Prakarana 33
त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और लोक-मान की परिधि से हटकर ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानना। यह सोपान साधक को ‘वैराग्य-युक्त कर्तव्य’ सिखाता है—जहाँ वियोग (बिरह) भाव को भक्ति का ईंधन बनाकर, राज्य-धर्म भी सेवा-धर्म में परिणत होता है (भरत का पादुका-राज्य)।
अयोध्या काण्डाचा प्रमुख रस करुण-वियोग आहे; पण तो शोकात थांबत नाही—तो धर्म-निश्चय आणि भक्ति-वैराग्यात परिपक्व होतो. या अंशात सीतेचे सासूंना प्रणाम, कुटुंबाचा विरह, आणि पुढे भरतांचे नंदिग्रामात पादुका-राज्य—हे सर्व ‘लोक-धर्मा’ला ‘राम-धर्मा’त विलीन करतात. तुलसी येथे राजसत्तेलाही साधन करून त्यागाचा आदर्श घडवतात: भरतांचे शासन ‘निरुपाधि’ आहे—स्वार्थ-उपाधिरहित. करुणेसोबत शांत रस उभा राहतो, कारण वियोगाने मन शुद्ध होऊन नियम, उपवास, सम-दमन यांकडे वळते. अशा प्रकारे हा सोपान साधकाला शिकवतो की ईश्वर-आज्ञेपुढे वैयक्तिक अधिकार, भोग आणि प्रतिष्ठा गौण आहेत; आणि सेवा हीच मुक्ति-मार्गाची व्यवहार-भूमी आहे.
In this prakarana
People
What happens
- How it unfolds
सीता का सासुओं को प्रणाम; रघुपति का माताओं को पालकी में चढ़ाना; निषाद से विदा; चित्रकूट की परन-कुटीर; भरत का दल सहित लौटना; जनक का चार दिन ठहरना; भरत का राज्य-भार गुरु-सचिवों को सौंपकर नंदिग्राम में तपस्वी-जीवन; सिंहासन पर प्रभु-पादुका की स्थापना; भरत का नित्य पादुका-पूजन और आज्ञा-प्रार्थना से राजकार्य।
Verses
चौपाई 320.1-4
परिजन मातु पितहि मिलि सीता।फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।।
करि प्रनामु भेंटी सब सासू।प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।।
सुनि सिख अभिमत आसिष पाई।रही सीय दुहु प्रीति समाई।।
रघुपति पटु पालकीं मगाईं।करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।।
बार बार हिलि मिलि दुहु भाई।सम सनेहँ जननी पहुँचाई।।
साजि बाजि गज बाहन नाना।भरत भूप दल कीन्ह पयाना।।
हृदयँ रामु सिय लखन समेता।चले जाहिं सब लोग अचेता।।
बसह बाजि गज पसु हियँ हारें।चले जाहिं परबस मन मारें।।
parijana mātu pitahi mili sītā |phirī prānapriya prema punītā ||
kari pranāmu bheṇṭī saba sāsū |prīti kahata kavi hiyaṃ na hulāsū ||
suni sikha abhimata āsiṣa pāī |rahī sīya duhu prīti samāī ||
raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ |kari prabodhu saba mātu caṛhāī ||
bāra bāra hili mili duhu bhāī |sama sanehaṃ jananī pahuṃcāī ||
sāji bāji gaja bāhana nānā |bharata bhūpa dala kīnha payānā ||
hṛdayaṃ rāmu siya lakhana sametā |cale jāhiṃ saba loga acetā ||
basaha bāji gaja pasu hiyaṃ hāre |cale jāhiṃ parabasa mana māre ||
आपल्या घराण्याच्या, मातेच्या आणि पित्याच्या भेटीनंतर श्री सीता, जी श्री रामांच्या प्राणांप्रिय होती आणि जिचे प्रेम पवित्र होते, ती परत निघाली. सासूंना प्रणाम करून आणि सर्वांस भेटून कवी त्या प्रेमाचे वर्णन करण्याचे हृदयसाहस करू शकत नाही. त्यांचा उपदेश ऐकून आणि इच्छित आशीर्वाद मिळवून श्री सीता दोन्ही कुळांच्या प्रेमात निमग्न राहिली. रघुपतींनी उत्तम पालख्या मागविल्या आणि सर्व मातांना समजावून त्यांत बसविले. वारंवार दोन्ही भाऊंनी त्यांना भेटून घेतले आणि समान स्नेहाने मातांना निरोप दिला. घोडे, हत्ती आणि अनेक प्रकारची वाहने सजवून भरत आणि राजाने सैन्याला प्रस्थान केले. हृदयात श्री राम, सीता आणि लक्ष्मण धारण करून सर्व लोक बेशुद्ध होऊन चालले होते. बैल, घोडे, हत्ती आणि इतर पशू हृदयाने दुःखी होऊन अनैच्छिकपणे चालले होते, मन मरून.
दोहा 320
गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत।फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।320।।
guru guratiya pada bandi prabhu sītā lakhana sameta |phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa ||320||
गुरू आणि गुरुपत्नीच्या चरणांना वंदन करून, प्रभू सीता आणि लक्ष्मण यांच्यासह परतले, आणि आनंद व आश्चर्य यांच्यासह आपल्या पर्णकुटीत आले।
चौपाई 321.1-4
बिदा कीन्ह सनमानि निषादू।चलेउ हृदयँ बड़ बिरह बिषादू।।
कोल किरात भिल्ल बनचारी।फेरे फिरे जोहारि जोहारी।।
प्रभु सिय लखन बैठि बट छाहीं।प्रिय परिजन बियोग बिलखाहीं।।
भरत सनेह सुभाउ सुबानी।प्रिया अनुज सन कहत बखानी।।
प्रीति प्रतीति बचन मन करनी।श्रीमुख राम प्रेम बस बरनी।।
तेहि अवसर खग मृग जल मीना।चित्रकूट चर अचर मलीना।।
बिबुध बिलोकि दसा रघुबर की।बरषि सुमन कहि गति घर घर की।।
प्रभु प्रनामु करि दीन्ह भरोसो।चले मुदित मन डर न खरो सो।।
bidā kīnha sanamāni niṣādū |caleu hṛdayã baṛa biraha biṣādū ||
kola kirāta bhilla banacārī |phere phire johāri johārī ||
prabhu siya lakhana baiṭhi baṭa chāhīṁ |priya parijana biyoga bilakhāhīṁ ||
bharata saneha subhāu subānī |priyā anuja sana kahata bakhānī ||
prīti pratīti bacana mana karanī |śrīmukha rāma prema basa baranī ||
tehi avasara khaga mṛga jala mīnā |citrakūṭa cara acara malīnā ||
bibudha biloki dasā raghubara kī |baraṣi sumana kahi gati ghara ghara kī ||
prabhu pranāmu kari dīnha bharoso |cale mudita mana ḍara na kharo so ||
श्रीरामांनी निषादाचा सन्मान करून निरोप दिला, आणि तो हृदयात विरहाचे मोठे दुःख घेऊन निघून गेला. कोल, किरात, भिल्ल आणि इतर वनवासी परत केले, आणि ते वारंवार दंडवत घालत परत-परत फिरले. प्रभु, सीता आणि लक्ष्मण वडाच्या सावलीत बसले, आपल्या प्रिय बांधवांच्या वियोगात रडत. त्यांनी आपल्या प्रिया आणि धाकट्या भावाला भरताचे प्रेम, स्वभाव आणि कोमळ वाणी यांचे वर्णन सविस्तर सांगितले. श्रीराम प्रेमात वश होऊन आपल्या श्रीमुखाने भरताची प्रीती, प्रतीती, वचन, मन आणि कर्म यांचे वर्णन करतात. त्या वेळी चित्रकूटचे पक्षी, हरणे, जलमासे आणि चर-अचर सर्व उदास झाले. देवता रघुवराची अवस्था पाहून फुले उधळत आपल्या-आपल्या घराची गति सांगतात. प्रभुने त्यांना प्रणाम करून आश्वासन दिले, आणि ते आनंदित मनाने, एक कण भय न ठेवता, गेले.
दोहा 321
सानुज सीय समेत प्रभु राजत परन कुटीर।भगति ग्यानु बैराग्य जनु सोहत धरें सरीर।।321।।
sānuja sīya sameta prabhu rājata parana kuṭīra |bhagati gyānu bairāgya janu sohata dhareṁ sarīra ||321||
सीता आणि धाकट्या बंधूसह प्रभू पर्ण कुटीरात शोभत होते, जणू भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांनी शरीर धारण करून तेथे तेजोमय झाले आहेत.
चौपाई 322.1-4
मुनि महिसुर गुर भरत भुआलू।राम बिरहँ सबु साजु बिहालू।।
प्रभु गुन ग्राम गनत मन माहीं।सब चुपचाप चले मग जाहीं।।
जमुना उतरि पार सबु भयऊ।सो बासरु बिनु भोजन गयऊ।।
उतरि देवसरि दूसर बासू।रामसखाँ सब कीन्ह सुपासू।।
सई उतरि गोमतीं नहाए।चौथें दिवस अवधपुर आए।।
जनकु रहे पुर बासर चारी।राज काज सब साज सँभारी।।
सौंपि सचिव गुर भरतहि राजू।तेरहुति चले साजि सबु साजू।।
नगर नारि नर गुर सिख मानी।बसे सुखेन राम रजधानी।।
muni mahisura gura bharata bhuālū |rāma birahã sabu sāju bihālū ||
prabhu guna grāma ganata mana māhīṁ |saba cupacāpa cale maga jāhīṁ ||
jamunā utari pāra sabu bhayaū |so bāsaru binu bhojana gayaū ||
utari devasari dūsara bāsū |rāmasakhā̃ saba kīnha supāsū ||
saī utari gomatīṁ nahāe |cautheṁ divasa avadhapura āe ||
janaku rahe pura bāsara cārī |rāja kāja saba sāja sãbhārī ||
sauṁpi saciva gura bharatahi rājū |terahuti cale sāji sabu sājū ||
nagara nāri nara gura sikha mānī |base sukhena rāma rajadhānī ||
मुनी वशिष्ठ, ब्राह्मण, गुरु, भरत आणि राजा जनक, आणि संपूर्ण समाज रामाच्या विरहाने दुःखी झाले. मनात प्रभूच्या गुणांचे गाण करीत, सर्व मौनाने मार्गावर चालले. यमुनेच्या पलीकडे उतरून सर्व गेले, आणि तो दिवस भोजन न करता गेला. देवसरि गंगा ओलांडून दुसरे विश्रांतीस्थान केले, आणि रामाच्या सख्याने सर्वांसाठी सोयीची सुविधा केली. सई ओलांडून गोमतीमध्ये स्नान केले, आणि चौथ्या दिवशी अयोध्या नगरी आले. जनक नगरात चार दिवस राहिले, सर्व राजकारभार व्यवस्थित केला. राज्य सचिव, गुरु आणि भरत यांना सोपवून, सर्व सामान तयार करून तिरहुतला निघून गेले. नगरातील स्त्री-पुरुषांनी गुरुच्या सल्ल्याचे पालन करून, रामाच्या राजधानीत सुखाने वास्तव्य केले.
दोहा 322
राम दरस लगि लोग सब करत नेम उपबास।तजि तजि भूषन भोग सुख जिअत अवधि कीं आस।।322।।
rāma darasa lagi loga saba karata nema upabāsa |taji taji bhūṣana bhoga sukha jiata avadhi kīṁ āsa ||322||
रामाच्या दर्शनासाठी सर्व लोक नेम आणि उपवास करीत होते। आभूषणे, भोग आणि सुखांना एकेक करून सोडून ते केवळ नियत काळाच्या आशेने जगले।
चौपाई 323.1-4
सचिव सुसेवक भरत प्रबोधे।निज निज काज पाइ पाइ सिख ओधे।।
पुनि सिख दीन्ह बोलि लघु भाई।सौंपी सकल मातु सेवकाई।।
भूसुर बोलि भरत कर जोरे।करि प्रनाम बय बिनय निहोरे।।
ऊँच नीच कारजु भल पोचू।आयसु देब न करब सँकोचू।।
परिजन पुरजन प्रजा बोलाए।समाधानु करि सुबस बसाए।।
सानुज गे गुर गेहँ बहोरी।करि दंडवत कहत कर जोरी।।
आयसु होइ त रहौं सनेमा।बोले मुनि तन पुलकि सपेमा।।
समुझव कहब करब तुम्ह जोई।धरम सारु जग होइहि सोई।।
saciva susevaka bharata prabodhe |nija nija kāja pāi pāi sikha odhe ||
puni sikha dīnha boli laghu bhāī |sauṁpī sakala mātu sevakāī ||
bhūsura boli bharata kara jore |kari pranāma baya binaya nihore ||
ū̃ca nīca kāraju bhala pocū |āyasu deba na karaba sãkocū ||
parijana purajana prajā bolāe |samādhānu kari subasa basāe ||
sānuja ge gura gehã bahorī |kari daṁḍavata kahata kara jorī ||
āyasu hoi ta rahauṁ sanemā |bole muni tana pulaki sapemā ||
samujhava kahaba karaba tumha joī |dharama sāru jaga hoihi soī ||
भरताने आपल्या मंत्र्यांना आणि निष्ठावान सेवकांना शिक्षा दिली, आणि प्रत्येकाने आपले-आपले कार्य मिळवून उत्साहाने त्यात लागले. मग त्याने आपल्या धाकट्या भावाला बोलावून त्याला शिक्षा दिली, आणि सर्व मातांची सेवा त्याच्यावर सोपवली. ब्राह्मणांना बोलावून भरताने हात जोडून, त्यांना प्रणाम करून वयानुसार विनय आणि निवेदनाने प्रार्थना केली. "उंच की नीच, भले की वाईट कार्य असो, आपण आज्ञा द्या, आणि संकोच करू नका." परिवारातील लोकांना, नगरवासियांना आणि प्रजेला बोलावून त्यांना सांत्वन दिले, आणि आपापल्या घरी सुखाने राहण्यास बसवले. नंतर अनुजासह गुरुंच्या घरी गेले, दंडवत घालून हात जोडून बोलले. "आज्ञा असेल तर नियमाने राहीन." मुनी शरीर प्रेमाने पुलकित होऊन बोलले. "तुम्ही जे काही विचाराल, बोलाल किंवा कराल, तेच जगात धर्माचा सारांश होईल."
दोहा 323
सुनि सिख पाइ असीस बड़ि गनक बोलि दिनु साधि।सिंघासन प्रभु पादुका बैठारे निरुपाधि।।323।।
suni sikha pāi asīsa baṛi ganaka boli dinu sādhi |siṁghāsana prabhu pādukā baiṭhāre nirupādhi ||323||
मुनीचा सल्ला ऐकून आणि त्यांचा मोठा आशीर्वाद मिळवून, भरताने ज्योतिषी बोलावून दिवस ठरवला, आणि मग सर्व चिंतांमधून मुक्त होऊन आपल्या स्वामीच्या पादुका सिंहासनावर विराजित केल्या.
चौपाई 324.1-4
राम मातु गुर पद सिरु नाई।प्रभु पद पीठ रजायसु पाई।।
नंदिगावँ करि परन कुटीरा।कीन्ह निवासु धरम धुर धीरा।।
जटाजूट सिर मुनिपट धारी।महि खनि कुस साँथरी सँवारी।।
असन बसन बासन ब्रत नेमा।करत कठिन रिषिधरम सप्रेमा।।
भूषन बसन भोग सुख भूरी।मन तन बचन तजे तिन तूरी।।
अवध राजु सुर राजु सिहाई।दसरथ धनु सुनि धनदु लजाई।।
तेहिं पुर बसत भरत बिनु रागा।चंचरीक जिमि चंपक बागा।।
रमा बिलासु राम अनुरागी।तजत बमन जिमि जन बड़भागी।।
rāma mātu gura pada siru nāī |prabhu pada pīṭha rajāyasu pāī ||
naṁdigāvã kari parana kuṭīrā |kīnha nivāsu dharama dhura dhīrā ||
jaṭājūṭa sira munipaṭa dhārī |mahi khani kusa sā̃tharī sãvārī ||
asana basana bāsana brata nemā |karata kaṭhina riṣidharama sapremā ||
bhūṣana basana bhoga sukha bhūrī |mana tana bacana taje tina tūrī ||
avadha rāju sura rāju sihāī |dasaratha dhanu suni dhanadu lajāī ||
tehiṁ pura basata bharata binu rāgā |caṁcarīka jimi caṁpaka bāgā ||
ramā bilāsu rāma anurāgī |tajata bamana jimi jana baṛabhāgī ||
रामाच्या आई आणि गुरूंच्या चरणांना शिर ठेवून, प्रभूच्या पादुकांची आज्ञा पावून, धर्माचे भार धारण करणारे धैर्यवान भरत यांनी नंदीग्रामात पानांचे कुटीर बांधून तेथे निवास केला। डोक्यावर जटाजूट आणि मुनींचे वस्त्र धारण केले, जमीन खोदून कुश गवताचे अंथरूण तयार केले। भोजन, वस्त्र, पात्र, व्रत आणि नियम यांमध्ये त्यांनी प्रेमाने कठोर ऋषिधर्माचे पालन केले. अलंकार, वस्त्र, भोग आणि अनेक सुखांना त्यांनी मन, तन आणि वाणीने तुरकासारखे त्यागले. अयोध्येचे राज्य देवराज्यालाही हेवा वाटत असे, आणि दशरथाचे धन ऐकून धनाच्या देवतेलाही लाज वाटत असे. त्या नगरात भरत विना राग राहत होते, जसा चाफ्याच्या बागेत भुंगा. जसा भाग्यवान आणि रामावर प्रेम करणारा जन लक्ष्मीच्या विलासांना उलटीसारखे टाकून देतो.
दोहा 324
राम पेम भाजन भरतु बड़े न एहिं करतूति।चातक हंस सराहिअत टेंक बिबेक बिभूति।।324।।
rāma pema bhājana bharatu baṛe na ehiṁ karatūti |cātaka haṁsa sarāhiata ṭeṁka bibeka bibhūti ||324||
भरत, जो राम प्रेमाचे भाजन आहे, फक्त या आचरणाने मोठा नाही. चातक आपल्या व्रताच्या निष्ठेसाठी आणि हंस आपल्या विवेकाच्या विभूतीसाठी स्तविले जातात.
चौपाई 325.1-4
देह दिनहुँ दिन दूबरि होई।घटइ तेजु बलु मुखछबि सोई।।
नित नव राम प्रेम पनु पीना।बढ़त धरम दलु मनु न मलीना।।
जिमि जलु निघटत सरद प्रकासे।बिलसत बेतस बनज बिकासे।।
सम दम संजम नियम उपासा।नखत भरत हिय बिमल अकासा।।
ध्रुव बिस्वास अवधि राका सी।स्वामि सुरति सुरबीथि बिकासी।।
राम पेम बिधु अचल अदोषा।सहित समाज सोह नित चोखा।।
भरत रहनि समुझनि करतूती।भगति बिरति गुन बिमल बिभूती।।
बरनत सकल सुकचि सकुचाहीं।सेस गनेस गिरा गमु नाहीं।।
deha dinahũ dina dūbari hoī |ghaṭai teju balu mukhachabi soī ||
nita nava rāma prema panu pīnā |baṛhata dharama dalu manu na malīnā ||
jimi jalu nighaṭata sarada prakāse |bilasata betasa banaja bikāse ||
sama dama saṁjama niyama upāsā |nakhata bharata hiya bimala akāsā ||
dhruva bisvāsa avadhi rākā sī |svāmi surati surabīthi bikāsī ||
rāma pema bidhu acala adoṣā |sahita samāja soha nita cokhā ||
bharata rahani samujhani karatūtī |bhagati birati guna bimala bibhūtī ||
baranata sakala sukaci sakucāhīṁ |sesa ganesa girā gamu nāhīṁ ||
भरताचे शरीर दिनागणिक दुबळे होत गेले, परंतु त्यांचे तेज, बल आणि चेहऱ्याची छबी कमी झाली नाही, तशीच राहिली. रामाच्या प्रेमाचे नित्य नवीन आणि दृढ व्रत वाढत गेले, गुणांचा समूह वाढला, आणि मन कधी मलिन झाले नाही. ज्याप्रमाणे निर्मळ शारदीत जल कमी होते, तेव्हा बेतस हिरवातात आणि कमळे फुलून विलसतात. शम, दम, संयम, नियम आणि उपवास ही भरताच्या हृदयाच्या निर्मळ आकाशाची नक्षत्रे होती. त्यांचा विश्वास ध्रुव तारा होता, वनवासाची अवधी पौर्णिमा होती, आणि स्वामीचे स्मरण देवयान मार्गाप्रमाणे प्रकाशित होते. रामाच्या प्रेमाचा चंद्र अचल आणि निर्दोष होता, जो नक्षत्रांच्या समाजासह नित्य उज्ज्वल शोभत होता. भरताचे राहणी, त्यांची समज आणि कृती, त्यांची भक्ती, त्यांचे वैराग्य आणि गुणांची निर्मळ विभूती, सर्व कवी त्यांचे वर्णन करताना लज्जित होतात; शेष, गणेश आणि सरस्वतीही त्यांच्यापर्यंत पोहोचू शकत नाहीत.
दोहा 325
नित पूजत प्रभु पाँवरी प्रीति न हृदयँ समाति।मागि मागि आयसु करत राज काज बहु भाँति।।325।।
nita pūjata prabhu pā̃varī prīti na hṛdayã samāti |māgi māgi āyasu karata rāja kāja bahu bhā̃ti ||325||
प्रतिदिनी प्रभूच्या पादुकांची पूजा करी, आणि हृदयातील प्रेम थांबत नव्हते। पुन्हा पुन्हा त्यांची आज्ञा घेऊन अनेक प्रकारे राज्यकार्य करीत असे।
चौपाई 326.1-4
पुलक गात हियँ सिय रघुबीरू।जीह नामु जप लोचन नीरू।।
लखन राम सिय कानन बसहीं।भरतु भवन बसि तप तनु कसहीं।।
दोउ दिसि समुझि कहत सबु लोगू।सब बिधि भरत सराहन जोगू।।
सुनि ब्रत नेम साधु सकुचाहीं।देखि दसा मुनिराज लजाहीं।।
परम पुनीत भरत आचरनू।मधुर मंजु मुद मंगल करनू।।
हरन कठिन कलि कलुष कलेसू।महामोह निसि दलन दिनेसू।।
पाप पुंज कुंजर मृगराजू।समन सकल संताप समाजू।।
जन रंजन भंजन भव भारू।राम सनेह सुधाकर सारू।।
pulaka gāta hiyaṁ siya raghubīrū |jīha nāmu japa locana nīrū ||
lakhana rāma siya kānana basahīṁ |bharatu bhavana basi tapa tanu kasahīṁ ||
dou disi samujhi kahata sabu logū |saba bidhi bharata sarāhana jogū ||
suni brata nema sādhu sakucāhīṁ |dekhi dasā munirāja lajāhīṁ ||
parama punīta bharata ācaranū |madhura mañju muda maṅgala karanū ||
harana kaṭhina kali kaluṣa kalesū |mahāmoha nisi dalana dinesū ||
pāpa puñja kuñjara mṛgarājū |samana sakala santāpa samājū ||
jana rañjana bhañjana bhava bhārū |rāma saneha sudhākara sārū ||
शरीरात पुलकित होत होते, हृदयात सीता आणि रघुवीर वास्तव्य करत होते, जीभ त्यांचे नाम जपत होती आणि डोळ्यांत अश्रू भरले होते. लक्ष्मण, राम आणि सीता वनात वास्तव्य करत होते, तर भरत घरी राहून तपाने शरीर क्षीण करत होता. दोन्ही बाजूंनी विचार करून सर्व लोक म्हणत की भरत सर्व प्रकारे प्रशंसनीय आहे. त्याचे व्रत आणि नियम ऐकून साधु लज्जित होत, त्याची दशा पाहून मुनिराजही लाजले. भरताचे आचरण अत्यंत पवित्र, मधुर आणि मनोहर होते, जे आनंद आणि मंगळाचे कारण होते. ते कलियुगाचे कठीण पाप आणि क्लेश दूर करते, आणि महामोहाच्या रात्रीचा नाश करणारा सूर्य आहे. ते पापांच्या पुंजरूप हत्तींसाठी सिंह आहे, आणि सर्व संताप समूहाचा नाशक आहे. ते भक्तांना आनंदित करते आणि संसाराचे भार तोडते; ते रामप्रेमरूपी अमृतमय चंद्राचे सार आहे.
छंद 326
सिय राम प्रेम पियूष पूरन होत जनमु न भरत को।मुनि मन अगम जम नियम सम दम बिषम ब्रत आचरत को।।
दुख दाह दारिद दंभ दूषन सुजस मिस अपहरत को।कलिकाल तुलसी से सठन्हि हठि राम सनमुख करत को।।
siya rāma prema piyūṣa pūrana hota janamu na bharata ko |muni mana agama jama niyama sama dama biṣama brata ācarata ko ||
dukha dāha dārida dambha dūṣana sujasa misa apaharata ko |kalikāla tulasī se saṭhanhi haṭhi rāma sanamukha karata ko ||
जर सीता-राम प्रेमामृताने पूर्ण असलेल्या भरताचा जन्म झाला नसता, तर मुनींच्या मनालाही अगम्य अशा, नियम, संयम, दमन आणि कठीण व्रतांनी युक्त व्रताचे पालन कोण करता? आपल्या सुकीर्तीच्या आवरणाखाली दुःख, दाह, दारिद्र्य, दंभ आणि दोषांचे हरण कोण करता? कलिकाळात तुलसीसारख्या दुष्टांना हठपूर्वक रामासमोर कोण उभे करता?
सोरठा 326
भरत चरित करि नेमु तुलसी जो सादर सुनहिं।सीय राम पद पेमु अवसि होइ भव रस बिरति।।326।।
bharata carita kari nemu tulasī jo sādara sunahiṁ |sīya rāma pada pemu avasi hoi bhava rasa birati ||326||
तुलसीदास म्हणतात - जे नियमाने भरताचे चरित्र श्रद्धेने ऐकतात, त्यांना निश्चितच सीता-रामांच्या चरणांचे प्रेम आणि संसाराच्या सुखांचे वैराग्य प्राप्त होते.
Inside Prakarana 33
Bhakti highlights
मुख्य भक्ति-शिक्षा ‘राम-आज्ञा’ की सर्वोच्चता है—धर्म का मानदंड निजी सुख/अधिकार नहीं, प्रभु की मर्यादा है। सीता का प्रणाम ‘विनय-भक्ति’ का रूप है: संबंधों को तोड़े बिना उन्हें ईश्वर-धर्म में अर्पित करना। भरत का पादुका-राज्य ‘दास्य-भक्ति’ का चरम है: सत्ता को त्यागकर सेवा को स्वीकारना, और प्रभु के चरणों को शासन का केन्द्र बनाना। वियोग को तुलसी ‘भक्ति का ईंधन’ बनाते हैं—बिरह से मन शुद्ध होकर संयम, नियम, उपवास, और सम-दमन में टिकता है; करुणा शोक नहीं, साधना बनती है। इस प्रकरण का निष्कर्ष: प्रतिष्ठा-त्याग + आज्ञा-पालन + निरुपाधि सेवा = राज-धर्म का भी आध्यात्मिकीकरण।
Compositional abstract
अयोध्या काण्ड का प्रमुख रस करुण-वियोग है, पर वह शोक में नहीं ठहरता—वह धर्म-निश्चय और भक्ति-वैराग्य में परिपक्व होता है। इस अंश में सीता का सासुओं को प्रणाम, परिवार का बिछोह, और फिर भरत का नंदिग्राम में पादुका-राज्य—ये सब ‘लोक-धर्म’ को ‘राम-धर्म’ में विलीन करते हैं। तुलसी यहाँ राजसत्ता को साधन बनाकर भी त्याग का आदर्श रचते हैं: भरत का शासन ‘निरुपाधि’ है—स्वार्थ-उपाधि रहित। करुणा के साथ शान्त रस उभरता है, क्योंकि वियोग से मन शुद्ध होकर नियम, उपास, सम-दमन की ओर जाता है। इस प्रकार यह सोपान साधक को सिखाता है कि ईश्वर-आज्ञा के सामने निजी अधिकार, भोग, और प्रतिष्ठा गौण हैं; और सेवा ही मुक्ति-मार्ग की व्यवहार-भूमि है।
The emotional arc
आरम्भ में करुण-वियोग का तीव्र उभार—सीता का सासु-श्वसुर, परिजन और माता-पिता को प्रणाम करते हुए ‘घर’ से ‘धर्म’ की ओर मन का खिंचाव। इसके बाद बिछोह की पीड़ा ‘मर्यादा’ में ढलती है: आँसू हैं पर निर्णय अडिग है, क्योंकि राम-आज्ञा सर्वोपरि है। मध्य में करुण रस शान्त रस से संयुक्त होता है—वियोग शोक नहीं, शुद्धि बनता है; मन नियम, संयम, उपवास, और सेवा-भाव में स्थिर होता है। उत्तरार्ध में भरत का नंदिग्राम-गमन और पादुका-राज्य करुणा को ‘धर्म-निश्चय’ में परिणत करता है: राजसत्ता का त्याग, लोक-मान का विसर्जन, और सेवक-भाव की प्रतिष्ठा। समापन-भाव: शान्त-करुण मिश्रित ‘वैराग्य-युक्त कर्तव्य’—जहाँ विरह भक्ति का ईंधन बनकर शासन को भी साधना बना देता है।
The dialogue
- Listenerसाधक-मन (मानस-श्रवणकर्ता समुदाय/लोक-चित्त)
- Ghatयह खंड-प्रसंग प्रधानतः ‘याज्ञवल्क्य–भरद्वाज’ (प्रयाग-तट) की धर्म-मीमांसा दृष्टि से संगत है: राजधर्म, त्याग, और लोक-व्यवस्था को भक्ति-साधना में रूपांतरित करना।
Bhakti in this prakarana
दास्य-भक्ति (आज्ञापालन, सेवा) प्रमुख; साथ में शान्त-भक्ति (वैराग्य, नियम-उपास) और वात्सल्य/स्नेह का लोक-आवरण (माताएँ, भाई-भाव)।
Nirguna and saguna
राम ‘परब्रह्म’ होते हुए भी सगुण-लीला में ‘आज्ञा’ और ‘सेवा’ का केंद्र हैं: भरत का पादुका-राज्य बताता है कि प्रभु की ‘उपस्थिति’ देह-रूप में ही नहीं, चरण-चिह्न/आज्ञा-रूप में भी पूर्ण है। निर्गुण तत्त्व (उपाधि-रहित ब्रह्म) का संकेत ‘निरुपाधि’ शासन से आता है, और सगुण-सगाई (प्रेम, प्रणाम, पूजन) से भक्त का हृदय बँधता है—दोनों का सेतु ‘भक्ति’ है।
The Puranic parallel
वाल्मीकि रामायण, अयोध्या काण्ड: चित्रकूट-प्रस्थान/भरत का अयोध्या लौटना/नंदिग्राम में पादुका-स्थापन; अध्यात्म रामायण में भी ‘पादुका-राज्य’ को वैराग्य-भक्ति का आदर्श माना गया।
Awadhi idioms
हियँ न हुलासू (हृदय में हर्ष/उत्साह), हिलि मिलि (बार-बार मिलना/लिपटना), परबस मन मारें (वश में न होकर भी मन को मारना), परन कुटीर (पर्णकुटी), साजि बाजि (साज-सज्जा सहित), कर जोरे (हाथ जोड़कर), नेम उपबास (व्रत-उपवास का नियम), टेंक (टेक/अडिग निष्ठा)
Metaphors
- भरत = चातक/हंस (निष्ठा-विवेक के प्रतीक)
- मन = ‘बिमल अकासा’ (सम-दमन से निर्मल आकाशवत्)
- राम-प्रेम = ‘बिधु’ (चंद्रमा समान अचल, अदोष)
- त्याग = ‘बमन’ (वमन कर विष/अशुद्धि त्यागना—भोग-त्याग का रूपक)
Meter
320, 321, 322, 323, 324, 325; दोहा/सोरठा (शीर्षक-रूप में; वास्तविक पद्य-रूप दोहा/सोरठा परंपरा अनुसार)
Verses in this prakarana
दोहा 320 से दोहा 325 (अयोध्या काण्ड)
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित (पादुका-राज्य, वैराग्य-युक्त राजधर्म) का पाठ ‘आज्ञापालन-बुद्धि’, ‘विषय-विरक्ति’, और ‘राम-चरण-निष्ठा’ को दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ के लिए यह मान्यता है कि राज/कार्य करते हुए भी मन ‘निरुपाधि’ रह सकता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का नाम-जप समपूट रूप में जोड़ा जाता है; भरत-पादुका प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘रामचरण-रति’ दृढ़ करने हेतु ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भज मन’/‘राम नाम’ का संकीर्तन-संयोजन भी करती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Ask anything about Prakarana 33 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
