Verse 18

संभोज्य ब्राह्मणान्भक्त्या व्रतसाकल्यमाप्नुयात् । निबव्रतं च तत्रेव तद्विधानं श्रृणुष्व मे ॥ १८ ॥

ഭക്തിയോടെ ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജിപ്പിച്ചാൽ വ്രതത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ ഫലം ലഭിക്കും. അവിടെയേ വ്രതസമാപനനിയമവും ആചരിക്ക; അതിന്റെ വിധാനം എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക।

Verse 19

निंबपत्रैः स्मृता पूजा भास्करस्य द्विजोत्तम । खखोल्कायेति मंत्रेण प्रणवाद्येन नारद ॥ १९ ॥

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഭാസ്കരന്റെ പൂജ നിംബഇലകളാൽ ചെയ്യണമെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു. ഹേ നാരദാ! പ്രണവം ‘ഓം’ മുൻനിർത്തി ‘ഖഖോൽകായ’ മന്ത്രത്തോടെ അത് നടത്തണം।

Verse 20

निंबपत्रं ततोऽश्नीयाच्छयेद्भूमौ च वाग्यतः । द्विजान्परेऽह्नि संभोज्य स्वयं भुंजीत बंधुभिः ॥ २० ॥

പിന്നീട് നിംബഇല കഴിച്ച്, മൗനം പാലിച്ച് ഭൂമിയിൽ ശയിക്കണം. അടുത്ത ദിവസം ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജിപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് താൻ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ഭക്ഷണം കഴിക്കണം।

Verse 21

निंबपत्रव्रतं चैतत्कर्तॄणां सर्वसौख्यदम् । सप्तमी शर्कराख्यैषा प्रोक्ता तच्चापि मे श्रृणु ॥ २१ ॥

ഈ ‘നിംബപത്ര വ്രതം’ അനുഷ്ഠിക്കുന്നവർക്ക് സർവ്വസൗഖ്യവും നൽകുന്നു. ഈ സപ്തമി ‘ശർക്കരാ’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; അതും എന്നിൽ നിന്നു കേൾക്കുക.

Verse 22

अमृतं पिबतो हस्तात्सूर्यस्यामृतबिंदवः । निष्पेतुर्भुवि चोत्पन्नाः शालिमुद्गयवेक्षवः ॥ २२ ॥

സൂര്യൻ അമൃതം പാനം ചെയ്യുമ്പോൾ അവന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് അമൃതബിന്ദുക്കൾ വഴുതി വീണു. അവ ഭൂമിയിൽ വീണ് നെല്ല്, പയർ, യവം, കരിമ്പ് ആയി ജനിച്ചു.

Verse 23

शर्करा च ततस्तस्मादिक्षुसारामृतोपमा । इष्टा रवेरतः पुण्या शर्करा हव्यकव्ययोः ॥ २३ ॥

ആ കരിമ്പിന്റെ സാരത്തിൽ നിന്ന് അമൃതസമമായ ശർക്കര ജനിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ശർക്കര രവിക്ക് പ്രിയവും, ദേവഹവ്യത്തിനും പിതൃകവ്യത്തിനും പുണ്യദായിനിയുമാണ്.

Verse 24

शर्करासप्तमी चैव वाजिमेधफलप्रदा । सर्वदुःखोपशमनी पुत्रसंततिवर्धिनी ॥ २४ ॥

‘ശർക്കരാ സപ്തമി’ വ്രതം അശ്വമേധയാഗഫലം നൽകുന്നു. ഇത് എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും ശമിപ്പിച്ച് പുത്രസന്തതിയും വംശവൃദ്ധിയും വർധിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 25

अस्यांतु शर्करादानं शर्कराभोजनं तथा । कर्तव्यं हि प्रयत्नेन व्रतमेतद्रविप्रियम् ॥ २५ ॥

ഈ ദിനത്തിൽ ശർക്കര ദാനം ചെയ്യുകയും ശർക്കര ഭക്ഷണമായി സ്വീകരിക്കുകയും പരിശ്രമത്തോടെ നിർബന്ധമായി ചെയ്യണം; കാരണം ഈ വ്രതം രവിക്ക് (സൂര്യന്) അത്യന്തം പ്രിയമാണ്.

Verse 26

यः कुर्यात्परया भक्त्या स वै सद्गतिमाप्नुयात् । ज्येष्ठे तु शुक्लसप्तम्यां जात इंद्रो रविः स्वयम् ॥ २६ ॥

ഇത് പരമഭക്തിയോടെ അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ നിശ്ചയമായും ഉത്തമ സദ്ഗതി പ്രാപിക്കുന്നു. ജ്യേഷ്ഠമാസത്തിലെ ശുക്ലസപ്തമിയിൽ സ്വയം ഇന്ദ്രൻ രവി-രൂപത്തിൽ ജനിച്ചു.

Verse 27

तं संपूज्य विधानेन सोपवासो जितेंद्रियः । स्वर्गतिं लभते विप्र देवेंद्रस्य प्रसादतः ॥ २७ ॥

ഹേ വിപ്രാ! വിധിപ്രകാരം അവനെ പൂജിച്ച്, ഉപവാസത്തോടെ ഇന്ദ്രിയസംയമം പാലിക്കുന്നവൻ ദേവേന്ദ്രൻ ഇന്ദ്രന്റെ പ്രസാദത്താൽ സ്വർഗ്ഗഗതി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 28

आषाढशुक्लसप्तम्यां विवस्वान्नाम भास्करः । जातस्तं तत्र संप्रार्च्य गन्धपुष्पादिभिः पृथक् ॥ २८ ॥

ആഷാഢമാസത്തിലെ ശുക്ലസപ്തമിയിൽ ഭാസ്കരൻ ‘വിവസ്വാൻ’ എന്ന നാമത്തോടെ പ്രത്യക്ഷനായി. അതിനാൽ അവിടെ ഗന്ധം, പുഷ്പം മുതലായവ വേർതിരിച്ച് സമർപ്പിച്ച് വിധിപൂർവ്വം ആരാധിക്കണം.

Verse 29

लभते सूर्यसायुज्यं विप्रेंद्रात्र न संशयः । श्रावणे शुक्लसप्तम्यामव्यंगाख्यं व्रतं शुभम् ॥ २९ ॥

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! ഇതിൽ സംശയമില്ല—ശ്രാവണമാസത്തിലെ ശുക്ലസപ്തമിയിൽ ‘അവ്യംഗ’ എന്ന ഈ ശുഭവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ സൂര്യസായുജ്യം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 30

कार्पासं तु चतुर्हस्तं सार्द्ध वस्त्रं हि गोपतेः । पूजांते प्रीतये देयं व्रतमेतच्छुभावहम् ॥ ३० ॥

ഗോപതിയുടെ പ്രീതിക്കായി പൂജാന്തത്തിൽ നാല് ഹസ്തം അളവുള്ള പരുത്തിവസ്ത്രം, യോജ്യമായ വസ്ത്രത്തോടുകൂടി, സമർപ്പിക്കണം. ഈ വ്രതം ശുഭഫലദായകം.

Verse 31

यदि चेद्धस्तयुक्तेयं तदा स्यात्पापनाशिनी । अस्यां दानं जपो होमः सर्वं चाक्षय्यतां व्रजेत् ॥ ३१ ॥

ഈ വ്രതം/പുണ്യകാലം ഹസ്ത നക്ഷത്രത്തോടു ചേർന്നാൽ അത് പാപനാശിനിയാകും. അതിൽ ചെയ്യുന്ന ദാനം, ജപം, ഹോമം—എല്ലാം അക്ഷയ പുണ്യം പ്രാപിക്കും.

Verse 32

भाद्रे तु शुक्लसप्तम्याममुक्ताभरणव्रतम् । सोमस्य तु महेशस्य पूजनं चात्र कीर्तितम् ॥ ३२ ॥

ഭാദ്ര മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ സപ്തമിയിൽ ‘അമുക്താഭരണം’ എന്ന വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം. ഈ വ്രതത്തിൽ സോമസ്വരൂപ മഹേശൻ (ശിവൻ) പൂജയും നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 33

गंगादिभिः षोडशभिरुपचारैः समर्चनम् । प्रार्थ्य प्रणम्य विसृजेत्सर्वकामसमृद्धये ॥ ३३ ॥

ഗംഗാജലം മുതലായവ കൊണ്ട് ആരംഭിച്ച് ഷോഡശോപചാരങ്ങളാൽ (ദേവനെ) സമ്യക് പൂജിക്കണം. പ്രാർത്ഥിച്ച്, നമസ്കരിച്ച്, പിന്നെ വിസർജനം/സമാപനം ചെയ്യണം—സകല ആഗ്രഹസമൃദ്ധിക്കായി.

Verse 34

फलसप्तमिका चेयं तद्विधानमुदीर्यते । नालिकेरं च वृंताकं नारंगं बीजपूरकम् ॥ ३४ ॥

ഇത് ‘ഫലസപ്തമി’; ഇനി ഇതിന്റെ വിധാനം പറയുന്നു—തേങ്ങ, വഴുതന, ഓറഞ്ച്, കൂടാതെ ബീജപൂരകം (സിട്രൺ/വലിയ നാരങ്ങ) അർപ്പിക്കണം/ഉപയോഗിക്കണം.

Verse 35

कूष्मांडं बृहतीपूगमिति सप्त फलानि वै । महादेवस्य पुरतो विन्यस्यापरदोरकम् ॥ ३५ ॥

കൂഷ്മാണ്ഡം (ആഷ്‌ഗോർഡ്), ബൃഹതീ-ഫലം, പൂഗം (സുപാരി) മുതലായ ഏഴ് ഫലങ്ങൾ മഹാദേവന്റെ മുമ്പിൽ വെച്ച്, പിന്നെ മറ്റേ കൈയിൽ രക്ഷാസൂത്രം കെട്ടണം.

Verse 36

सप्ततन्तुकृतं सप्तग्रंथियुक्तं द्विजोत्तम । संपूज्य परया भक्त्या धारयेद्वामके करे ॥ ३६ ॥

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഏഴ് തന്തുക്കളും ഏഴ് കെട്ടുകളും ഉള്ള പവിത്രസൂത്രം പരമഭക്തിയോടെ പൂജിച്ച് ഇടങ്കയ്യിൽ ധരിക്കണം।

Verse 37

स्त्री नरो दक्षिणे चैव यावद्वर्षं समाप्यते । संभोज्य विप्रान्सप्तैव पायसेन विसृज्यस तान् ॥ ३७ ॥

സ്ത്രീയെയും പുരുഷനെയും ദക്ഷിണയായി ഒരു പൂർണ്ണ വർഷം വരെ നൽകണം. തുടർന്ന് ഏഴ് ബ്രാഹ്മണരെ പായസംകൊണ്ട് സദ്യയാക്കി ആദരത്തോടെ വിടവാങ്ങിക്കണം।

Verse 38

स्वयं भुंजीत मतिमान् व्रतसंपूर्तिहेतवे । फलानि तानि देयानि सप्तस्वपि द्विजेषु च ॥ ३८ ॥

വ്രതം സമ്പൂർണ്ണമാകുന്നതിനായി ബുദ്ധിമാൻ സ്വയം (വ്രതാഹാരം) ഭുജിക്കണം. അതുപോലെ ആ ഫലങ്ങൾ ഏഴ് ദ്വിജർക്കും ദാനമായി നൽകണം।

Verse 39

एवं तु सप्त वर्षाणि कृत्वोपास्य यथाविधि । सायुज्यं लभते विप्र महादेवस्य तद्व्रती ॥ ३९ ॥

ഇങ്ങനെ നിയമപ്രകാരം ഏഴ് വർഷം ഉപാസന നടത്തി, ഹേ വിപ്രാ, ആ വ്രതധാരി മഹാദേവന്റെ സായുജ്യം (ഏകത) പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 40

आश्विने शुक्लपक्षे तु विज्ञेया शुभसप्तमी । तस्यां कृतस्नानपूजो वाचयित्वा द्विजोत्तमान् ॥ ४० ॥

ആശ്വിന മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ ശുഭസപ്തമി എന്നു അറിയണം. ആ ദിവസം സ്നാനം ചെയ്ത് പൂജ നടത്തി ദ്വിജോത്തമന്മാരാൽ പാരായണം ചെയ്യിക്കണം।

Verse 41

आरभ्य कपिलांगां च संपूज्य प्रार्थयेत्ततः । त्वामहं दद्मि कल्याणि प्रीयतामर्यमा स्वयम् ॥ ४१ ॥

വിധി ആരംഭിച്ച് കപിലാംഗയെ യഥാവിധി പൂജിച്ച ശേഷം പ്രാർത്ഥിക്കണം— “ഹേ കല്യാണി! നിന്നെ (വിവാഹമായി) ഞാൻ ദാനം ചെയ്യുന്നു; സ്വയം ആര്യമാ പ്രസന്നനാകട്ടെ।”

Verse 42

पालय त्वं जगत्कृत्स्नं यतोऽसि धर्मसम्भवा । इत्युक्त्वा वेदविदुषे दत्त्वा कृत्वा च दक्षिणाम् ॥ ४२ ॥

“സകല ലോകത്തെയും നീ സംരക്ഷിക്ക; നീ ധർമ്മത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതാകുന്നു” എന്നു പറഞ്ഞ്, വേദവിദ്വാനെ യഥോചിത ദക്ഷിണ നൽകി സമർപ്പിക്കണം।

Verse 43

नमस्कृत्य स्वयं विप्र विसृजेत्प्राशयेत्वरवयम् । पंचगव्यं व्रतं चेत्थं विधाय श्वो द्विजोत्तमान् ॥ ४३ ॥

ആദ്യം നമസ്കരിച്ച് ബ്രാഹ്മണൻ സ്വയം അവരെ വിടവാങ്ങിച്ച്, പിന്നെ ശ്രേഷ്ഠന്മാർക്ക് അത് പ്രാശനം ചെയ്യിക്കണം. ഇങ്ങനെ പഞ്ചഗവ്യവ്രതം നിർവ്വഹിച്ച് അടുത്ത ദിവസം ദ്വിജോത്തമരെ ആദരിച്ചു ഭോജനമൊരുക്കണം।

Verse 44

भोजयित्वा स्वयं चाद्यात्तदन्नं द्विजशेषितम् । कृतं ह्येतद्व्रतं विप्र सुभाष्यं श्रद्धयान्वितः ॥ ४४ ॥

ആദ്യം ദ്വിജന്മാർക്ക് ഭോജനം നൽകി, പിന്നെ ദ്വിജർ ശേഷിപ്പിച്ച അതേ അന്നം സ്വയം ഭക്ഷിക്കണം. ഹേ വിപ്രാ! ശ്രദ്ധയോടും മംഗളവചനങ്ങളോടും കൂടി ചെയ്താൽ മാത്രമേ ഈ വ്രതം സമ്യകായി പൂർത്തിയാകൂ।

Verse 45

देवदेवप्रसादेन भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् । अथ कार्तिकशुक्लायां शाकाख्यं सप्तमीव्रतम् ॥ ४५ ॥

ദേവദേവന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഭോഗവും മോക്ഷവും രണ്ടും ലഭിക്കുന്നു. ഇനി കാർത്തിക ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ സപ്തമിയിൽ അനുഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്ന ‘ശാക’ എന്ന വ്രതം വിവരിക്കുന്നു।

Verse 46

तस्यां तु सप्तशाकानि सस्वर्णकमलानि च । प्रदद्यात्सप्तविप्रेभ्यः शाकाहारस्ततः स्वयम् ॥ ४६ ॥

ആ അവസരത്തിൽ ഏഴ് തരത്തിലുള്ള ശാകങ്ങളും സ്വർണ്ണകമലപുഷ്പങ്ങളും ഏഴ് ബ്രാഹ്മണർക്കു ദാനം ചെയ്യണം; തുടർന്ന് സ്വയം ശാകാഹാരത്തിൽ ജീവിക്കണം।

Verse 47

द्वितीयेऽह्नि द्विजान्भोज्य दत्वा तेभ्योऽन्नदक्षिणाम् । विसृज्य बंधुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ ४७ ॥

രണ്ടാം ദിവസം ദ്വിജന്മാരെ ഭോജിപ്പിച്ച് അവർക്കു അന്നവും ദക്ഷിണയും നൽകി; തുടർന്ന് അവരെ യാത്രയാക്കി, ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം സ്വയം ഭുജിക്കണം, വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച്।

Verse 48

मार्गस्य सितसप्तम्यां मित्रव्रतमुदाहृतम् । यद्विष्णोर्दक्षिणं नेत्रं तदेव कृतवानिह ॥ ४८ ॥

മാർഗശീർഷ മാസത്തിലെ ശുക്ല സപ്തമിയിൽ ‘മിത്രവ്രതം’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; വിഷ്ണുവിന്റെ ദക്ഷിണ നേത്രമായത്—അതുതന്നെ ഇവിടെ ഇതിന്റെ പവിത്ര തത്ത്വമായി സ്ഥാപിതമാണ്।

Verse 49

अदित्यां कश्यपाज्जज्ञे मित्रो नामा दिवाकरः । अतोऽस्यां पूजनं तस्य यथोक्तविधिना द्विज ॥ ४९ ॥

അദിതിയിൽ കശ്യപനാൽ ‘മിത്ര’ എന്ന ദിവാകരൻ ജനിച്ചു; അതിനാൽ, ഹേ ദ്വിജ, ഈ ദിനത്തിൽ അവന്റെ പൂജ യഥോക്തവിധിപ്രകാരം നടത്തണം।

Verse 50

कृत्वा द्विजान्भोजयित्वा सप्तैव मधुरादिना । सुवर्णदक्षिणां दत्वा विसृज्याश्नीत च स्वयम् ॥ ५० ॥

കർമ്മം നടത്തി ദ്വിജന്മാരെ ഏഴ് തരത്തിലുള്ള മധുരനിവേദ്യങ്ങളാൽ ഭോജിപ്പിക്കണം; സ്വർണ്ണദക്ഷിണ നൽകി ആദരത്തോടെ യാത്രയാക്കി, തുടർന്ന് സ്വയം ഭുജിക്കണം।

Verse 51

कृत्वैतद्विधिना लोकं सृर्य्यस्य व्रजति ध्रुवम् । द्विजो ब्राह्मं तथा शूद्रः सत्कुले जन्म चाप्नुयात् ॥ ५१ ॥

ഈ വിധിപ്രകാരം ഇത് അനുഷ്ഠിച്ചാൽ നിശ്ചയമായി സൂര്യലോകം പ്രാപിക്കും. ദ്വിജൻ ബ്രാഹ്മണപദം നേടും; ശൂദ്രനും സത്കുലത്തിൽ ജന്മം ലഭിക്കും.

Verse 52

पौषस्य शुक्लसप्तम्यां व्रतं चाभयसंज्ञितम् । उपोष्य भानुं त्रिःसन्ध्यं समभ्यर्च्य धरास्थितः ॥ ५२ ॥

പൗഷമാസത്തിലെ ശുക്ലസപ്തമിയിൽ ‘അഭയ’ എന്ന വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം. ഉപവസിച്ച്, നിലത്ത് വസിച്ച്, പ്രഭാത-മധ്യാഹ്ന-സായം എന്നീ മൂന്നു സന്ധ്യകളിലും ഭാനുവിനെ യഥാവിധി ആരാധിക്കണം.

Verse 53

क्षीरसिक्तान्नसंबद्धं मोदकं प्रस्थसंमितम् । द्विजाय दत्वा भोज्यान्यान्सप्ताष्टभ्यश्च दक्षिणाम् ॥ ५३ ॥

പാലിൽ നനച്ച അന്നം ചേർത്ത് ഒരു പ്രസ്ഥ അളവുള്ള മോദകം തയ്യാറാക്കി ഒരു ദ്വിജന് ദാനം ചെയ്യണം. കൂടാതെ ഏഴ് അല്ലെങ്കിൽ എട്ട് ബ്രാഹ്മണർക്കു മറ്റു ഭോജ്യങ്ങളും ദക്ഷിണയും നൽകണം.

Verse 54

पृथवी वा सुवर्णं वा विसृज्याश्नीत च स्वयम् । अभयाख्यं व्रतं त्वेतत्सर्वस्याभयदं स्मृतम् ॥ ५४ ॥

ഭൂമിയോ സ്വർണമോ ദാനം ചെയ്ത ശേഷം സ്വയം ആഹാരം കഴിക്കണം. ഇത് ‘അഭയ’ എന്ന വ്രതം; എല്ലാവർക്കും അഭയം (ഭയരഹിതത്വം) നൽകുന്നതായി സ്മൃതിയിൽ പ്രസിദ്ധം.

Verse 55

मार्तंडाख्यं व्रतं नाम कथयंति द्विजाः परे । एकमेवेति च प्रोक्तमेकदैवतया बुधैः ॥ ५५ ॥

ചില മറ്റു പണ്ഡിത ദ്വിജർ ‘മാർതണ്ഡ’ എന്ന പേരിലുള്ള വ്രതം വിവരിക്കുന്നു. ബുദ്ധിമാന്മാർ ഇതിനെ ‘ഒന്നേ’ എന്നും പറയുന്നു; കാരണം ഇത് ഏകദേവതയെ കേന്ദ്രീകരിച്ചാണ് അനുഷ്ഠിക്കുന്നത്.

Verse 56

माघे तु कृष्णसप्तम्यां व्रतं सर्वाप्तिसंज्ञकम् । समुपोष्य दिने तस्मिन्सम्पूज्यादित्यबिम्बकम् ॥ ५६ ॥

മാഘമാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷ സപ്തമിയിൽ ‘സർവാപ്തി’ എന്ന വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം. ആ ദിവസം പൂർണ്ണ ഉപവാസം പാലിച്ച് വിധിപൂർവ്വം ആദിത്യന്റെ സൂര്യബിംബത്തെ പൂജിക്കണം।

Verse 57

सौवर्णं गंधपुष्पाद्यैः कृत्वा रात्रौ च जागरम् । परेऽह्नि विप्रान्सम्भोज्य पायसेन तु सप्त वै ॥ ५७ ॥

സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും പുഷ്പാദികളും ചേർത്ത് സ്വർണമയ അർപ്പണം ഒരുക്കി രാത്രിയിൽ ജാഗരണം പാലിക്കണം. അടുത്ത ദിവസം പായസത്തോടെ ഏഴ് ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജിപ്പിക്കണം।

Verse 58

दक्षिणां नालिकेराणि तेभ्यो दत्वा गुरुं ततः । सौवर्णं तु रवेर्बिम्बं युक्तं दक्षिणयान्यया ॥ ५८ ॥

ആദ്യം അവർക്കു തേങ്ങ രൂപത്തിലുള്ള ദക്ഷിണ നൽകി, തുടർന്ന് ഗുരുവിന് രവിയുടെ ബിംബത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന സ്വർണമയ ചക്രം അധിക ദക്ഷിണയോടുകൂടെ സമർപ്പിക്കണം।

Verse 59

समर्प्य च भृशं प्रार्थ्य विसृज्याद्यात्स्वयं ततः । एतत्सर्वाप्तिदं नाम संप्रोक्तं सार्वकामिकम् ॥ ५९ ॥

അത് സമർപ്പിച്ച് അത്യന്തം പ്രാർത്ഥിച്ച്, പിന്നെ വിസർജിച്ച് സ്വയം മടങ്ങണം. ഇത് ‘സർവാപ്തിദ’ എന്ന നാമത്തിൽ എല്ലാ ധർമ്മസമ്മത ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നതായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 60

व्रतस्यास्य प्रभावेण द्वैतं सिध्येद्धि सर्वथा । माघस्य शुक्लसप्तम्यामचलाख्यं व्रतं स्मृतम् ॥ ६० ॥

ഈ വ്രതത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ദ്വൈതഫലം സർവ്വഥാ സിദ്ധമാകുന്നു. മാഘമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ സപ്തമിയിൽ ‘അചല’ എന്ന വ്രതം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 61

त्रिलोचनजयंतीयं सर्वपापहरा स्मृता । रथाख्या सप्तमी चेयं चक्रवर्तित्वदायिनी ॥ ६१ ॥

ഇത് ‘ത്രിലോചന-ജയന്തി’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; സർവ്വപാപഹരമെന്നു സ്മൃതിയിൽ പ്രസിദ്ധം. ‘രഥാ-സപ്തമി’ എന്ന ഈ സപ്തമി ചക്രവർത്തിത്വം ദാനം ചെയ്യുന്നു.

Verse 62

अस्यां समर्च्य सवितुः प्रतिमां तु हैमीं हैमाश्वयुक्तरथगां तु ददेत्सहेभाम् । यो भावभक्तिसहितः स गतो हि लोकं शम्भोः स मोदत इहापि च भुक्तभोगः ॥ ६२ ॥

ഈ അവസരത്തിൽ സവിതൃ (സൂര്യൻ) ദേവന്റെ സ്വർണ്ണപ്രതിമയെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച്, സ്വർണ്ണകുതിരകൾ ചേർത്ത രഥം ആനകളോടുകൂടി ദാനം ചെയ്യണം. ഭാവഭക്തിയോടെ ഇത് ചെയ്യുന്നവൻ ശംഭു (ശിവ) ലോകം പ്രാപിക്കും; ഇഹലോകത്തും ഭോഗസമ്പത്ത് അനുഭവിച്ച് ആനന്ദിക്കും.

Verse 63

भास्करी सप्तमी चेयं कोटिभास्वद्ग्रहोपमा । अरुणोदयवेलायामस्यां स्नानं विधीयते ॥ ६३ ॥

ഇത് ഭാസ്കരീ സപ്തമി; കോടി പ്രകാശമുള്ള സൂര്യന്മാരോട് ഉപമിക്കാവുന്ന ദീപ്തിയുള്ളത്. ഈ ദിനത്തിൽ അരുണോദയ വേളയിൽ സ്നാനം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 64

अर्कस्य च बदर्याश्च सप्त सप्त दलानि वै । निधाय शिरसि स्नायात्सप्तजन्माघशांतये ॥ ६४ ॥

അർക്കത്തിന്റെ ഏഴ് ഇലകളും ബദരിയുടെ ഏഴ് ഇലകളും തലയിൽ വെച്ച് സ്നാനം ചെയ്യണം; ഇതാൽ ഏഴ് ജന്മങ്ങളിലെ പാപങ്ങൾ ശമിക്കും.

Verse 65

पुत्रप्रदं व्रतं चात्र प्राहादित्यः स्वयं प्रभुः । यो माघसितप्तम्यां पूजयेन्मां विधानतः ॥ ६५ ॥

ഇവിടെ പുത്രപ്രദമായ വ്രതം സ്വയം പ്രഭു ആദിത്യൻ പ്രസ്താവിച്ചു—മാഘമാസത്തിലെ ശുക്ല സപ്തമിയിൽ വിധിപൂർവ്വം എന്നെ പൂജിക്കുന്നവൻ സന്താനം പ്രാപിക്കും.

Verse 66

तस्याहं पुत्रतां यास्ये स्वांशेन भृशतोषितः । तस्माज्जितेंद्रियो भूत्वा समुपोष्य दिवानिशम् ॥ ६६ ॥

അവനിൽ എന്റെ സ്വാംശത്താൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി ഞാൻ അവന്റെ പുത്രനായി ജന്മം എടുക്കും. അതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച് പകലും രാത്രിയും വിധിപൂർവ്വം ഉപവസിക്കണം.

Verse 67

पूजयेदपरे चाह्नि होमं कृत्वा द्विजां स्ततः । दध्योदनेन पयसा पायसेन च भोजयेत् ॥ ६७ ॥

പിന്നീട് ദിവസത്തിന്റെ പിന്നാർദ്ധത്തിൽ ഹോമം നടത്തി, വിധിപൂർവ്വം പൂജ ചെയ്ത്, തുടർന്ന് ദ്വിജന്മാരെ (ബ്രാഹ്മണരെ) തൈര് ചേർത്ത അന്നം, പാൽ, പായസം എന്നിവകൊണ്ട് ഭോജിപ്പിക്കണം.

Verse 68

अनेन विधिना यस् कुरुते पुत्रसप्तमीः । लभते स तु सत्पुत्रं चिरायुषमनामयम् ॥ ६८ ॥

ഈ വിധിപ്രകാരം പുത്രസപ്തമി വ്രതം ആചരിക്കുന്നവൻ ദീർഘായുസ്സും രോഗരഹിതത്വവും ഉള്ള സത്പുത്രനെ പ്രാപിക്കും.

Verse 69

तपस्यशुक्लसप्तम्यां व्रतमर्कपुटं चरेत् । अर्कपत्रैर्यजेदर्कमर्कपत्राणि चाश्नुयात् ॥ ६९ ॥

തപസ്യ (ഫാൽഗുണ) മാസത്തിലെ ശുക്ല സപ്തമിയിൽ ‘അർക്കപുട’ എന്ന വ്രതം ആചരിക്കണം. അർക്ക ഇലകളാൽ അർക്കസസ്യത്തെ പൂജിച്ച്, നിയമാഹാരമായി അർക്ക ഇലകളും സ്വീകരിക്കണം.

Verse 70

अर्कनाम जपेच्छश्वदित्थं चार्कपुटव्रतम् । धनदं पुत्रदं चैतत्सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ७० ॥

ഇങ്ങനെ നിരന്തരം ‘അർക്ക’ നാമം ജപിക്കണം—ഇതുതന്നെ അർക്കപുട വ്രതം. ഇത് ധനവും പുത്രസൗഭാഗ്യവും നൽകുകയും സർവ്വപാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 71

त्रिवर्गदामिति प्राहुः केचिदेतद्वतं द्विज । यज्ञव्रतं तथाप्यन्ये विधिवद्धोमकर्मणा ॥ ७१ ॥

ഹേ ദ്വിജ! ചിലർ ഈ വ്രതത്തെ ‘ത്രിവർഗദാ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു; മറ്റുചിലർ വിധിപൂർവ്വം ഹോമകർമ്മത്തിലൂടെ നിർവഹിക്കപ്പെടുന്നതിനാൽ ഇതിനെ ‘യജ്ഞവ്രതം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 72

सर्वासु सर्वमासेषु सप्तमीषु द्विजोत्तमः । भास्कराराधनं प्रोक्तं सर्वकामिकमित्यलम् ॥ ७२ ॥

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! എല്ലാ മാസങ്ങളിലെയും എല്ലാ സപ്തമികളിലും ഭാസ്കരാരാധന പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു—അത് സ്വയം പര്യാപ്തമായി സർവകാമഫലദായിനിയാണ്।

Verse 73

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वादशमासस्थितसप्तमीव्रतनिरूपणं नाम षोडशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११६ ॥

ഇങ്ങനെ ശ്രീബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിൽ, ബൃഹദുപാഖ്യാനത്തിൽ, ചതുർത്ഥ പാദത്തിൽ ‘ദ്വാദശമാസസ്ഥിത സപ്തമീവ്രതനിരൂപണം’ എന്ന പേരിലുള്ള നൂറ്റി പതിനാറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।