Prakarana 33

Verse 635 (दोहा/सोरठा)

ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल। तुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।

gyāna-nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla | tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kāla ||291||

王よ――智慧の宝、思慮深く、清らかにして、法（ダルマ）に堅く立つ御方よ。今この時、あなたなくして、いかで国の迷いを鎮め得る者がありましょうか。

Verse 636 (चौपाई)

सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे। लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।। सिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं। आए इहाँ कीन्ह भल नाही।। रामहि रायँ कहेउ बन जाना। कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।। हम अब बन तें बनहि पठाई। प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।। तापस मुनि महिसुर सुनि देखी। भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।। समउ समुझि धरि धीरजु राजा। चले भरत पहिं सहित समाजा।। भरत आइ आगें भइ लीन्हे। अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।। तात भरत कह तेरहुति राऊ। तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।

suni muni bacana janaka anurāge | lakhi gati gyānu birāgu birāge || sithila sanehaṁ gunata mana māhīṁ | āe ihā̃ kīnha bhala nāhī || rāmahi rāyã kaheu bana jānā | kīnha āpu priya prema pravānā || hama aba bana teṁ banahi paṭhāī | pramudita phiraba bibeka baṛāī || tāpasa muni mahisura suni dekhī | bhae prema basa bikala biseṣī || samau samujhi dhari dhīraju rājā | cale bharata paiṁ sahita samājā || bharata āi āgeṁ bhai līnhe | avasara sarisa su-āsana dīnhe || tāta bharata kaha terahuti rāū | tumhahi bidita raghubīra subhāū ||

聖者の言葉を聞いて、ジャナカは愛に動かされた。事の成り行きを見極め、その智慧は離脱へと成熟した。家族への愛着は薄れ、心の中で熟考した。「ここに来たのは善かったのか。王はラーマを森に送った。自らの意志を『愛しい』と封じ、愛をその保証とした。今、私は森を森へと送り返そう。娘をラーマのもとに送り、識別を広めて喜んで帰ろう。」これを見聞きして、行者、聖者、バラモンたちは愛に圧倒され、特に優しい心になった。王は時を理解し、忍耐を保って、従者と共にバラタのもとへ向かった。バラタは前に出て迎え、その場にふさわしい名誉ある席を差し出した。「愛しいバラタよ」と王は言った。「あなたはラグの英雄の性質をよく知っている。」

Verse 637 (दोहा/सोरठा)

राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु।। संकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।

rāma satya-brata dharama-rata saba kara sīlu sanehu || saṅkaṭa sahata sakoca basa kahi-a jo āyasu dehu ||292||

ラーマは真実に誓い、法（ダルマ）に帰依し、すべてに柔和にして慈愛深い。されどこの難局を担い、慎みのゆえに言葉を控えておられる。ゆえに語り給え――いかなる御命令を下されるのか。

Verse 638 (चौपाई)

सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी। बोले भरतु धीर धरि भारी।। प्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू। कुलगुरु सम हित माय न बापू।। कौसिकादि मुनि सचिव समाजू। ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।। सिसु सेवक आयसु अनुगामी। जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।। एहिं समाज थल बूझब राउर। मौन मलिन मैं बोलब बाउर।। छोटे बदन कहउँ बड़ि बाता। छमब तात लखि बाम बिधाता।। आगम निगम प्रसिद्ध पुराना। सेवाधरमु कठिन जगु जाना।। स्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू। बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।

suni tana pulaki nayana bhari bārī | bole bharatu dhīra dhari bhārī || prabhu priya pūjya pitā sama āpū | kula-guru sama hita māya na bāpū || kausika-ādi muni saciva samājū | gyāna ambu-nidhi āpuna ājū || sisu sevaka āyasu anugāmī | jāni mohi sikha dei-a svāmī || ehiṁ samāja thala būjhaba rāura | mauna malina maiṁ bolaba bāura || choṭe badana kahauṁ baṛi bātā | chamaba tāta lakhi bāma bidhātā || āgama nigama prasiddha purānā | sevā-dharamu kaṭhina jagu jānā || svāmi dharama svārathahi birodhū | bairu aṁdha premahi na prabodhū ||

これを聞いて、身は震え、目は涙で満たされた。バラタは重々しい落ち着きを保って語った。「私にとってあなたは主、愛しい方、父のように崇めるべき方。家系の導師のように恩人、母や父以上に役立つ方。ここにヴィシュヴァーミトラや他の聖者、大臣、全会衆がいる。今日、すべての者が智慧の海です。私を命令に従う子供の僕と知って、私を導いてください、主よ。このような会議で私はあなたに尋ねるべきです。黙っていれば不機嫌、話せば愚かでしょう。小さな者が大きなことを語ります。運命が逆になったのを見て、お許しください、父よ。聖典と伝統、有名なプラーナは、奉仕のダルマが世界にとって困難であると説く。主のダルマは自己利益に反する。盲目の敵意は愛の目覚めではない。」

Verse 639 (दोहा/सोरठा)

राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि। सब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।

rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni | saba keṁ sammata sarba hita kari-a pemu pahicāni ||293||

ラーマの御意（みこころ）と、法（ダルマ）と、誓願を眼前に置き、また我が権威のもとにあると知って、万人が同意し、万人に益するところを行いなさい。真の愛が何であるかを悟って。

Verse 640 (चौपाई)

भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ। सहित समाज सराहत राऊ।। सुगम अगम मृदु मंजु कठोरे। अरथु अमित अति आखर थोरे।। ज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी। गहि न जाइ अस अदभुत बानी।। भूप भरत मुनि सहित समाजू। गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।। सुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा। मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।। देवँ प्रथम कुलगुर गति देखी। निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।। राम भगतिमय भरतु निहारे। सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।। सब कोउ राम पेममय पेखा। भउ अलेख सोच बस लेखा।।

bharata bacana suni dekhi subhāū | sahita samāja sarāhata rāū || sugama agama mṛdu mañju kaṭhore | arathu amita ati ākhara thore || jyau mukha mukura mukuru nija pānī | gahi na jāi asa adabhuta bānī || bhūpa bharata muni sahita samājū | ge jahã bibudha kumuda dvija-rājū || suni sudhi soca bikala saba logā | manahũ mīna-gana nava jala jogā || devã prathama kula-guru gati dekhī | nirakhi videha saneha biseṣī || rāma bhakti-maya bharatu nihāre | sura svārathī hahari hiyã hāre || saba kou rāma pema-maya pekhā | bhau alekha soca basa lekhā ||

バラタの言葉を聞き、その高潔な性質を見て、王は全会衆と共に彼を称えた。その言葉は容易でありながら到達困難、優しく、甘美でありながら確固としていた。意味は無限だが言葉は少なかった。鏡に映る顔のように、あるいは澄んだ水に映る鏡のように、その驚くべき言葉は完全には把握できなかった。バラタ王は聖者と集まった宮廷と共に、神々がいる場所へ向かった。真の知らせを聞いて、すべての人は不安な思いに揺れ動いた。神々はまず王家の導師の動きを観察した。ジャナカを見て、彼らの愛情はさらに深まった。ラーマへの帰依に浸るバラタを見て、自己利益を求める神々は驚き、心を失った。すべての人がラーマへの愛に浸っているのを見た。彼らの恐れは計り知れないものとなり、心配自体が恐怖の帳簿となった。

Verse 641 (दोहा/सोरठा)

रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज। रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।

rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja | racahu prapañcahi pañca mili nāhi ta bhayau akāju ||294||

ラーマの御愛に縛られ、また自らの落ち着かぬ自制にも縛られて、神々の王は不安な思いのまま言った。 「五人のわれらが力を合わせ、策を織りなせ。さもなくば、われらの企ては成就せぬ。」

Verse 642 (चौपाई)

सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही। देबि देव सरनागत पाही।। फेरि भरत मति करि निज माया। पालु बिबुध कुल करि छल छाया।। बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी। बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।। मो सन कहहु भरत मति फेरू। लोचन सहस न सूझ सुमेरू।। बिधि हरि हर माया बड़ि भारी। सोउ न भरत मति सकइ निहारी।। सो मति मोहि कहत करु भोरी। चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।। भरत हृदयँ सिय राम निवासू। तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।। अस कहि सारद गइ बिधि लोका। बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।

suranha sumiri sāradā sarāhī | debi deva saranāgata pāhī || pheri bharata mati kari nija māyā | pālu bibudha kula kari chala chāyā || bibudha binaya suni debi sayānī | bolī sura svāratha jaṛa jānī || mo sana kahahu bharata mati pherū | locana sahasa na sūjha sumerū || bidhi hari hara māyā baṛi bhārī | sou na bharata mati sakai nihārī || so mati mohi kahata karu bhorī | caṁdinī kara ki caṇḍakara corī || bharata hṛdayã siya rāma nivāsū | tahã ki timira jahã tarani prakāsū || asa kahi sāradā gai bidhi lokā | bibudha bikala nisi mānahũ kokā ||

サラスヴァティーを思い出して、神々は彼女を称えた。「女神よ、避難を求める私たちを守ってください。」「バラタの心をあなたの力で引き戻し、欺瞞の影を投げかけて神々の種族を救ってください。」彼らの嘆願を聞いて、賢明な女神は語った。神々が自己利益で鈍っていることを知って。「私に言ってください。どうやってバラタの決意を覆すのか。千の目があっても、スメールを正しく見ることはできない。ブラフマー、ヴィシュヌ、シヴァのマーヤーは非常に重い。彼らでさえバラタの心を知覚できない。私にそれを求めるのは純粋な愚かさ。手で月光を盗むようなもの、あるいは燃える太陽を盗むようなもの。バラタの心にはシーターとラーマが宿っている。太陽が輝くところに、どうして闇があるのか。」そう言って、サラスヴァティーはブラフマーの世界へ去った。神々は動揺して、嘆く鳥のように夜を過ごした。

Verse 643 (दोहा/सोरठा)

सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु।। रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।

sura svārathī malīna mana kīnha kumantra kuṭhāṭu | raci prapañca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu ||295||

利に走る神々は、心が濁り、曲がりくねった邪なる謀（はかりごと）をめぐらした。 強まったマーヤーの仕掛けを織り、恐れと迷いと苦悩と、落ち着かぬ不安を生み出した。

Verse 644 (चौपाई)

करि कुचालि सोचत सुरराजू। भरत हाथ सबु काजु अकाजू।। गए जनकु रघुनाथ समीपा। सनमाने सब रबिकुल दीपा।। समय समाज धरम अबिरोधा। बोले तब रघुबंस पुरोधा।। जनक भरत संबादु सुनाई। भरत कहाउति कही सुहाई।। तात राम जस आयसु देहू। सो सबु करै मोर मत एहू।। सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी। बोले सत्य सरल मृदु बानी।। बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू। मोर कहब सब भाँति भदेसू।। राउर राय रजायसु होई। राउरि सपथ सही सिर सोई।।

kari kucāli socata surarājū | bharata hātha sabu kāju akāju || gae janaku raghunātha samīpā | sanamāne saba rabikula dīpā || samaya samāja dharama abirodhā | bole taba raghubaṁsa purodhā || janaka bharata saṁbādu sunāī | bharata kahāuti kahī suhāī || tāta rāma jasa āyasu dehū | so sabu karai mora mata ehū || suni raghunātha jori juga pānī | bole satya sarala mṛdu bānī || bidyamāna āpuni mithilesū | mora kahaba saba bhā̃ti bhadesū || rāura rāya rajāyasu hoī | rāuri sapatha sahī sira soī ||

曲がった一手を打ってから、神々の王はなお思い悩んだ。 成否も、正邪も、吉凶も、すべてはバラタの手に懸かっている。 ジャナカはラグナータの御前に進み、太陽王統の灯である御方は、皆をしかるべく敬って遇した。 時も、会座も、ダルマも、少しも妨げなかったので、ラグ族の司祭が言葉を発した。 彼はバラタとの対話を語り、バラタのふさわしい伝言を繰り返した。 「父上、よろしとお思いになる命をお授けください。わが心はただこれ——すべてをそのまま行います。」 これを聞いてラグナータは合掌し、真実にして素朴、やわらかな言葉で仰せになった。 「そなたのミティラーの主君がここにおられるのに、わたしが万事を語るのは不相応である。 そなたの助言こそが命令となろう。そなたの誓いにより——わが頭上にかけて——そのとおりにする。」

Verse 645 (छंद)

रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी। मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।। भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से। तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।

raghurāu sithila sanehã sādhu-samāja muni mithilā-dhanī | mana mahũ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī || bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se | tulasī bikala saba loga suni sakuce nisā-gama nalina se ||

ラーマのやさしき御愛は、その締めつけをいくらか緩め、 聖者の会座——仙人たちと、ミティラーの主ジャナカ——は、 バラタの兄弟愛の深い荘厳を、胸の内で讃え続けていた。 皆がバラタを称えると、神々は花を降らせた。 されど悲しみに曇る心は、なお暗かった。 それら一切を聞き、トゥルシーは言う——都じゅうが震え、身をすくめた。 まるで月の来たるに、蓮がしぼむがごとく。

Verse 646 (दोहा/सोरठा)

देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब। मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।301।।

dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba | maghavā mahā malīna mue māri maṅgala cahata ||301||

あらゆる輪の中で、男も女もことごとく、惨めに打ちひしがれているのを見ても、 深く穢れたインドラはなお「吉祥の結末」を求めた——死骸を打つ者のように。

Verse 647 (चौपाई)

कपट कुचालि सीवँ सुरराजू। पर अकाज प्रिय आपन काजू।। काक समान पाकरिपु रीती। छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।। प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला। सो उचाटु सब कें सिर मेला।। सुरमायाँ सब लोग बिमोहे। राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।। भय उचाट बस मन थिर नाहीं। छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।। दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी। सरित सिंधु संगम जनु बारी।। दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं। एक एक सन मरमु न कहहीं।। लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू। सरिस स्वान मघवान जुबानू।।

kapaṭa kucāli sīvã surarājū | para akāja priya āpana kājū || kāka samāna pākari-pu rītī | chalī malīna katahũ na pratītī || prathama kumata kari kapaṭu sãkelā | so ucāṭu saba kẽ sira melā || sura-māyā̃ saba loga bimohe | rāma prema atisaya na bichohe || bhaya ucāṭa basa mana thira nāhī̃ | chana bana ruci chana sadana sohāhī̃ || dubidha manogati prajā dukhārī | sarita siṃdhu saṅgama janu bārī || ducita katahũ paritoṣu na lahahī̃ | eka eka sana maramu na kahahī̃ || lakhi hiyã hãsi kaha kṛpānidhānū | sarisa svāna maghavāna jubānū ||

インドラは欺瞞で曲がっていた。シヴァの知る目の下で、他者の害を愛し、自分の利益を求めた。習慣においてカラスのような蛇を殺す者の道は奸智に満ちていた。汚れ、欺瞞に満ち、どこでも信頼されなかった。まず彼は曲がった助言で欺瞞を集め、すべての人の頭に落ち着きのなさを投げかけた。天の幻惑によってすべての人々は惑わされたが、ラーマへの愛は完全には断ち切られなかった。恐れと動揺が心を安定させなかった。一時は森が好ましく、一時は家が美しく見えた。二つに引き裂かれ、悲しむ人々は、川と海の合流点の水のようだった。そのような混乱の中で、彼らはどこにも満足を見出せなかった。互いに心の内を語り合うこともできなかった。これを見て、慈悲深い主は心の中で微笑み、言った。「インドラの舌は犬のようだ。」

Verse 648 (दोहा/सोरठा)

भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ। लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।302।।

bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi | lāgi deva-māyā sabahi jathājogu janu pāi ||302||

バラタも、ジャナカも、仙人も、大臣も、聖者も——警戒をひとまず離れたとき、 それぞれの分に応じて授かるかのように、神の迷妄（まよい）に一斉に捉えられた。

Verse 649 (चौपाई)

कृपासिंधु लखि लोग दुखारे। निज सनेहँ सुरपति छल भारे।। सभा राउ गुर महिसुर मंत्री। भरत भगति सब कै मति जंत्री।। रामहि चितवत चित्र लिखे से। सकुचत बोलत बचन सिखे से।। भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई। सुनत सुखद बरनत कठिनाई।। जासु बिलोकि भगति लवलेसू। प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।। महिमा तासु कहै किमि तुलसी। भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।। आपु छोटि महिमा बड़ि जानी। कबिकुल कानि मानि सकुचानी।। कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई। मति गति बाल बचन की नाई।।

kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre | nija sanehã surapati chala bhāre || sabhā rāu guru mahisura maṃtrī | bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī || rāmahi citavata citra likhe se | sakucata bolata bacana sikhe se || bharata prīti nati binaya baṛāī | sunata sukhada baranata kaṭhināī || jāsu biloki bhagati lava-lesū | prema magana muni-gana mithileśū || mahimā tāsu kahai kimi tulasī | bhagati subhāyã sumati hiyã hulāsī || āpu choṭi mahimā baṛi jānī | kabikula kāni māni sakucānī || kahi na sakati guna ruci adhikāī | mati gati bāla bacana kī nāī ||

慈悲の海である主は、人々が苦悩しているのを見て、インドラの欺瞞が自分の愛情にどれほど重く作用したかを悟った。宮廷では、王、導師、バラモン、大臣たちにとって、バラタの帰依がすべての心を安定させる道具となった。すべての者はラーマを絵画に描かれたように見つめ続けた。訓練された言葉で語ったが、控えめなためらいがあった。バラタの愛、謙虚さ、敬意ある嘆願は、聞いて心地よいが、描写するのは困難だった。そのような帰依の痕跡を見ただけで、聖者たちとミティラーの主ジャナカは愛に溺れた。トゥルシーはどうしてその偉大さを語れようか。本質的に、帰依は健全な理解を心に咲かせる。自分が小さく、栄光が大きいことを知って、詩人は技への配慮から控える。愛する美徳を語ることはできない。その知恵は子供の言葉のようだ。

Verse 650 (दोहा/सोरठा)

भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि। उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।303।।

bharata bimala jasū bimala bidhū sumati cakorakumāri | udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri ||303||

バラタの汚れなき名声は、曇りなき月のごとく。 そして正しい悟りは、若きチャコールの乙女のように、 信徒の心という澄みわたる天空に昇るその月を、瞬きもせず見つめ続ける。

Verse 651 (चौपाई)

भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ। लघु मति चापलता कबि छमहूँ।। कहत सुनत सति भाउ भरत को। सीय राम पद होइ न रत को।। सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को। जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।। देखि दयाल दसा सबही की। राम सुजान जानि जन जी की।। धरम धुरीन धीर नय नागर। सत्य सनेह सील सुख सागर।। देसु काल लखि समउ समाजू। नीति प्रीति पालक रघुराजू।। बोले बचन बानि सरबसु से। हित परिनाम सुनत ससि रसु से।। तात भरत तुम्ह धरम धुरीना। लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।

bharata subhāu na sugama nigama-hū̃ | laghu mati cāpalatā kabi chamahū̃ || kahata sunata sati bhāu bharata ko | sīya rāma pada hoi na rata ko || sumirata bharatahi premu rāma ko | jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko || dekhi dayāla dasā sabahī kī | rāma sujāna jāni jana jī kī || dharama dhurīna dhīra naya nāgara | satya saneha sīla sukha sāgara || desu kāla lakhi samau samājū | nīti prīti pālaka raghurājū || bole bacana bāni sarabasu se | hita parināma sunata sasi rasu se || tāta bharata tumha dharama dhurīnā | loka beda bida prema prabīnā ||

バラタの性質はヴェーダでさえ容易に理解できない。小さな知恵と移ろいやすい心の詩人がどうして正当に扱えようか。彼について語り、彼について聞くことで、シーターとラーマの足への真の感情が目覚めないはずがない。バラタを思い出すと、ラーマへの愛が深まる。そのような者は稀であり、彼に匹敵する者はいない。慈悲深いラーマは人々の心を知り、すべての者の状態を見た。揺るぎなく、ダルマの重荷を担い、賢明な行いに熟練し、真実、愛情、優しさ、喜びの海であるラグの王は、国、時、機会、会衆を見極めて、すべてをかけた言葉を語った。その結果は福利であり、聞くことは月の蜜のように涼しかった。「愛しいバラタよ、あなたはダルマの柱だ。民の慣習とヴェーダに通じ、愛に熟達している。」

Verse 652 (दोहा/सोरठा)

करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात। गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।304।।

karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta | gura samāja laghu bandhu guna kusamayã kimi kahi jāta ||304||

行いにおいても、言葉においても、心においても、汝は清らかにして――愛しき者よ――己と寸分違わぬ一貫の人。 されど時ならぬこの難局に、長上の訓戒の徳と、弟の徳とを、いかで言い尽くせようか。

Verse 653 (चौपाई)

जानहु तात तरनि कुल रीती। सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।। समउ समाजु लाज गुरुजन की। उदासीन हित अनहित मन की।। तुम्हहि बिदित सबही कर करमू। आपन मोर परम हित धरमू।। मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा। तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।। तात तात बिनु बात हमारी। केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।। नतरु प्रजा परिजन परिवारू। हमहि सहित सबु होत खुआरू।। जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू। जग केहि कहहु न होइ कलेसू।। तस उतपातु तात बिधि कीन्हा। मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।

jānahu tāta tarani kula rītī | satya-sandha pitu kīrati prītī || samau samāju lāja gurujana kī | udāsīna hita anhita mana kī || tumhahi bidita sabahī kara karamū | āpana mora parama hita dharamū || mohi saba bhाँti bharosa tumhārā | tadapi kahaũ avasara anusārā || tāta tāta binu bāta hamārī | kevala gurukula kṛpā̃ sãbhārī || nataru prajā parijana parivārū | hamahi sahita sabu hota khuārū || jaũ binu avasara athavā̃ dinesū | jaga kehi kahahu na hoi kalesū || tasa utapātu tāta bidhi kīnhā | muni mithilesa rākhi sabu līnhā ||

愛しきバラタよ、日輪の家（太陽王統）の掟を心得よ。汝の父は真実に縛られ、名誉をこよなく愛した。時と会座をよく量り、長上の尊厳を護り、利と害を量るに心を偏らせるな。汝は人々の業（カルマ）を知る。汝の至上の益はダルマ（法）であり、我が益もまた然り。われは万事において汝を信ずる。されど折にかなって語るのみ。弟よ、汝なくば、われらの立つところは師（グル）の御家の御恩寵によりてのみ保たれよう。さもなくば、民も、親族も、家々も――そしてこの我も――ことごとく滅びに至ったであろう。時を得ずして事をなすなら、太陽とてなお乱れを免れぬ――この世に誰が動揺を免れようか。かかる大転変を定め（摂理）は起こしたが、聖仙たちとジャナカ王が万事をよく鎮め保ったのだ。

Verse 654 (दोहा/सोरठा)

राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम। गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।305।।

rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma | gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoi hi parināma ||305||

国の政（まつりごと）、あらゆる名誉、ダルマを支える王者の威、地の安定、財と家―― 師（グル）の扶持の力によりて皆ことごとく支えられ、結末は吉となろう。

Verse 655 (चौपाई)

राजधरम सरबसु एतनोई। जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।। बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती। बिनु अधार मन तोषु न साँती।। भरत सील गुर सचिव समाजू। सकुच सनेह बिबस रघुराजू।। प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं। सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।। चरनपीठ करुनानिधान के। जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।। संपुट भरत सनेह रतन के। आखर जुग जुन जीव जतन के।। कुल कपाट कर कुसल करम के। बिमल नयन सेवा सुधरम के।। भरत मुदित अवलंब लहे तें। अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।

rājadharma sarbasu etanoī | jimi mana māhā̃ manoratha goī || bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī | binu adhāra mana toṣu na sā̃tī || bharata sīla guru saciva samājū | sakuca saneha bibasa raghurājū || prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ | sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ || caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke | janu juga jāmika prajā prāna ke || saṃpuṭa bharata saneha ratana ke | ākhara juga juna jīva jatana ke || kula kapāṭa kara kusala karama ke | bimala nayana sevā sudharama ke || bharata mudita avalaṃba lahe tẽ | asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||

王のダルマの本質はただこれだけである。支配者の内なる目的がよく治められた心のようであること。ラーマは多くの方法で兄弟に助言した。真の支えがなければ、心は満足も平和も見出せないからだ。バラタの性格、長老たち、大臣たちを見て、ラグの王は控えめで優しい愛に圧倒された。それから、慈悲深く、主は御足を与えた。バラタは敬意を持ってそれを頭に載せた。慈悲の宝庫であるその御足は、世界を支える柱、民の命となった。それはバラタの愛の宝石箱であり、生きとし生けるものが努力し続ける二音節であった。それは家系の吉祥な行いを守る門であり、汚れなき義務の純粋な目の奉仕であった。バラタはそのような避難所を見つけて喜んだ。シーターとラーマ自身が持つような幸福と栄光であった。

Verse 656 (दोहा/सोरठा)

मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ। लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।

māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi | loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||

彼は暇乞いして拝し、ラーマは彼を御胸に引き寄せられた。 民は不安に沈む折、天帝（インドラ）は――曲がった心で――時ならぬ隙を見いだした。

Verse 657 (चौपाई)

सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी। अवधि आस सम जीवनि जी की।। नतरु लखन सिय सम बियोगा। हहरि मरत सब लोग कुरोगा।। रामकृपाँ अवरेब सुधारी। बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।। भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो। राम प्रेम रसु कहि न परत सो।। तन मन बचन उमग अनुरागा। धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।। बारिज लोचन मोचत बारी। देखि दसा सुर सभा दुखारी।। मुनिगन गुर धुर धीर जनक से। ग्यान अनल मन कसें कनक से।। जे बिरंचि निरलेप उपाए। पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।

so kucāli saba kahã bhai nīkī | avadhi āsa sama jīvani jī kī || nataru lakhana siya sama biyogā | hahari marata saba loga kurogā || rāmakṛpā̃ avareba sudhārī | bibudha dhāri bhai guṇada gohārī || bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so | rāma prema rasu kahi na parata so || tana mana bacana umaga anurāgā | dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā || bārija locana mocata bārī | dekhi dasā sura sabhā dukhārī || munigana guru dhura dhīra janaka se | gyāna anala mana kasẽ kanaka se || je birañci nirlepa upāe | paduma patra jimi jaga jala jāe ||

その逆境はすべての人にとって善きこととなった。希望こそが生命が生きる限界である。さもなくば、ラクシュマンとシーターとの別れに、すべての人々は嘆き悲しみ、重い病で死んでいただろう。ラーマの恩寵によってその乱れは正された。神々さえも姿をとり、徳の鉱山を賛美した。バラタが兄に会い、その腕で抱きしめたとき、ラーマの愛の甘露は言葉に表せない。愛が身体、心、言葉に湧き上がった。最も堅固な者さえも落ち着きを失った。蓮の目の主は涙を流された。これを見て、神々の集いは悲しみに暮れた。聖者たち、長老たち、そして最も安定したジャナカは、知識の火によって試され、試金石の上の金のようであった。ブラフマーが汚れなき者として創造した者たちさえ、世界の水の中の蓮の葉のように留まった。

Verse 658 (दोहा/सोरठा)

तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार। भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।

teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra | bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||

また彼らも、ラグバラ（ラーマ）とバラタの比類なき、限りなき愛を目の当たりにして、 心・身・言葉のすべてを、離欲（ヴァイラーギャ）と識別の省察に没入させた。

Verse 659 (चौपाई)

जहाँ जनक गुर मति भोरी। प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।। बरनत रघुबर भरत बियोगू। सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।। सो सकोच रसु अकथ सुबानी। समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।। भेंटि भरत रघुबर समुझाए। पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।। सेवक सचिव भरत रुख पाई। निज निज काज लगे सब जाई।। सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा। लगे चलन के साजन साजा।। प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई। चले सीस धरि राम रजाई।। मुनि तापस बनदेव निहोरी। सब सनमानि बहोरि बहोरी।।

jahā̃ janaka guru mati bhorī | prākṛta prīti kahata baṛi khorī || baranata raghubara bharata biyogū | suni kaṭhora kabi jānihi logū || so sakoca rasu akatha subānī | samau sanehu sumiri sakucānī || bhẽṭi bharata raghubara samujhāe | puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe || sevaka saciva bharata rukha pāī | nija nija kāja lage saba jāī || suni dārun dukhu duhū̃ samājā | lage calana ke sājana sājā || prabhu pada paduma bandi dou bhāī | cale sīsa dhari rāma rajāī || muni tāpasa banadeva nihorī | saba sanamāni bahori bahorī ||

「私、ジャナカの師は、このように心が単純である。単なる世俗的な愛を語るのは大きな過ちである。」ラグバラとバラタの別れを描写することは、詩人を冷酷な心の持ち主と人々に思わせるだろう。その控えめな抑制の味は言葉を超えている。その時とその愛を思い出すと、言葉そのものが恥じらう。バラタに会った後、ラグバラは彼を諭し、それから敵を征服する者は喜んで彼を再び心に抱いた。召使いや大臣たちはバラタの意向を読み取り、それぞれ自分の務めに向かった。両者の恐ろしい悲しみを聞いて、出発の準備が始まった。二人の兄弟は主の蓮の御足に礼拝し、ラーマの命令を頭に戴いて出発した。彼らは聖者、苦行者、森の神々に挨拶し、すべてを繰り返し敬意を表した。

Verse 660 (दोहा/सोरठा)

लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि। चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।

lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri | cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||

ラクシュマナに会って拝し、さらにシーターの御足の塵を頭にいただいて、彼は進み出た。 愛に満ちた祝福を聞きつつ行く――彼は一切の吉祥善そのものの化身である。

Verse 661 (चौपाई)

सानुज राम नृपहि सिर नाई। कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।। देव दया बस बड़ दुखु पायउ। सहित समाज काननहिं आयउ।। पुर पगु धारिअ देइ असीसा। कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।। मुनि महिदेव साधु सनमाने। बिदा किए हरि हर सम जाने।। सासु समीप गए दोउ भाई। फिरे बंदि पग आसिष पाई।। कौसिक बामदेव जाबाली। पुरजन परिजन सचिव सुचाली।। जथा जोगु करि बिनय प्रनामा। बिदा किए सब सानुज रामा।। नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे। सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।

s-anuja rāma nṛpahi sir nāī | kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī || deva dayā basa baṛa dukhu pāyu | sahita samāja kānanahiṃ āyu || pura pagu dhāri-a dei asīsā | kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā || muni mahideva sādhu sanamāne | bidā kiye hari hara sama jāne || sāsu samīpa gae dou bhāī | phire bandi paga āsiṣa pāī || kausika bāmadeva jāvālī | purajana parijana saciva sucālī || jathā jogu kari binaya pranāmā | bidā kiye saba s-anuja rāmā || nāri puruṣa laghu madhya baṛere | saba sanamāni kṛpānidhi phere ||

ラーマは弟と共に王に頭を下げ、多くの方法で謙虚に懇願した。神の慈悲の定めによって、彼は大きな悲しみに遭遇し、一行と共に森へと向かった。都市の外に足を踏み入れ、祝福を受けた。人の主は心を落ち着かせ、旅を始めた。聖者、尊敬すべき聖人、修行者を敬意をもって扱い、ハリとハラに等しい者として送り出した。二人の兄弟は義母たちの近くに行き、足元に礼拝して祝福を受けて戻った。カウシカ、ヴァマデーヴァ、ジャーバーリ、市民、親族、善良な行いの大臣たち、それぞれ適切に、謙虚に挨拶し、ラーマは弟と共にすべてを送り返した。女性と男性、若者、中年、年長者、すべてに敬意を示し、慈悲の海は戻った。

Verse 662 (दोहा/सोरठा)

भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि। बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।

bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi | bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||

バラタの母君の御足にひれ伏して、主は清らかな愛をもってお会いになった。別れを告げ、輿が整うと、母君の恥じらいと不安の思いはすべて消え去った。

Verse 663 (चौपाई)

परिजन मातु पितहि मिलि सीता। फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।। करि प्रनामु भेंटी सब सासू। प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।। सुनि सिख अभिमत आसिष पाई। रही सीय दुहु प्रीति समाई।। रघुपति पटु पालकीं मगाईं। करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।। बार बार हिलि मिलि दुहु भाई। सम सनेहँ जननी पहुँचाई।। साजि बाजि गज बाहन नाना। भरत भूप दल कीन्ह पयाना।। हृदयँ रामु सिय लखन समेता। चले जाहिं सब लोग अचेता।। बसह बाजि गज पसु हियँ हारें। चले जाहिं परबस मन मारें।।

parijana mātu pitahi mili sītā | phirī prānapriya prema punītā || kari pranāmu bheṇṭī saba sāsū | prīti kahata kavi hiyaṃ na hulāsū || suni sikha abhimata āsiṣa pāī | rahī sīya duhu prīti samāī || raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ | kari prabodhu saba mātu caṛhāī || bāra bāra hili mili duhu bhāī | sama sanehaṃ jananī pahuṃcāī || sāji bāji gaja bāhana nānā | bharata bhūpa dala kīnha payānā || hṛdayaṃ rāmu siya lakhana sametā | cale jāhiṃ saba loga acetā || basaha bāji gaja pasu hiyaṃ hāre | cale jāhiṃ parabasa mana māre ||

シーターは自らの親族、母たち父たちにまみえ、命にも勝る清らかな愛を捧げて帰ってきた。うやうやしく頭を垂れて王妃たち皆に礼拝し、その愛を語れば、詩人の心の歓喜は尽きることがない。諭しを聞き、慕わしい祝福を受け、シーターは両家への愛にひたっていた。ラグパティは輿（こし）を整えさせ、やさしく慰めてから、母君たちを皆お乗せした。二人の兄弟は幾度も会って抱き合い、等しい情愛をもって母君たちを見送った。儀仗と楽の音、象とさまざまな乗り物を連ね、王バラタは軍勢とともに出立した。人々は胸にラーマ、シーター、ラクシュマナを抱き、呆然としたまま従った。馬や象などの獣さえも気力が萎え、打ちひしがれて、なすすべもなく歩みを進めた。

Verse 664 (दोहा/सोरठा)

गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत। फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।320।।

guru guratiya pada bandi prabhu sītā lakhana sameta | phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa ||320||

師（グル）と師母の御足に礼拝し、主はシーターとラクシュマナを伴って引き返された。歓喜と驚異の入り混じる心のまま、葉で結ばれた庵へとお着きになった。