Prakarana 33
त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और लोक-मान की परिधि से हटकर ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानना। यह सोपान साधक को ‘वैराग्य-युक्त कर्तव्य’ सिखाता है—जहाँ वियोग (बिरह) भाव को भक्ति का ईंधन बनाकर, राज्य-धर्म भी सेवा-धर्म में परिणत होता है (भरत का पादुका-राज्य)।
『アヨーディヤー・カーンダ』の中心ラサは悲憫と離別であるが、嘆きに留まらず、ダルマの決断と信愛の離欲へと成熟する。本段では、シーターが姑たちに礼拝し、家族が別れ、さらにバラタがナンディグラーマでパードゥカー（御履）を王位として治める—これらすべてが「世のダルマ」を「ラーマのダルマ」へ溶け込ませる。 トゥルシーはここで、王権を手段として用いながらも捨離の理想を打ち立てる。バラタの統治は「無条件（ニルパーディ）」—自己利益という条件づけを欠く。悲憫とともにシャーンタ・ラサが立ち上がるのは、離別によって心が浄められ、戒め、斎戒、平静と制御へ向かうからである。かくしてこの階梯は、神の御命の前では私的な権利・享楽・名誉が二義であり、奉仕こそが解脱道の実践の地であると教える。
In this prakarana
People
Verses
チャウパーイー 320.1-4
परिजन मातु पितहि मिलि सीता।फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।।
करि प्रनामु भेंटी सब सासू।प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।।
सुनि सिख अभिमत आसिष पाई।रही सीय दुहु प्रीति समाई।।
रघुपति पटु पालकीं मगाईं।करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।।
बार बार हिलि मिलि दुहु भाई।सम सनेहँ जननी पहुँचाई।।
साजि बाजि गज बाहन नाना।भरत भूप दल कीन्ह पयाना।।
हृदयँ रामु सिय लखन समेता।चले जाहिं सब लोग अचेता।।
बसह बाजि गज पसु हियँ हारें।चले जाहिं परबस मन मारें।।
parijana mātu pitahi mili sītā |phirī prānapriya prema punītā ||
kari pranāmu bheṇṭī saba sāsū |prīti kahata kavi hiyaṃ na hulāsū ||
suni sikha abhimata āsiṣa pāī |rahī sīya duhu prīti samāī ||
raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ |kari prabodhu saba mātu caṛhāī ||
bāra bāra hili mili duhu bhāī |sama sanehaṃ jananī pahuṃcāī ||
sāji bāji gaja bāhana nānā |bharata bhūpa dala kīnha payānā ||
hṛdayaṃ rāmu siya lakhana sametā |cale jāhiṃ saba loga acetā ||
basaha bāji gaja pasu hiyaṃ hāre |cale jāhiṃ parabasa mana māre ||
シーターは家族、母、父に会い、ラーマの命のように愛された彼女は、純潔な愛を抱いて引き返した。彼女は礼拝し、すべての義母たちを抱きしめた；詩人の心はそのような愛を語る勇気を持たない。教えを聞き、望みの祝福を受けて、シーターは両家への愛に満ちて留まった。ラーグの主は美しい駕籠を用意させ；すべての母たちを慰め、乗せた。幾度も二人の兄弟は抱き合い、等しい愛情で母を見送った。馬、象、種々の乗り物を整え、バラタと王は軍を進発させた。心にラーマ、シーター、ラクシュマナを抱き、すべての人々は正気を失い進んだ。牛、馬、象、その他の獣たちは心を痛め、無力で、精神を砕かれて進んだ。
ドーハー 320
गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत।फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।320।।
guru guratiya pada bandi prabhu sītā lakhana sameta |phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa ||320||
師（グル）と師母の御足に礼拝し、主はシーターとラクシュマナを伴って引き返された。歓喜と驚異の入り混じる心のまま、葉で結ばれた庵へとお着きになった。
チャウパーイー 321.1-4
बिदा कीन्ह सनमानि निषादू।चलेउ हृदयँ बड़ बिरह बिषादू।।
कोल किरात भिल्ल बनचारी।फेरे फिरे जोहारि जोहारी।।
प्रभु सिय लखन बैठि बट छाहीं।प्रिय परिजन बियोग बिलखाहीं।।
भरत सनेह सुभाउ सुबानी।प्रिया अनुज सन कहत बखानी।।
प्रीति प्रतीति बचन मन करनी।श्रीमुख राम प्रेम बस बरनी।।
तेहि अवसर खग मृग जल मीना।चित्रकूट चर अचर मलीना।।
बिबुध बिलोकि दसा रघुबर की।बरषि सुमन कहि गति घर घर की।।
प्रभु प्रनामु करि दीन्ह भरोसो।चले मुदित मन डर न खरो सो।।
bidā kīnha sanamāni niṣādū |caleu hṛdayã baṛa biraha biṣādū ||
kola kirāta bhilla banacārī |phere phire johāri johārī ||
prabhu siya lakhana baiṭhi baṭa chāhīṁ |priya parijana biyoga bilakhāhīṁ ||
bharata saneha subhāu subānī |priyā anuja sana kahata bakhānī ||
prīti pratīti bacana mana karanī |śrīmukha rāma prema basa baranī ||
tehi avasara khaga mṛga jala mīnā |citrakūṭa cara acara malīnā ||
bibudha biloki dasā raghubara kī |baraṣi sumana kahi gati ghara ghara kī ||
prabhu pranāmu kari dīnha bharoso |cale mudita mana ḍara na kharo so ||
ラーマはニシャーダを礼遇して帰し、彼は深い別離の悲しみを心に抱いて去った。コール族、キラータ族、ビール族その他の森の住人は送り返され、幾度も振り返りつつ礼拝を繰り返した。主、シーター、ラクシュマナはバニヤンの木陰に座し、愛しき仲間との別れを悲しんだ。彼は愛妻と弟に、バラタの愛、その性質、そして穏やかな言葉について詳しく語った。愛に満たされたラーマは、自らの聖なる口でバラタの愛と誠を、言葉と心と行いにおいて述べた。その時、チトラクータの鳥、鹿、水の魚、そして動くものも動かぬものも皆、憂いに沈んだ。天神たちはラーグヴァの最勝者ラーマのありさまを見て、花を降らせ、それぞれの家の状況を語った。主は彼らに礼拝し、安心を与えられた。彼らは心喜んで去り、少しの恐れもなかった。
ドーハー 321
सानुज सीय समेत प्रभु राजत परन कुटीर।भगति ग्यानु बैराग्य जनु सोहत धरें सरीर।।321।।
sānuja sīya sameta prabhu rājata parana kuṭīra |bhagati gyānu bairāgya janu sohata dhareṁ sarīra ||321||
主は弟とシーターと共に葉の小屋にあって輝き、まるで信愛と知識と離欲が身を取ってそこで光り輝いているかのようであった。
チャウパーイー 322.1-4
मुनि महिसुर गुर भरत भुआलू।राम बिरहँ सबु साजु बिहालू।।
प्रभु गुन ग्राम गनत मन माहीं।सब चुपचाप चले मग जाहीं।।
जमुना उतरि पार सबु भयऊ।सो बासरु बिनु भोजन गयऊ।।
उतरि देवसरि दूसर बासू।रामसखाँ सब कीन्ह सुपासू।।
सई उतरि गोमतीं नहाए।चौथें दिवस अवधपुर आए।।
जनकु रहे पुर बासर चारी।राज काज सब साज सँभारी।।
सौंपि सचिव गुर भरतहि राजू।तेरहुति चले साजि सबु साजू।।
नगर नारि नर गुर सिख मानी।बसे सुखेन राम रजधानी।।
muni mahisura gura bharata bhuālū |rāma birahã sabu sāju bihālū ||
prabhu guna grāma ganata mana māhīṁ |saba cupacāpa cale maga jāhīṁ ||
jamunā utari pāra sabu bhayaū |so bāsaru binu bhojana gayaū ||
utari devasari dūsara bāsū |rāmasakhā̃ saba kīnha supāsū ||
saī utari gomatīṁ nahāe |cautheṁ divasa avadhapura āe ||
janaku rahe pura bāsara cārī |rāja kāja saba sāja sãbhārī ||
sauṁpi saciva gura bharatahi rājū |terahuti cale sāji sabu sājū ||
nagara nāri nara gura sikha mānī |base sukhena rāma rajadhānī ||
聖者ヴァシシュタ、バラモンたち、グル、バラタ、そして王（ジャナカ）、そして一行の全員が、ラーマとの別れの悲しみに打ちひしがれていた。心の中で主の徳を数えながら、彼らは皆沈黙のまま道を進んだ。彼らは全員ヤムナー川を渡り、その日は食事をとらずに過ごした。神々の川、ガンジス川を渡り、二度目の宿営を設け、ラーマの友人は彼らのためにあらゆる快適な手配をした。サイ川を渡り、ゴーマティー川で沐浴し、四日目にアヨーディヤーに到着した。ジャナカは都に四日間留まり、王国のすべての務めを整えた。王国を大臣、グル、バラタに委ね、全随行員を整えてティルフートへ向けて出発した。都の男女はグルの教えに従い、ラーマの首都にあって平和に暮らした。
ドーハー 322
राम दरस लगि लोग सब करत नेम उपबास।तजि तजि भूषन भोग सुख जिअत अवधि कीं आस।।322।।
rāma darasa lagi loga saba karata nema upabāsa |taji taji bhūṣana bhoga sukha jiata avadhi kīṁ āsa ||322||
ラーマの御姿を一目見ようと、すべての民は誓いと断食を守り続けた。装飾も享楽も安楽も次々と捨て去り、彼らはただ定められた寿命の終わりを待つ希望だけで生き長らえていた。
チャウパーイー 323.1-4
सचिव सुसेवक भरत प्रबोधे।निज निज काज पाइ पाइ सिख ओधे।।
पुनि सिख दीन्ह बोलि लघु भाई।सौंपी सकल मातु सेवकाई।।
भूसुर बोलि भरत कर जोरे।करि प्रनाम बय बिनय निहोरे।।
ऊँच नीच कारजु भल पोचू।आयसु देब न करब सँकोचू।।
परिजन पुरजन प्रजा बोलाए।समाधानु करि सुबस बसाए।।
सानुज गे गुर गेहँ बहोरी।करि दंडवत कहत कर जोरी।।
आयसु होइ त रहौं सनेमा।बोले मुनि तन पुलकि सपेमा।।
समुझव कहब करब तुम्ह जोई।धरम सारु जग होइहि सोई।।
saciva susevaka bharata prabodhe |nija nija kāja pāi pāi sikha odhe ||
puni sikha dīnha boli laghu bhāī |sauṁpī sakala mātu sevakāī ||
bhūsura boli bharata kara jore |kari pranāma baya binaya nihore ||
ū̃ca nīca kāraju bhala pocū |āyasu deba na karaba sãkocū ||
parijana purajana prajā bolāe |samādhānu kari subasa basāe ||
sānuja ge gura gehã bahorī |kari daṁḍavata kahata kara jorī ||
āyasu hoi ta rahauṁ sanemā |bole muni tana pulaki sapemā ||
samujhava kahaba karaba tumha joī |dharama sāru jaga hoihi soī ||
バラタは大臣と忠実な召使いに指示を与え、各人は任務を受け取ると熱心に自分の仕事へ向かった。それから弟を呼び寄せて教えを与え、すべての母上への奉仕を任せた。バラタはバラモンを呼び、手を合わせて彼らに礼拝し、年齢に応じて謙虚に懇願した。「仕事が高くても低くても、良くても卑しくても、私に命じてください。ためらわずに。」家族、町の人々、民衆を呼び集め、慰め、それぞれの家に安住させた。それから弟と共に師の家へ赴き、伏し拝みし、手を合わせて語った。「ご命令とあらば、苦行の誓いを守り留まります。」聖者は身を慈愛で震わせて答えた。「あなたが考え、語り、行うこと、それが世における正法の要となるであろう。」
ドーハー 323
सुनि सिख पाइ असीस बड़ि गनक बोलि दिनु साधि।सिंघासन प्रभु पादुका बैठारे निरुपाधि।।323।।
suni sikha pāi asīsa baṛi ganaka boli dinu sādhi |siṁghāsana prabhu pādukā baiṭhāre nirupādhi ||323||
聖者の教えを聞き、大きな祝福を授かった後、バラタは占星術師を呼んで日を定め、そして一切の世俗の執着なく、主のサンダルを王座に据えた。
チャウパーイー 324.1-4
राम मातु गुर पद सिरु नाई।प्रभु पद पीठ रजायसु पाई।।
नंदिगावँ करि परन कुटीरा।कीन्ह निवासु धरम धुर धीरा।।
जटाजूट सिर मुनिपट धारी।महि खनि कुस साँथरी सँवारी।।
असन बसन बासन ब्रत नेमा।करत कठिन रिषिधरम सप्रेमा।।
भूषन बसन भोग सुख भूरी।मन तन बचन तजे तिन तूरी।।
अवध राजु सुर राजु सिहाई।दसरथ धनु सुनि धनदु लजाई।।
तेहिं पुर बसत भरत बिनु रागा।चंचरीक जिमि चंपक बागा।।
रमा बिलासु राम अनुरागी।तजत बमन जिमि जन बड़भागी।।
rāma mātu gura pada siru nāī |prabhu pada pīṭha rajāyasu pāī ||
naṁdigāvã kari parana kuṭīrā |kīnha nivāsu dharama dhura dhīrā ||
jaṭājūṭa sira munipaṭa dhārī |mahi khani kusa sā̃tharī sãvārī ||
asana basana bāsana brata nemā |karata kaṭhina riṣidharama sapremā ||
bhūṣana basana bhoga sukha bhūrī |mana tana bacana taje tina tūrī ||
avadha rāju sura rāju sihāī |dasaratha dhanu suni dhanadu lajāī ||
tehiṁ pura basata bharata binu rāgā |caṁcarīka jimi caṁpaka bāgā ||
ramā bilāsu rāma anurāgī |tajata bamana jimi jana baṛabhāgī ||
ラーマの母と導師の足元に頭を垂れ、主のサンダルの命令を受けて、正法の重荷を担う堅固なバラタは、ナンディグラマに葉の小屋を建ててそこに住まった。頭に結った髪を巻き、仙人の衣をまとい、地を掘ってクシャ草の床を整えた。食事、衣類、器、誓願、戒律において、仙人の厳しい修行を愛を込めて行った。装飾品、衣装、享楽、豊かな楽しみを、心と体と言葉で藁のように捨て去った。アヨーディヤの王国は神々の王国さえ羨み、ダシャラタの富を聞いて財神も恥じ入った。その都でバラタは執着なく暮らした、チャンパカの園の蜂のように。ちょうど大福の人がラーマに深く帰依し、ラクシュミーの楽しみを嘔吐物のように退けるように。
ドーハー 324
राम पेम भाजन भरतु बड़े न एहिं करतूति।चातक हंस सराहिअत टेंक बिबेक बिभूति।।324।।
rāma pema bhājana bharatu baṛe na ehiṁ karatūti |cātaka haṁsa sarāhiata ṭeṁka bibeka bibhūti ||324||
バラタはラーマの愛の器であり、このふるまいのみによって偉大となるのではない。チャータカ鳥は誓いの堅さにより称賛され、白鳥は識別の栄光により讃えられる。
チャウパーイー 325.1-4
देह दिनहुँ दिन दूबरि होई।घटइ तेजु बलु मुखछबि सोई।।
नित नव राम प्रेम पनु पीना।बढ़त धरम दलु मनु न मलीना।।
जिमि जलु निघटत सरद प्रकासे।बिलसत बेतस बनज बिकासे।।
सम दम संजम नियम उपासा।नखत भरत हिय बिमल अकासा।।
ध्रुव बिस्वास अवधि राका सी।स्वामि सुरति सुरबीथि बिकासी।।
राम पेम बिधु अचल अदोषा।सहित समाज सोह नित चोखा।।
भरत रहनि समुझनि करतूती।भगति बिरति गुन बिमल बिभूती।।
बरनत सकल सुकचि सकुचाहीं।सेस गनेस गिरा गमु नाहीं।।
deha dinahũ dina dūbari hoī |ghaṭai teju balu mukhachabi soī ||
nita nava rāma prema panu pīnā |baṛhata dharama dalu manu na malīnā ||
jimi jalu nighaṭata sarada prakāse |bilasata betasa banaja bikāse ||
sama dama saṁjama niyama upāsā |nakhata bharata hiya bimala akāsā ||
dhruva bisvāsa avadhi rākā sī |svāmi surati surabīthi bikāsī ||
rāma pema bidhu acala adoṣā |sahita samāja soha nita cokhā ||
bharata rahani samujhani karatūtī |bhagati birati guna bimala bibhūtī ||
baranata sakala sukaci sakucāhīṁ |sesa ganesa girā gamu nāhīṁ ||
バラタの体は日々痩せ細っていったが、その輝きと力は衰えず、顔の美しさは変わらなかった。ラーマへの愛の誓いは常に新たに固くなり、徳の軍勢は増し、その心は曇ることがなかった。それは澄んだ秋に水が減じていく中、葦が茂り蓮が咲き誇るようであった。平静、自制、節制、戒律と断食が、バラタの純浄な心の空の星々であった。彼の信仰は極星、流刑の期間は満月の夜、主を常に想うことは神々の輝く道、天の川であった。ラーマへの愛は月であった、動かず欠点なき月、星々の集いの中で常に明るく輝いた。バラタの生き方、その理解と行い、その帰依、その離欲、そして徳の汚れなき栄光を、すべての詩人は恥じて縮こまる；シェーシャ、ガネーシャ、サラスヴァティーでさえ到達できない。
ドーハー 325
नित पूजत प्रभु पाँवरी प्रीति न हृदयँ समाति।मागि मागि आयसु करत राज काज बहु भाँति।।325।।
nita pūjata prabhu pā̃varī prīti na hṛdayã samāti |māgi māgi āyasu karata rāja kāja bahu bhā̃ti ||325||
彼は毎日主の草履を礼拝し、その心の愛は満ちることがなかった。繰り返し許可を求め、多くの方法で王国の務めを果たした。
チャウパーイー 326.1-4
पुलक गात हियँ सिय रघुबीरू।जीह नामु जप लोचन नीरू।।
लखन राम सिय कानन बसहीं।भरतु भवन बसि तप तनु कसहीं।।
दोउ दिसि समुझि कहत सबु लोगू।सब बिधि भरत सराहन जोगू।।
सुनि ब्रत नेम साधु सकुचाहीं।देखि दसा मुनिराज लजाहीं।।
परम पुनीत भरत आचरनू।मधुर मंजु मुद मंगल करनू।।
हरन कठिन कलि कलुष कलेसू।महामोह निसि दलन दिनेसू।।
पाप पुंज कुंजर मृगराजू।समन सकल संताप समाजू।।
जन रंजन भंजन भव भारू।राम सनेह सुधाकर सारू।।
pulaka gāta hiyaṁ siya raghubīrū |jīha nāmu japa locana nīrū ||
lakhana rāma siya kānana basahīṁ |bharatu bhavana basi tapa tanu kasahīṁ ||
dou disi samujhi kahata sabu logū |saba bidhi bharata sarāhana jogū ||
suni brata nema sādhu sakucāhīṁ |dekhi dasā munirāja lajāhīṁ ||
parama punīta bharata ācaranū |madhura mañju muda maṅgala karanū ||
harana kaṭhina kali kaluṣa kalesū |mahāmoha nisi dalana dinesū ||
pāpa puñja kuñjara mṛgarājū |samana sakala santāpa samājū ||
jana rañjana bhañjana bhava bhārū |rāma saneha sudhākara sārū ||
その身は喜びに震え、シーターとラグ族の英雄はその心に宿り、その舌は彼らの名を唱え、その目は涙に満ちた。ラクシュマナ、ラーマ、シーターは森に住み、一方バラタは家に住んで苦行により身をやつした。両面を考え合わせて、すべての人々はバラタがあらゆる点で称賛に値すると言った。その誓いと戒めを聞いて聖者たちは恐縮し、その様子を見て仙人の王たちも恥じ入った。バラタの行いは極めて清浄で、甘く美しく、喜びと吉祥をもたらすものであった。カリの時代の厳しい苦悩と罪を取り除き、大いなる迷妄の夜を散らす太陽である。積み重なった罪の象群に対する獅子であり、すべての苦しみの集団を滅ぼすものである。信者を喜ばせ、世の存在の重荷を打ち砕く、ラーマへの愛という月の精髄、甘露の源である。
チャンド 326
सिय राम प्रेम पियूष पूरन होत जनमु न भरत को।मुनि मन अगम जम नियम सम दम बिषम ब्रत आचरत को।।
दुख दाह दारिद दंभ दूषन सुजस मिस अपहरत को।कलिकाल तुलसी से सठन्हि हठि राम सनमुख करत को।।
siya rāma prema piyūṣa pūrana hota janamu na bharata ko |muni mana agama jama niyama sama dama biṣama brata ācarata ko ||
dukha dāha dārida dambha dūṣana sujasa misa apaharata ko |kalikāla tulasī se saṭhanhi haṭhi rāma sanamukha karata ko ||
シーターとラーマへの愛の甘露に満ちたバラタが生まれなかったなら、誰があの苦行の誓いを守っただろうか、それは仙人の心にも届き難く、その戒めと規律、静寂と自制を伴うものであった。誰が彼の良き名声の陰で、悲しみ、焼けるような苦痛、貧困、驕り、過ちを取り除いただろうか。誰がこのカリの時代に、トゥルシーのような悪人を力ずくでラーマに向かわせたのだろうか。
ソーラター 326
भरत चरित करि नेमु तुलसी जो सादर सुनहिं।सीय राम पद पेमु अवसि होइ भव रस बिरति।।326।।
bharata carita kari nemu tulasī jo sādara sunahiṁ |sīya rāma pada pemu avasi hoi bhava rasa birati ||326||
トゥルシーダースは言う：バラタの行いの物語を誓いを立てて敬虔に聴く者たちは、必ずシーターとラーマの御足への愛と、世俗の快楽への厭離を得るでしょう。
Inside Prakarana 33
The dialogue
- Listenerसाधक-मन (मानस-श्रवणकर्ता समुदाय/लोक-चित्त)
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित (पादुका-राज्य, वैराग्य-युक्त राजधर्म) का पाठ ‘आज्ञापालन-बुद्धि’, ‘विषय-विरक्ति’, और ‘राम-चरण-निष्ठा’ को दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ के लिए यह मान्यता है कि राज/कार्य करते हुए भी मन ‘निरुपाधि’ रह सकता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का नाम-जप समपूट रूप में जोड़ा जाता है; भरत-पादुका प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘रामचरण-रति’ दृढ़ करने हेतु ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भज मन’/‘राम नाम’ का संकीर्तन-संयोजन भी करती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Ask anything about Prakarana 33 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
