Prakarana 33

Verse 635 (दोहा/सोरठा)

ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल। तुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।

gyāna-nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla | tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kāla ||291||

அரசே—ஞானநிதியே, விவேகமிக்கவனே, தூயவனே, தர்மத்தில் நிலைபெற்றவனே—உம்மை இன்றி இந்நேரத்தில் நாட்டின் குழப்பத்தை யார் தணிக்க வல்லார்?

Verse 636 (चौपाई)

सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे। लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।। सिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं। आए इहाँ कीन्ह भल नाही।। रामहि रायँ कहेउ बन जाना। कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।। हम अब बन तें बनहि पठाई। प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।। तापस मुनि महिसुर सुनि देखी। भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।। समउ समुझि धरि धीरजु राजा। चले भरत पहिं सहित समाजा।। भरत आइ आगें भइ लीन्हे। अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।। तात भरत कह तेरहुति राऊ। तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।

suni muni bacana janaka anurāge | lakhi gati gyānu birāgu birāge || sithila sanehaṁ gunata mana māhīṁ | āe ihā̃ kīnha bhala nāhī || rāmahi rāyã kaheu bana jānā | kīnha āpu priya prema pravānā || hama aba bana teṁ banahi paṭhāī | pramudita phiraba bibeka baṛāī || tāpasa muni mahisura suni dekhī | bhae prema basa bikala biseṣī || samau samujhi dhari dhīraju rājā | cale bharata paiṁ sahita samājā || bharata āi āgeṁ bhai līnhe | avasara sarisa su-āsana dīnhe || tāta bharata kaha terahuti rāū | tumhahi bidita raghubīra subhāū ||

முனிவர்களின் வார்த்தைகளைக் கேட்டு, ஜனகர் அன்பில் ஆழ்ந்தார்; நிகழ்வுகளின் போக்கை உணர்ந்து, அவரது ஞானம் பற்றின்மையாக முதிர்ந்தது. குடும்ப அன்பு தளர்ந்தது, அவர் உள்ளே சிந்தித்தார்: 'இங்கு வருவது நன்றாக இருந்ததா, இல்லையா? அரசர் இராமரைக் காட்டிற்கு அனுப்பியுள்ளார்; அவர் தன் சொந்த விருப்பத்தை அன்பாக முத்திரையிட்டுள்ளார், அன்பையே தன் சான்றாக்கியுள்ளார். இப்போது நான் காட்டை மீண்டும் காட்டிற்கே அனுப்புவேன்: என் மகளை இராமரிடம் அனுப்பி, பெரிதும் மகிழ்ச்சியுடன் திரும்புவேன், பகுத்தறிவு விரிவடைந்த நிலையில்.' இதைக் கண்டு கேட்டு, தவசிகள், முனிவர்கள், பிராமணர்கள் அன்பில் கட்டுண்டு, மிகவும் மென்மையானார்கள். அரசர், நேரத்தை உணர்ந்து பொறுமையுடன் இருந்து, தன் பரிவாரங்களுடன் பரதனிடம் சென்றார். பரதன் முன்வந்து அவரை வரவேற்று, நேரத்திற்கு ஏற்ற மரியாதையான இருக்கையை வழங்கினான். 'அன்பு பரதா,' என்றார் அரசர், 'ரகுவின் வீரனின் இயல்பை நீ நன்கு அறிவாய்.'

Verse 637 (दोहा/सोरठा)

राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु।। संकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।

rāma satya-brata dharama-rata saba kara sīlu sanehu || saṅkaṭa sahata sakoca basa kahi-a jo āyasu dehu ||292||

ராமன் சத்தியவிரதன், தர்மபரன், அனைவரிடமும் மென்மையும் அன்பும் கொண்டவன். ஆயினும் இக்கட்டினைத் தாங்கி நாணத்தால் கட்டுப்பட்டிருப்பதால்—நீ கூறும் ஆணை எதுவோ, அதையே சொல்லும்.

Verse 638 (चौपाई)

सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी। बोले भरतु धीर धरि भारी।। प्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू। कुलगुरु सम हित माय न बापू।। कौसिकादि मुनि सचिव समाजू। ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।। सिसु सेवक आयसु अनुगामी। जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।। एहिं समाज थल बूझब राउर। मौन मलिन मैं बोलब बाउर।। छोटे बदन कहउँ बड़ि बाता। छमब तात लखि बाम बिधाता।। आगम निगम प्रसिद्ध पुराना। सेवाधरमु कठिन जगु जाना।। स्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू। बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।

suni tana pulaki nayana bhari bārī | bole bharatu dhīra dhari bhārī || prabhu priya pūjya pitā sama āpū | kula-guru sama hita māya na bāpū || kausika-ādi muni saciva samājū | gyāna ambu-nidhi āpuna ājū || sisu sevaka āyasu anugāmī | jāni mohi sikha dei-a svāmī || ehiṁ samāja thala būjhaba rāura | mauna malina maiṁ bolaba bāura || choṭe badana kahauṁ baṛi bātā | chamaba tāta lakhi bāma bidhātā || āgama nigama prasiddha purānā | sevā-dharamu kaṭhina jagu jānā || svāmi dharama svārathahi birodhū | bairu aṁdha premahi na prabodhū ||

இதைக் கேட்டு, அவன் உடல் சிலிர்த்தது, கண்கள் கண்ணீரால் நிரம்பின; பரதன் பேசினான், கனமான நிதானத்தைத் திரட்டி. 'எனக்கு நீங்கள் தலைவர், அன்பிற்குரியவர், வணக்கத்திற்குரியவர், தந்தை போன்றவர்; குடும்ப குருவைப் போன்ற நலன் புரிபவர், தாய் அல்லது தந்தையை விட உதவியானவர். இங்கே விசுவாமித்திரரும் மற்ற முனிவர்களும், அமைச்சர்களும், முழு சபையும் இன்று ஞானத்தின் கடல்களாக இருக்கிறார்கள். என்னை ஒரு குழந்தை அடியானாக, கட்டளையைப் பின்பற்றுபவனாக அறிந்து, என்னை அறிவுறுத்துங்கள், என் தலைவர்களே. இத்தகைய சபையில் நான் உங்களிடம் கேட்க வேண்டும்; நான் மௌனமாக இருந்தால் அது முகமூடித்தனம், பேசினால் அது பைத்தியம். சிறிய மனிதனாக நான் பெரிய விஷயத்தைச் சொல்கிறேன்; என்னை மன்னியுங்கள், தலைவரே, விதி பாதகமாக மாறியுள்ளது என்பதைக் கண்டு. சாஸ்திரங்களும் பாரம்பரியங்களும், புகழ்பெற்ற புராணங்களும், சேவை தர்மம் உலகிற்குக் கடினம் என்று அறிவிக்கின்றன. எஜமானரின் தர்மம் சுயநலத்திற்கு எதிராக நிற்கிறது; குருட்டுப் பகை அன்பின் விழிப்பு அல்ல.'

Verse 639 (दोहा/सोरठा)

राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि। सब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।

rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni | saba keṁ sammata sarba hita kari-a pemu pahicāni ||293||

ராமனின் உள்ளக்கருத்தையும், தர்மத்தையும், அவன் சத்தியவிரதத்தையும் முன்வைத்து—நான் அதிகாரத்திற்குட்பட்டவன் என அறிந்து—அனைவரும் ஒப்புக்கொள்வதையும், அனைவருக்கும் நன்மை தருவதையும் செய்; உண்மையான அன்பு எது என்பதை உணர்ந்து நட.

Verse 640 (चौपाई)

भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ। सहित समाज सराहत राऊ।। सुगम अगम मृदु मंजु कठोरे। अरथु अमित अति आखर थोरे।। ज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी। गहि न जाइ अस अदभुत बानी।। भूप भरत मुनि सहित समाजू। गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।। सुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा। मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।। देवँ प्रथम कुलगुर गति देखी। निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।। राम भगतिमय भरतु निहारे। सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।। सब कोउ राम पेममय पेखा। भउ अलेख सोच बस लेखा।।

bharata bacana suni dekhi subhāū | sahita samāja sarāhata rāū || sugama agama mṛdu mañju kaṭhore | arathu amita ati ākhara thore || jyau mukha mukura mukuru nija pānī | gahi na jāi asa adabhuta bānī || bhūpa bharata muni sahita samājū | ge jahã bibudha kumuda dvija-rājū || suni sudhi soca bikala saba logā | manahũ mīna-gana nava jala jogā || devã prathama kula-guru gati dekhī | nirakhi videha saneha biseṣī || rāma bhakti-maya bharatu nihāre | sura svārathī hahari hiyã hāre || saba kou rāma pema-maya pekhā | bhau alekha soca basa lekhā ||

பரதனின் வார்த்தைகளைக் கேட்டு அவனது உயர்ந்த இயல்பைக் கண்டு, அரசர், முழு சபையுடன், அவனைப் புகழ்ந்தார். அவனது பேச்சு ஒரே சமயத்தில் எளிதாகவும் அணுக முடியாததாகவும் இருந்தது, மென்மையானது, இனிமையானது, ஆனால் உறுதியானது; அதன் பொருள் எல்லையற்றது, சொற்கள் சிலவே. கண்ணாடியில் பிரதிபலிக்கும் ஒருவரின் முகம் போல, அல்லது தெளிவான நீரில் கண்ணாடி போல, அத்தகைய அற்புதமான உரையை முழுமையாகப் புரிந்துகொள்ள முடியவில்லை. அரசர் பரதன், முனிவர்களுடனும் கூடிய நீதிமன்றத்துடன், தேவர்கள், தாமரைகளைப் போல, இருமுறை பிறந்தோரின் தலைவர் இருந்த இடத்திற்குச் சென்றார். உண்மையான செய்திகளைக் கேட்டு, அனைவரும் கவலையுடன் நடுங்கினர், புதிய நீரைச் சந்திக்கும் மீன்களின் கூட்டம் போல. தேவர்கள் முதலில் அரச குருவின் நடவடிக்கையைக் கவனித்தனர்; ஜனகரைக் கண்டு, அவர்களின் அன்பு இன்னும் அதிகமாக வளர்ந்தது. இராமரிடம் பக்தியில் மூழ்கிய பரதனைப் பார்த்து, சுயநலம் கொண்ட தேவர்கள் திடுக்கிட்டு மனம் நொந்தனர். அனைவரும் இராமரின் அன்பில் நனைந்திருப்பதைக் கண்டனர்; அவர்களின் பயம் அளவிடமுடியாததாக மாறியது, கவலை என்பது அச்சத்தின் கணக்கு புத்தகமாக மாறியது.

Verse 641 (दोहा/सोरठा)

रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज। रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।

rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja | racahu prapañcahi pañca mili nāhi ta bhayau akāju ||294||

ராமனின் அன்பின் பந்தத்தில் கட்டுண்டும், தம்முள் எழும் அசௌகரியக் கட்டுப்பாட்டாலும் தடுக்கப்பட்டும், தேவர்களின் அரசன் (இந்திரன்) கலக்கமுற்ற சிந்தையுடன் கூறினான்: “நாம் ஐவரும் ஒன்றுகூடி ஒரு உபாயத்தை நெய்வோம்; இல்லையெனில் நம் காரியம் ஒன்றுமில்லாமல் போய்விடும்.”

Verse 642 (चौपाई)

सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही। देबि देव सरनागत पाही।। फेरि भरत मति करि निज माया। पालु बिबुध कुल करि छल छाया।। बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी। बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।। मो सन कहहु भरत मति फेरू। लोचन सहस न सूझ सुमेरू।। बिधि हरि हर माया बड़ि भारी। सोउ न भरत मति सकइ निहारी।। सो मति मोहि कहत करु भोरी। चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।। भरत हृदयँ सिय राम निवासू। तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।। अस कहि सारद गइ बिधि लोका। बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।

suranha sumiri sāradā sarāhī | debi deva saranāgata pāhī || pheri bharata mati kari nija māyā | pālu bibudha kula kari chala chāyā || bibudha binaya suni debi sayānī | bolī sura svāratha jaṛa jānī || mo sana kahahu bharata mati pherū | locana sahasa na sūjha sumerū || bidhi hari hara māyā baṛi bhārī | sou na bharata mati sakai nihārī || so mati mohi kahata karu bhorī | caṁdinī kara ki caṇḍakara corī || bharata hṛdayã siya rāma nivāsū | tahã ki timira jahã tarani prakāsū || asa kahi sāradā gai bidhi lokā | bibudha bikala nisi mānahũ kokā ||

சரஸ்வதியை நினைந்து, தேவர்கள் அவளைப் புகழ்ந்தனர்: 'தேவி, அடைக்கலம் புகுந்த எங்களைக் காப்பாற்றுங்கள்.' 'உங்கள் சொந்த சக்தியால் பரதனின் மனதைத் திருப்புங்கள்; ஏமாற்றத்தின் நிழலை ஏற்படுத்தி தேவர்களின் இனத்தைக் காப்பாற்றுங்கள்.' அவர்களின் வேண்டுகோளைக் கேட்டு, ஞானமிக்க தேவி பேசினாள், தேவர்கள் சுயநலத்தில் மந்தமாக இருப்பதை அறிந்து: 'என்னிடம் சொல்லுங்கள், பரதனின் உறுதியை நான் எப்படித் தலைகீழாக்க முடியும்? ஆயிரம் கண்கள் இருந்தாலும், சரியாகச் சுமேரு மலையைப் பார்க்க முடியாது. பிரம்மா, விஷ்ணு, சிவனின் மாயை மிகவும் கனமானது; அவர்கள் கூட பரதனின் மனதைப் புரிந்துகொள்ள முடியாது. அதை என்னிடம் கேட்பது வெறும் முட்டாள்தனம், கையால் நிலவொளியைத் திருடுவது போல, அல்லது ஒளிரும் சூரியனைக் கொள்ளையிடுவது போல. பரதனின் இதயத்தில் சீதையும் இராமரும் வாழ்கிறார்கள்; சூரியன் ஒளிரும் இடத்தில், இருள் எப்படி இருக்க முடியும்?' இவ்வாறு கூறி, சரஸ்வதி பிரம்மாவின் உலகத்திற்குச் சென்றாள்; தேவர்கள் நடுங்கி, இரவைத் துக்கப்படும் பறவைகளைப் போலக் கழித்தனர்.

Verse 643 (दोहा/सोरठा)

सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु।। रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।

sura svārathī malīna mana kīnha kumantra kuṭhāṭu | raci prapañca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu ||295||

சுயநலத்தில் மூழ்கிய தேவர்கள், மனம் மாசடைந்து, வஞ்சமும் தீமையும் கலந்த ஆலோசனையைச் செய்தனர். வலிமை பெற்ற மாயையை நெய்து, அச்சம், குழப்பம், துயரம், அமைதியற்ற கலக்கம் ஆகியவற்றை வளர்த்தனர்.

Verse 644 (चौपाई)

करि कुचालि सोचत सुरराजू। भरत हाथ सबु काजु अकाजू।। गए जनकु रघुनाथ समीपा। सनमाने सब रबिकुल दीपा।। समय समाज धरम अबिरोधा। बोले तब रघुबंस पुरोधा।। जनक भरत संबादु सुनाई। भरत कहाउति कही सुहाई।। तात राम जस आयसु देहू। सो सबु करै मोर मत एहू।। सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी। बोले सत्य सरल मृदु बानी।। बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू। मोर कहब सब भाँति भदेसू।। राउर राय रजायसु होई। राउरि सपथ सही सिर सोई।।

kari kucāli socata surarājū | bharata hātha sabu kāju akāju || gae janaku raghunātha samīpā | sanamāne saba rabikula dīpā || samaya samāja dharama abirodhā | bole taba raghubaṁsa purodhā || janaka bharata saṁbādu sunāī | bharata kahāuti kahī suhāī || tāta rāma jasa āyasu dehū | so sabu karai mora mata ehū || suni raghunātha jori juga pānī | bole satya sarala mṛdu bānī || bidyamāna āpuni mithilesū | mora kahaba saba bhā̃ti bhadesū || rāura rāya rajāyasu hoī | rāuri sapatha sahī sira soī ||

வஞ்சமான ஓர் அசைவினைச் செய்து, தேவர்களின் அரசன் மனத்துள் தொடர்ந்து கலங்கிக் கொண்டிருந்தான்: பாரதனின் கைகளிலேயே எல்லா முடிவும்—நல்லதோ கெட்டதோ, வெற்றியோ தோல்வியோ—இருக்கிறது. ஜனகர் ரகுநாதரின் அருகே சென்றார்; சூரியவம்சத்தின் விளக்கு அனைவரையும் முறையாக மரியாதை செய்து போற்றினார். காலமும் சபையும் தர்மமும் தடையின்றி நிற்க, அப்போது ரகுகுலத்தின் புரோகிதர் உரைத்தார். பாரதனுடன் நடந்த உரையாடலைச் சொல்லி, பாரதன் கூறிய பொருத்தமான செய்தியையும் மீண்டும் எடுத்துரைத்தார்: “தந்தையே, உமக்குச் சரியெனத் தோன்றும் ஆணையைத் தாருங்கள்; என் மனநிலை இதுவே—அதையெல்லாம் நான் நிறைவேற்றுவேன்.” இதைக் கேட்ட ரகுநாதர் கைகூப்பி, உண்மையும் எளிமையும் இனிமையும் நிறைந்த சொற்களால் கூறினார்: “உமது மிதிலையின் அதிபதி (ஜனகர்) முன்னிலையில் இருக்க, நான் எல்லாவிதமாகவும் பேசுவது ஒழுங்கல்ல. உமது ஆலோசனையே ஆணையாகட்டும்; உமது சத்தியத்தின் பேரில்—என் தலைமேல்—அப்படியே நடக்கும்.”

Verse 645 (छंद)

रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी। मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।। भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से। तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।

raghurāu sithila sanehã sādhu-samāja muni mithilā-dhanī | mana mahũ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī || bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se | tulasī bikala saba loga suni sakuce nisā-gama nalina se ||

ராமனின் மென்மையான அன்பு தன் பிடியைச் சற்றே தளர்த்தியது; ஆனால் முனிவர் சபை—ரிஷிகள், மிதிலையின் அதிபதி ஜனகர்—அனைவரும் உள்ளார்ந்து பாரதனின் சகோதரப் பக்தியின் கனத்த மகிமையைப் புகழ்ந்துகொண்டே இருந்தனர். எல்லோரும் பாரதனைப் போற்ற, தேவர்கள் மலர்மழை பொழிந்தனர்; ஆயினும் துயர்மூட்டம் படிந்த இதயங்கள் ஒளியிழந்தவாறே இருந்தன. இதையெல்லாம் கேட்டு, துளசி கூறுகிறார்—முழு நகரமும் நடுங்கி சுருங்கியது; நிலவு உதயத்தை எதிர்கொள்ளும் தாமரைகள் போல.

Verse 646 (दोहा/सोरठा)

देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब। मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।301।।

dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba | maghavā mahā malīna mue māri maṅgala cahata ||301||

எங்கும்—எந்தக் கூட்டத்திலும்—ஆணும் பெண்ணும் துயரால் நொறுங்கிக் கிடப்பதைப் பார்த்தும், மிக மாசடைந்த இந்திரன் ‘சுப’ முடிவைத் தேடினான்; இறந்தவனை மீண்டும் அடிப்பவன் போல.

Verse 647 (चौपाई)

कपट कुचालि सीवँ सुरराजू। पर अकाज प्रिय आपन काजू।। काक समान पाकरिपु रीती। छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।। प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला। सो उचाटु सब कें सिर मेला।। सुरमायाँ सब लोग बिमोहे। राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।। भय उचाट बस मन थिर नाहीं। छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।। दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी। सरित सिंधु संगम जनु बारी।। दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं। एक एक सन मरमु न कहहीं।। लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू। सरिस स्वान मघवान जुबानू।।

kapaṭa kucāli sīvã surarājū | para akāja priya āpana kājū || kāka samāna pākari-pu rītī | chalī malīna katahũ na pratītī || prathama kumata kari kapaṭu sãkelā | so ucāṭu saba kẽ sira melā || sura-māyā̃ saba loga bimohe | rāma prema atisaya na bichohe || bhaya ucāṭa basa mana thira nāhī̃ | chana bana ruci chana sadana sohāhī̃ || dubidha manogati prajā dukhārī | sarita siṃdhu saṅgama janu bārī || ducita katahũ paritoṣu na lahahī̃ | eka eka sana maramu na kahahī̃ || lakhi hiyã hãsi kaha kṛpānidhānū | sarisa svāna maghavāna jubānū ||

இந்திரன், ஏமாற்றத்துடன் வளைந்து நடப்பவன், சிவனின் அறிந்த பார்வையின் கீழ், மற்றவர்களின் தீங்கையும் தன் சொந்த நலனையும் விரும்பினான். பழக்கத்தில் காகத்தைப் போல, பாம்புகளைக் கொல்பவனின் வழி துரோகமானது; கறைபட்டவன், ஏமாற்றுபவன், எங்கும் நம்பப்படவில்லை. முதலில் அவன் தவறான ஆலோசனையுடன் ஏமாற்றத்தைத் திரட்டி, அனைவரின் தலையிலும் அமைதியின்மையை வீசினான். விண்ணுலக மாயையால் அனைத்து மக்களும் குழம்பினர், ஆனால் இராமரின் மீதான அவர்களின் அன்பு முழுமையாகத் துண்டிக்கப்படவில்லை. பயமும் கலக்கமும் மனதை நிலைத்திருக்க விடவில்லை: சில நேரம் காடு மகிழ்ச்சியாகத் தோன்றியது, சில நேரம் வீடு. மக்கள், இரண்டாகப் பிளவுபட்டு துக்கப்பட்டனர், ஆறும் கடலும் சந்திக்கும் நீர் போல. அத்தகைய குழப்பத்தில் அவர்கள் எங்கும் திருப்தி காணவில்லை; தங்கள் இதயத்தை ஒருவருக்கொருவர் சொல்லவும் முடியவில்லை. இதைக் கண்டு, இரக்கமிக்க இறைவன் உள்ளே புன்னகைத்துக் கூறினார்: 'இந்திரனின் நாக்கு நாயின் நாக்கைப் போன்றது.'

Verse 648 (दोहा/सोरठा)

भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ। लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।302।।

bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi | lāgi deva-māyā sabahi jathājogu janu pāi ||302||

பாரதன், ஜனகர், முனிவர்கள், அமைச்சர்கள், சாந்தர்கள்—எல்லோரும் தம் விழிப்பைச் சற்றே விலக்கினார்கள்; உடனே தெய்வீக மோகத்தால் பிடிபட்டனர்—ஒவ்வொருவரும் தம் அளவுக்கேற்ப அதைப் பெற்றதுபோல்.

Verse 649 (चौपाई)

कृपासिंधु लखि लोग दुखारे। निज सनेहँ सुरपति छल भारे।। सभा राउ गुर महिसुर मंत्री। भरत भगति सब कै मति जंत्री।। रामहि चितवत चित्र लिखे से। सकुचत बोलत बचन सिखे से।। भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई। सुनत सुखद बरनत कठिनाई।। जासु बिलोकि भगति लवलेसू। प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।। महिमा तासु कहै किमि तुलसी। भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।। आपु छोटि महिमा बड़ि जानी। कबिकुल कानि मानि सकुचानी।। कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई। मति गति बाल बचन की नाई।।

kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre | nija sanehã surapati chala bhāre || sabhā rāu guru mahisura maṃtrī | bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī || rāmahi citavata citra likhe se | sakucata bolata bacana sikhe se || bharata prīti nati binaya baṛāī | sunata sukhada baranata kaṭhināī || jāsu biloki bhagati lava-lesū | prema magana muni-gana mithileśū || mahimā tāsu kahai kimi tulasī | bhagati subhāyã sumati hiyã hulāsī || āpu choṭi mahimā baṛi jānī | kabikula kāni māni sakucānī || kahi na sakati guna ruci adhikāī | mati gati bāla bacana kī nāī ||

இரக்கத்தின் கடல், மக்கள் துன்பத்தில் இருப்பதைக் கண்டு, இந்திரனின் ஏமாற்றம் தன் சொந்த அன்பில் எவ்வளவு கனமாகச் செயல்பட்டது என்பதை உணர்ந்தார். நீதிமன்றத்தில், அரசர், குரு, பிராமணர்கள், அமைச்சர்கள், பரதனின் பக்தி ஒவ்வொரு மனதையும் நிலைநிறுத்திய கருவியாக மாறியது. அனைவரும் இராமரைப் பார்த்துக்கொண்டே இருந்தனர், ஓவியத்தில் வரைந்தது போல; அவர்கள் பயிற்சி பெற்ற சொற்களுடன் பேசினர், ஆனால் மனதாட்கொள்ளாத தயக்கத்துடன். பரதனின் அன்பு, பணிவு, மரியாதையான வேண்டுகோள், கேட்க இனிமையானது, விவரிக்க கடினமானது. அத்தகைய பக்தியின் சுவட்டை மட்டும் கண்டாலும், முனிவர்களும் மிதிலையின் அரசர் ஜனகரும் அன்பில் மூழ்கினர். துலசிதாசர் அந்த மகத்துவத்தை எப்படிச் சொல்வார்? இயல்பாகவே பக்தி நல்ல புரிதலை இதயத்தில் மலரச் செய்கிறது. தன்னைச் சிறியவராகவும் மகத்துவத்தைப் பெரியதாகவும் அறிந்து, கவிஞர் தன் கலையின் மீதான மரியாதையால் பின்வாங்குகிறார்; அவரால் அந்த அன்பிற்குரிய சிறப்புகளைச் சொல்ல முடியவில்லை, அவரது அறிவு குழந்தையின் பேச்சு போல.

Verse 650 (दोहा/सोरठा)

भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि। उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।303।।

bharata bimala jasū bimala bidhū sumati cakorakumāri | udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri ||303||

பாரதனின் களங்கமற்ற புகழ் குறையற்ற நிலவுபோல்; பக்தர்களின் இதயமெனும் தெளிந்த ஆகாயத்தில் அது உதயமாக, ‘சம்யக்புத்தி’ எனும் இளஞ்சகோரிப் பெண் கண்சிமிட்டாமல் அதையே நோக்கி நிலைத்திருப்பாள்.

Verse 651 (चौपाई)

भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ। लघु मति चापलता कबि छमहूँ।। कहत सुनत सति भाउ भरत को। सीय राम पद होइ न रत को।। सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को। जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।। देखि दयाल दसा सबही की। राम सुजान जानि जन जी की।। धरम धुरीन धीर नय नागर। सत्य सनेह सील सुख सागर।। देसु काल लखि समउ समाजू। नीति प्रीति पालक रघुराजू।। बोले बचन बानि सरबसु से। हित परिनाम सुनत ससि रसु से।। तात भरत तुम्ह धरम धुरीना। लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।

bharata subhāu na sugama nigama-hū̃ | laghu mati cāpalatā kabi chamahū̃ || kahata sunata sati bhāu bharata ko | sīya rāma pada hoi na rata ko || sumirata bharatahi premu rāma ko | jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko || dekhi dayāla dasā sabahī kī | rāma sujāna jāni jana jī kī || dharama dhurīna dhīra naya nāgara | satya saneha sīla sukha sāgara || desu kāla lakhi samau samājū | nīti prīti pālaka raghurājū || bole bacana bāni sarabasu se | hita parināma sunata sasi rasu se || tāta bharata tumha dharama dhurīnā | loka beda bida prema prabīnā ||

பரதனின் இயல்பு வேதங்களாலும் எளிதாகப் புரிந்துகொள்ள முடியாதது; சிறிய அறிவும் மாறும் மனமும் கொண்ட கவிஞரால் அதற்கு நீதி செய்ய முடியுமா? அவனைப் பற்றிப் பேசுவது, அவனைப் பற்றிக் கேட்பது, சீதையின் மீதும் இராமரின் திருவடிகளின் மீதும் உண்மையான உணர்வு எழாமல் இருக்க முடியாது. பரதனை நினைக்க, இராமரின் அன்பு வளரும்: அத்தகையவர் அரிது, அவருக்கு நிகர் யாரும் இல்லை. இரக்கமிக்க இராமர், தன் மக்களின் இதயங்களை அறிந்து, அனைவரின் நிலையையும் கண்டார். உறுதியானவர், தர்மத்தின் எடையைச் சுமப்பவர், ஞானமான நடத்தையில் தேர்ச்சி பெற்றவர், சத்தியம், அன்பு, மென்மை, மகிழ்ச்சி ஆகியவற்றின் கடல், ரகுராஜா, நாடு, நேரம், சந்தர்ப்பம், சபை ஆகியவற்றை உணர்ந்து, தன் அனைத்தும் போல வார்த்தைகளைப் பேசினார்: அவற்றின் பயன் நலன், அவற்றைக் கேட்பது சந்திர அமிர்தம் போல குளிர்ச்சியானது. 'அன்பு பரதா, நீ தர்மத்தின் தூண், மக்கள் வழக்கங்கள் மற்றும் வேதங்களில் தேர்ச்சி பெற்றவர், அன்பில் சிறந்தவர்.'

Verse 652 (दोहा/सोरठा)

करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात। गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।304।।

karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta | gura samāja laghu bandhu guna kusamayã kimi kahi jāta ||304||

செயலிலும் சொல்லிலும் மனத்திலும் நீ தூயவன், அன்பே—உன் இயல்பே போல ஒருமைப்பாட்டுடன் நிற்பவன். ஆனால் இவ்வளவு காலமற்ற நெருக்கடியில், மூத்தோரின் ஆலோசனையின் மகிமையும் இளைய தம்பியின் குணநலனும் எவ்வாறு போதுமெனச் சொல்ல இயலும்?

Verse 653 (चौपाई)

जानहु तात तरनि कुल रीती। सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।। समउ समाजु लाज गुरुजन की। उदासीन हित अनहित मन की।। तुम्हहि बिदित सबही कर करमू। आपन मोर परम हित धरमू।। मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा। तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।। तात तात बिनु बात हमारी। केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।। नतरु प्रजा परिजन परिवारू। हमहि सहित सबु होत खुआरू।। जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू। जग केहि कहहु न होइ कलेसू।। तस उतपातु तात बिधि कीन्हा। मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।

jānahu tāta tarani kula rītī | satya-sandha pitu kīrati prītī || samau samāju lāja gurujana kī | udāsīna hita anhita mana kī || tumhahi bidita sabahī kara karamū | āpana mora parama hita dharamū || mohi saba bhाँti bharosa tumhārā | tadapi kahaũ avasara anusārā || tāta tāta binu bāta hamārī | kevala gurukula kṛpā̃ sãbhārī || nataru prajā parijana parivārū | hamahi sahita sabu hota khuārū || jaũ binu avasara athavā̃ dinesū | jaga kehi kahahu na hoi kalesū || tasa utapātu tāta bidhi kīnhā | muni mithilesa rākhi sabu līnhā ||

அன்பு பரதா! சூரியகுலத்தின் மரபுநெறியை அறிந்துகொள். உன் தந்தை சத்தியநிஷ்டன்; தன் நற்பெயரையே உயிரெனக் காத்தவன். காலத்தையும் சபையையும் எண்ணி நட; மூத்தோரின் மரியாதையைப் பாதுகாப்பாயாக; லாபநஷ்டங்களை அளக்கும் போது மனத்தைப் பாகுபாடின்றி வைத்திரு. அனைவரின் செயல்களையும் நீ அறிவாய்; உனது பரம நன்மை தர்மமே—எனதும்கூட அதுவே. எல்லாவிதத்திலும் உன்னை நான் நம்புகிறேன்; ஆயினும் சந்தர்ப்பம் வேண்டுமென்பதால் இவ்வாறு உரைக்கிறேன். அன்புத் தம்பி! நீ இல்லையெனில், நம் நிலை குருகுலத்தின் அருளால் மட்டுமே நிலைத்திருக்கும்; இல்லையேல் மக்கள், உறவினர், குடும்பங்கள்—என்னோடும் சேர்ந்து—அனைவரும் அழிவுறுவர். உரிய காலமின்றி செயல் புரிந்தால், சூரியனுக்கே கூட—உலகில் யார் கலக்கத்திலிருந்து தப்புவர்? இத்தகைய பெருஞ்சுழலை விதி எழுப்பியது; ஆனால் முனிவர்களும் ஜனக மன்னனும் அனைத்தையும் கட்டுப்பாட்டில் வைத்தனர்.

Verse 654 (दोहा/सोरठा)

राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम। गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।305।।

rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma | gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoi hi parināma ||305||

அரசின் காரியங்கள், எல்லா மரியாதையும், தர்மத்தைத் தாங்கும் அரசப் பொறுப்பு, பூமியின் நிலைமை, செல்வமும் இல்லமும்—குருவின் தாங்கும் அருளால் அனைத்தும் நிலைபெற்று, முடிவு நன்மையாகவே அமையும்.

Verse 655 (चौपाई)

राजधरम सरबसु एतनोई। जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।। बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती। बिनु अधार मन तोषु न साँती।। भरत सील गुर सचिव समाजू। सकुच सनेह बिबस रघुराजू।। प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं। सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।। चरनपीठ करुनानिधान के। जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।। संपुट भरत सनेह रतन के। आखर जुग जुन जीव जतन के।। कुल कपाट कर कुसल करम के। बिमल नयन सेवा सुधरम के।। भरत मुदित अवलंब लहे तें। अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।

rājadharma sarbasu etanoī | jimi mana māhā̃ manoratha goī || bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī | binu adhāra mana toṣu na sā̃tī || bharata sīla guru saciva samājū | sakuca saneha bibasa raghurājū || prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ | sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ || caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke | janu juga jāmika prajā prāna ke || saṃpuṭa bharata saneha ratana ke | ākhara juga juna jīva jatana ke || kula kapāṭa kara kusala karama ke | bimala nayana sevā sudharama ke || bharata mudita avalaṃba lahe tẽ | asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||

அரசரது தர்மத்தின் முழு சாரம் இதுவே: ஆட்சியாளரின் உள்ளத்திலுள்ள நோக்கம் நன்கு ஆளப்பட்ட மனதைப் போல இருக்க வேண்டும். இராமர் தம் சகோதரருக்குப் பலவாறு அறிவுரை கூறினார்; ஏனெனில் உண்மையான ஆதாரமின்றி, உள்ளம் திருப்தியோ அமைதியோ அடையாது. பரதனின் குணத்தையும் மூத்தோரையும் அமைச்சர்களையும் கண்டு, ரகுராஜா அடக்கமான அன்பில் திளைத்தார். பின்னர், கருணையுடன், இறைவன் தம் திருவடிகளை அளித்தார்; பரதன் அவற்றைப் பக்தியுடன் தலையில் தாங்கினான். கருணைக்கு இருப்பிடமான அத்திருவடிகள், உலகின் சுமையைத் தாங்கும் ஆதாரமாகவும் மக்களின் உயிராகவும் விளங்கின. அவை பரதனின் அன்பின் மணிப்பெட்டகமாகவும், உயிர்கள் முயன்று செல்லும் இரு எழுத்துக்களாகவும் இருந்தன. அவை குலத்தின் நல்வழிக்கான கதவாகவும், தூய கடமையின் பணிவின் தூய்மையான கண்களாகவும் விளங்கின. பரதன் அவ்வாதாரத்தைக் கண்டு மகிழ்ந்தான் - சீதையும் இராமரும் உடைய அத்தகைய மகிழ்ச்சியும் புகழும் அவனுக்குக் கிடைத்தது.

Verse 656 (दोहा/सोरठा)

मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ। लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।

māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi | loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||

அவன் விடைபெற்று வணங்கினான்; ராமன் அவனைத் தம் மார்போடு அணைத்தார். மக்கள் கலக்கத்தில் ஆழ்ந்தனர்; தேவர்களின் தலைவன் (இந்திரன்) வளைந்த புத்தியுடன், காலமற்ற ஓர் இடைவெளியைத் தேடி கண்டான்.

Verse 657 (चौपाई)

सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी। अवधि आस सम जीवनि जी की।। नतरु लखन सिय सम बियोगा। हहरि मरत सब लोग कुरोगा।। रामकृपाँ अवरेब सुधारी। बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।। भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो। राम प्रेम रसु कहि न परत सो।। तन मन बचन उमग अनुरागा। धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।। बारिज लोचन मोचत बारी। देखि दसा सुर सभा दुखारी।। मुनिगन गुर धुर धीर जनक से। ग्यान अनल मन कसें कनक से।। जे बिरंचि निरलेप उपाए। पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।

so kucāli saba kahã bhai nīkī | avadhi āsa sama jīvani jī kī || nataru lakhana siya sama biyogā | hahari marata saba loga kurogā || rāmakṛpā̃ avareba sudhārī | bibudha dhāri bhai guṇada gohārī || bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so | rāma prema rasu kahi na parata so || tana mana bacana umaga anurāgā | dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā || bārija locana mocata bārī | dekhi dasā sura sabhā dukhārī || munigana guru dhura dhīra janaka se | gyāna anala mana kasẽ kanaka se || je birañci nirlepa upāe | paduma patra jimi jaga jala jāe ||

அந்தப் பின்னடைவு அனைவருக்கும் நன்மையாக மாறியது - நம்பிக்கையே வாழ்க்கை வாழும் எல்லையாகும். இல்லையெனில், இலக்குவனையும் சீதையையும் பிரிந்ததில், அனைத்து மக்களும் கதறி அழுது கொடிய நோயால் உயிரிழந்திருப்பர். இராமரின் கிருபையால் அந்தக் குறை தீர்க்கப்பட்டது; தேவர்கள் கூட உருவம் கொண்டு, குணங்களின் சுரங்கத்தைப் போற்றினர். பரதன் தன் சகோதரரைச் சந்தித்து அணைத்துக்கொண்டபோது - இராமரின் அன்பின் அமிர்தத்தை வார்த்தைகளால் விவரிக்க இயலாது. அன்பு உடல், மனம், பேச்சு வழியாகப் பொங்கியது; உறுதிப்பாடுடைய முன்னோர்களும் கூட தம் நிதானத்தை இழந்தனர். தாமரைக்கண்களையுடைய இறைவன் கண்ணீர் வடித்தார்; இதைக் கண்டு, தேவர்களின் சபை துயரம் கொண்டது. முனிவர்கள், மூத்தோர், மிகவும் உறுதியான ஜனகர் - அறிவின் நெருப்பால் சோதிக்கப்பட்டு, கலப்பைக்கல்லில் உள்ள தங்கம் போல விளங்கினர். பிரம்மாவால் கறையற்றவர்களாகப் படைக்கப்பட்டவர்களும் கூட, உலகின் நீரில் உள்ள தாமரை இதழ்களைப் போல இருந்தனர்.

Verse 658 (दोहा/सोरठा)

तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार। भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।

teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra | bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||

ரகுபரனுக்கும் பரதனுக்கும் இடையிலான ஒப்பற்ற, எல்லையற்ற அன்பைக் கண்டு அவர்களும் மனம்-உடல்-வாக்கு அனைத்தும் வைராக்யமும் விவேகச் சிந்தனையும் நிறைந்த நிலையில் ஒன்றிப் போனார்கள்.

Verse 659 (चौपाई)

जहाँ जनक गुर मति भोरी। प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।। बरनत रघुबर भरत बियोगू। सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।। सो सकोच रसु अकथ सुबानी। समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।। भेंटि भरत रघुबर समुझाए। पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।। सेवक सचिव भरत रुख पाई। निज निज काज लगे सब जाई।। सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा। लगे चलन के साजन साजा।। प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई। चले सीस धरि राम रजाई।। मुनि तापस बनदेव निहोरी। सब सनमानि बहोरि बहोरी।।

jahā̃ janaka guru mati bhorī | prākṛta prīti kahata baṛi khorī || baranata raghubara bharata biyogū | suni kaṭhora kabi jānihi logū || so sakoca rasu akatha subānī | samau sanehu sumiri sakucānī || bhẽṭi bharata raghubara samujhāe | puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe || sevaka saciva bharata rukha pāī | nija nija kāja lage saba jāī || suni dārun dukhu duhū̃ samājā | lage calana ke sājana sājā || prabhu pada paduma bandi dou bhāī | cale sīsa dhari rāma rajāī || muni tāpasa banadeva nihorī | saba sanamāni bahori bahorī ||

நான் - ஜனகரின் குரு - இவ்வளவு எளிய மனத்தினனாக இருக்க, வெறும் உலகியல் அன்பைப் பற்றிப் பேசுவது பெரும் குற்றமாகும். ரகுபரனுக்கும் பரதனுக்கும் இடையிலான பிரிவை விவரிக்க - மக்கள் கவிஞரைக் கடின இதயமுடையவர் என எண்ணுவர். அந்த அடக்கத்தின் ரஸம் பேச்சிற்கு அப்பாற்பட்டது; அந்தக் காலத்தையும் அந்த அன்பையும் நினைக்க, வார்த்தைகளே வெட்கப்படுகின்றன. பரதனைச் சந்தித்து, ரகுபரன் அவனுக்கு அறிவுரை கூறினார், பின்னர் பகைவர்களை வென்றவர் மகிழ்ச்சியுடன் அவனை மீண்டும் தம் இதயத்தில் இணைத்துக்கொண்டார். பணியாளர்களும் அமைச்சர்களும் பரதனின் எண்ணத்தைப் புரிந்துகொண்டு, ஒவ்வொருவரும் தங்கள் கடமைக்குச் சென்றனர். இரு தரப்பிலும் உள்ள பயங்கரமான துயரத்தைக் கேட்டு, புறப்படுவதற்கான ஏற்பாடுகள் தொடங்கின. இரு சகோதரர்களும் இறைவனின் தாமரை திருவடிகளில் வணங்கி, இராமரின் ஆணையைத் தலையில் தாங்கிப் புறப்பட்டனர். அவர்கள் முனிவர்கள், தவசிகள், காட்டுத் தெய்வங்கள் ஆகியோரை வணங்கி, அனைவரையும் மீண்டும் மீண்டும் மரியாதை செய்தனர்.

Verse 660 (दोहा/सोरठा)

लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि। चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।

lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri | cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||

லக்ஷ்மணனைச் சந்தித்து வணங்கி, சீதையின் திருவடித் தூளைத் தன் தலையில் அணிந்து, அவன் புறப்பட்டான். அன்புமிகு ஆசிகளைச் செவிமடுத்து முன்னேறினான்—அவன் எல்லா மங்கல நன்மைகளின் உருவமே.

Verse 661 (चौपाई)

सानुज राम नृपहि सिर नाई। कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।। देव दया बस बड़ दुखु पायउ। सहित समाज काननहिं आयउ।। पुर पगु धारिअ देइ असीसा। कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।। मुनि महिदेव साधु सनमाने। बिदा किए हरि हर सम जाने।। सासु समीप गए दोउ भाई। फिरे बंदि पग आसिष पाई।। कौसिक बामदेव जाबाली। पुरजन परिजन सचिव सुचाली।। जथा जोगु करि बिनय प्रनामा। बिदा किए सब सानुज रामा।। नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे। सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।

s-anuja rāma nṛpahi sir nāī | kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī || deva dayā basa baṛa dukhu pāyu | sahita samāja kānanahiṃ āyu || pura pagu dhāri-a dei asīsā | kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā || muni mahideva sādhu sanamāne | bidā kiye hari hara sama jāne || sāsu samīpa gae dou bhāī | phire bandi paga āsiṣa pāī || kausika bāmadeva jāvālī | purajana parijana saciva sucālī || jathā jogu kari binaya pranāmā | bidā kiye saba s-anuja rāmā || nāri puruṣa laghu madhya baṛere | saba sanamāni kṛpānidhi phere ||

இராமர், தம் தம்பியுடன், அரசருக்குத் தலை வணங்கி, பலவாறு பணிவாக வேண்டினார். இறைவனின் கருணையின் கட்டளையால் அவர் பெரும் துயரத்தை அடைந்திருந்தார், தம் தோழர்களுடன் காட்டிற்குப் புறப்பட்டார். நகருக்கு வெளியே காலடி எடுத்து வைத்து, ஆசீர்வாதங்களைப் பெற்றார்; மனிதர்களின் தலைவர், தம் இதயத்தை உறுதிப்படுத்தி, தம் பயணத்தைத் தொடங்கினார். முனிவர்கள், மூத்த துறவிகள், புனிதர்கள் ஆகியோரை மரியாதை செய்து, அவர்களை விடைபெற அனுப்பினார், அவர்களை ஹரி மற்றும் ஹரருக்கு நிகராகக் கருதினார். இரு சகோதரர்களும் ராணி அன்னையரிடம் சென்று, அவர்கள் திருவடிகளில் வணங்கி ஆசீர்வாதம் பெற்றுத் திரும்பினர். கௌசிகர், வாமதேவர், ஜாபாலி - குடிமக்கள், உறவினர்கள், நல்ல நடத்தையுடைய அமைச்சர்கள் - ஒவ்வொருவரும் தகுந்தபடி பணிவுடன் வணங்கினர்; அனைவரும் இராமரால் தம் தம்பியுடன் விடைபெற அனுப்பப்பட்டனர். பெண்களும் ஆண்களும், சிறியவர்கள், நடுத்தரமானவர்கள், பெரியவர்கள் - அனைவருக்கும் மரியாதை காட்டி, கருணையின் கடல் திரும்பிச் சென்றார்.

Verse 662 (दोहा/सोरठा)

भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि। बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।

bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi | bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||

பரதனின் தாயின் திருவடிகளில் வணங்கி, பகவான் தூய அன்புடன் அவளைச் சந்தித்தார். விடைபெற்று, பல்லக்கு தயாரானது; அவளின் வெட்கமும் கலக்கமும் அனைத்தும் அகன்றன.

Verse 663 (चौपाई)

परिजन मातु पितहि मिलि सीता। फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।। करि प्रनामु भेंटी सब सासू। प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।। सुनि सिख अभिमत आसिष पाई। रही सीय दुहु प्रीति समाई।। रघुपति पटु पालकीं मगाईं। करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।। बार बार हिलि मिलि दुहु भाई। सम सनेहँ जननी पहुँचाई।। साजि बाजि गज बाहन नाना। भरत भूप दल कीन्ह पयाना।। हृदयँ रामु सिय लखन समेता। चले जाहिं सब लोग अचेता।। बसह बाजि गज पसु हियँ हारें। चले जाहिं परबस मन मारें।।

parijana mātu pitahi mili sītā | phirī prānapriya prema punītā || kari pranāmu bheṇṭī saba sāsū | prīti kahata kavi hiyaṃ na hulāsū || suni sikha abhimata āsiṣa pāī | rahī sīya duhu prīti samāī || raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ | kari prabodhu saba mātu caṛhāī || bāra bāra hili mili duhu bhāī | sama sanehaṃ jananī pahuṃcāī || sāji bāji gaja bāhana nānā | bharata bhūpa dala kīnha payānā || hṛdayaṃ rāmu siya lakhana sametā | cale jāhiṃ saba loga acetā || basaha bāji gaja pasu hiyaṃ hāre | cale jāhiṃ parabasa mana māre ||

சீதா தன் உறவினரையும், தாய்மாரையும் தந்தையரையும் சந்தித்து, உயிரினும் இனிய தன் புனிதமான அன்பை அவர்களுக்குத் திருப்பி அளித்தாள். வணங்கி எல்லா ராஜமாதாக்களையும் வணங்கினாள்; அந்த அன்பின் இனிமையைச் சொல்லச் சொல்ல கவியின் உள்ளம் நிறைவறியாது மகிழ்ந்தது. அறிவுரைகளைச் செவி கொண்டு, அருமையான ஆசிகளைப் பெற்று, இரு குடும்பங்களின்மேலும் சமமான அன்பில் சீதா மூழ்கினாள். ரகுபதி பல்லக்குகளை ஏற்பாடு செய்யச் சொல்லி, மென்மையாக ஆறுதல் கூறி, எல்லா தாய்மாரையும் அதில் அமரச் செய்தார். இரு சகோதரரும் மீண்டும் மீண்டும் சந்தித்து அணைத்துக்கொண்டு, சம அன்புடன் தாய்மாரை வழியனுப்பினர். மங்கல ஆரவாரம், இசை, யானைகள், பலவகை வாகனங்கள் சூழ, அரசன் பரதன் தன் படையுடன் புறப்பட்டான். ராமன், சீதை, இலக்குவன்—இவர்களையே உள்ளத்தில் தாங்கி மக்கள் மயங்கியவர்கள்போல் சென்றனர்; குதிரைகளும் யானைகளும் கூட மனம் தளர்ந்து, ஆற்றலிழந்து, உயிர் நொறுங்கியபடி உதவியற்றவர்களாய் நகர்ந்தன.

Verse 664 (दोहा/सोरठा)

गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत। फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।320।।

guru guratiya pada bandi prabhu sītā lakhana sameta | phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa ||320||

குருவின் திருவடிகளிலும் குருபத்னியின் திருவடிகளிலும் வணங்கி, சீதா இலக்குவனுடன் கூடிய பகவான் திரும்பினார்; ஆனந்தமும் அதிசயமும் கலந்த மனத்துடன் இலைகளால் கட்டிய குடிலுக்கு வந்து சேர்ந்தார்.