Ayodhya KandaPrakarana 3315 Verses

Prakarana 33

त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और लोक-मान की परिधि से हटकर ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानना। यह सोपान साधक को ‘वैराग्य-युक्त कर्तव्य’ सिखाता है—जहाँ वियोग (बिरह) भाव को भक्ति का ईंधन बनाकर, राज्य-धर्म भी सेवा-धर्म में परिणत होता है (भरत का पादुका-राज्य)।

अयोध्याकाण्डस्य प्रमुखो रसः करुण-वियोगः; किन्तु स शोक एव न तिष्ठति—धर्म-निश्चये भक्ति-वैराग्ये च परिपक्वो भवति। अस्मिन् अंशे सीतायाः श्वश्रूणां प्रणामः, कुटुम्ब-वियोगः, अनन्तरं भरतस्य नन्दिग्रामे पादुका-राज्यम्—एतानि सर्वाणि ‘लोक-धर्मं’ ‘राम-धर्मे’ विलापयन्ति। अत्र तुलसी राजसत्तां साधनं कृत्वापि त्याग-आदर्शं निर्माति—भरतस्य शासनं ‘निरुपाधि’ भवति, स्वार्थ-उपाधि-रहितम्। करुणया सह शान्त-रसः उदेति, यतः वियोगेन मनः शुद्धं भूत्वा नियमोपवास-सम-दमनादिषु प्रवर्तते। एवं अयं सोपानः साधकं शिक्षयति—ईश्वर-आज्ञायाः पुरतः निज-अधिकारः, भोगः, प्रतिष्ठा च गौणाः; सेवा एव मुक्तेः व्यवहार-भूमिः।

Verses

चौपाई 320.1-4

परिजन मातु पितहि मिलि सीता।फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।।

करि प्रनामु भेंटी सब सासू।प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।।

सुनि सिख अभिमत आसिष पाई।रही सीय दुहु प्रीति समाई।।

रघुपति पटु पालकीं मगाईं।करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।।

बार बार हिलि मिलि दुहु भाई।सम सनेहँ जननी पहुँचाई।।

साजि बाजि गज बाहन नाना।भरत भूप दल कीन्ह पयाना।।

हृदयँ रामु सिय लखन समेता।चले जाहिं सब लोग अचेता।।

बसह बाजि गज पसु हियँ हारें।चले जाहिं परबस मन मारें।।

parijana mātu pitahi mili sītā |phirī prānapriya prema punītā ||

kari pranāmu bheṇṭī saba sāsū |prīti kahata kavi hiyaṃ na hulāsū ||

suni sikha abhimata āsiṣa pāī |rahī sīya duhu prīti samāī ||

raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ |kari prabodhu saba mātu caṛhāī ||

bāra bāra hili mili duhu bhāī |sama sanehaṃ jananī pahuṃcāī ||

sāji bāji gaja bāhana nānā |bharata bhūpa dala kīnha payānā ||

hṛdayaṃ rāmu siya lakhana sametā |cale jāhiṃ saba loga acetā ||

basaha bāji gaja pasu hiyaṃ hāre |cale jāhiṃ parabasa mana māre ||

स्वबान्धवान् मातरं पितरं च मिल्य सीता प्राणप्रिया पवित्रप्रेमा प्रत्यावृत्ता। श्वश्रूः सर्वाः प्रणम्य परिष्वज्य च कविहृदयं तादृशप्रेम कथयितुं न साहते। ताभिः समुपदिष्टं श्रुत्वा अभिमताशीर्वादं च प्राप्य सीता उभयकुलप्रेमणि मग्ना तिष्ठति। रघुपतिः शोभनानि पालक्यः आनापयत् सर्वाश्च मातॄः समाश्वास्य तासु आरोपयत्। पुनः पुनः दावौ भ्रातरौ ताः परिष्वज्य समानस्नेहेन मातॄः प्रेषितवन्तौ। हयान् गजान् बहूनि च वाहनानि सज्जीकृत्य भरतः राजा च सैन्यं प्रस्थापयताम्। हृदये रामं सीतां लक्ष्मणं च समेत्य सर्वे जनाः विमूढा गच्छन्ति स्म। वृषभाः हया गजाः पशवश्च हृदयेन खिन्नाः अनिच्छया गच्छन्ति स्म मनोविहताः।

दोहा 320

गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत।फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।⁠320।।

guru guratiya pada bandi prabhu sītā lakhana sameta |phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa ||⁠320||

गुरोः गुरुपत्न्याश्च चरणौ प्रणम्य, प्रभुः सीतया लक्ष्मणेन च सहितः प्रत्यावृत्य, हर्षविस्मयाभ्यां सह पर्णकुटीम् आगतः।

चौपाई 321.1-4

बिदा कीन्ह सनमानि निषादू।चलेउ हृदयँ बड़ बिरह बिषादू।।

कोल किरात भिल्ल बनचारी।फेरे फिरे जोहारि जोहारी।।

प्रभु सिय लखन बैठि बट छाहीं।प्रिय परिजन बियोग बिलखाहीं।।

भरत सनेह सुभाउ सुबानी।प्रिया अनुज सन कहत बखानी।।

प्रीति प्रतीति बचन मन करनी।श्रीमुख राम प्रेम बस बरनी।।

तेहि अवसर खग मृग जल मीना।चित्रकूट चर अचर मलीना।।

बिबुध बिलोकि दसा रघुबर की।बरषि सुमन कहि गति घर घर की।।

प्रभु प्रनामु करि दीन्ह भरोसो।चले मुदित मन डर न खरो सो।।

bidā kīnha sanamāni niṣādū |caleu hṛdayã baṛa biraha biṣādū ||

kola kirāta bhilla banacārī |phere phire johāri johārī ||

prabhu siya lakhana baiṭhi baṭa chāhīṁ |priya parijana biyoga bilakhāhīṁ ||

bharata saneha subhāu subānī |priyā anuja sana kahata bakhānī ||

prīti pratīti bacana mana karanī |śrīmukha rāma prema basa baranī ||

tehi avasara khaga mṛga jala mīnā |citrakūṭa cara acara malīnā ||

bibudha biloki dasā raghubara kī |baraṣi sumana kahi gati ghara ghara kī ||

prabhu pranāmu kari dīnha bharoso |cale mudita mana ḍara na kharo so ||

श्रीरामः निषादं सम्मान्य विसर्जयामास, स च हृदये विरहस्य महतीं वेदनां नीत्वा अगच्छत्। कोलाः किराताः भिल्लाः अन्ये च वनचारिणः प्रत्यावर्तिताः, ते च पुनः पुनः प्रणामं कुर्वाणाः प्रत्यावृत्ताः। प्रभुः सीता लक्ष्मणः च वटवृक्षस्य छायायाम् उपविष्टाः प्रियबन्धुभिः सह वियोगे विलपन्तः स्म। सः प्रियायै अनुजाय च भरतस्य स्नेहं स्वभावं मृदुवाणीं च विस्तरेण कथयति स्म। श्रीरामः प्रेमवशीभूतः स्वश्रीमुखेन भरतस्य प्रीतिं प्रतीतिं वाचा मनसा कर्मणा च वर्णयति स्म। तस्मिन् काले चित्रकूटस्य खगाः मृगाः जलमीनाः चराचराणि च सर्वाणि दुःखितानि अभवन्। देवाः रघुवरस्य दशां दृष्ट्वा पुष्पाणि वर्षयन्तः स्वस्वगृहस्य गतिं कथयन्ति स्म। प्रभुः तेभ्यः प्रणामं कृत्वा आश्वासनं दत्वा, ते हर्षितमनसः कणमात्रमपि भयं न धारयन्तः अगच्छन्।

दोहा 321

सानुज सीय समेत प्रभु राजत परन कुटीर।भगति ग्यानु बैराग्य जनु सोहत धरें सरीर।।⁠321।।

sānuja sīya sameta prabhu rājata parana kuṭīra |bhagati gyānu bairāgya janu sohata dhareṁ sarīra ||⁠321||

अनुजेन सीतया च सहितः प्रभुः पर्णकुटीरे राजते स्म, यथा भक्तिः ज्ञानं वैराग्यं च शरीरं धृत्वा तत्र भासते।

चौपाई 322.1-4

मुनि महिसुर गुर भरत भुआलू।राम बिरहँ सबु साजु बिहालू।।

प्रभु गुन ग्राम गनत मन माहीं।सब चुपचाप चले मग जाहीं।।

जमुना उतरि पार सबु भयऊ।सो बासरु बिनु भोजन गयऊ।।

उतरि देवसरि दूसर बासू।रामसखाँ सब कीन्ह सुपासू।।

सई उतरि गोमतीं नहाए।चौथें दिवस अवधपुर आए।।

जनकु रहे पुर बासर चारी।राज काज सब साज सँभारी।।

सौंपि सचिव गुर भरतहि राजू।तेरहुति चले साजि सबु साजू।।

नगर नारि नर गुर सिख मानी।बसे सुखेन राम रजधानी।।

muni mahisura gura bharata bhuālū |rāma birahã sabu sāju bihālū ||

prabhu guna grāma ganata mana māhīṁ |saba cupacāpa cale maga jāhīṁ ||

jamunā utari pāra sabu bhayaū |so bāsaru binu bhojana gayaū ||

utari devasari dūsara bāsū |rāmasakhā̃ saba kīnha supāsū ||

saī utari gomatīṁ nahāe |cautheṁ divasa avadhapura āe ||

janaku rahe pura bāsara cārī |rāja kāja saba sāja sãbhārī ||

sauṁpi saciva gura bharatahi rājū |terahuti cale sāji sabu sājū ||

nagara nāri nara gura sikha mānī |base sukhena rāma rajadhānī ||

मुनिः वशिष्ठः ब्राह्मणाः गुरुः भरतः राजा च, सर्वः समुदायः च रामविरहेण दुःखिताः अभवन्। मनसि प्रभोः गुणान् गणयन्तः सर्वे मौनेन मार्गं प्रति अगच्छन्। यमुनां उत्तीर्य सर्वे पारं गताः, सः च दिवसः भोजनं विना व्यतीतः। देवसरितं गङ्गां उत्तीर्य द्वितीयं विश्रामं कृतवन्तः, रामसखा च तेषां कृते सर्वाः सुखसुविधाः अकरोत्। सईं नदीं उत्तीर्य गोमत्यां स्नात्वा चतुर्थे दिवसे अयोध्यानगरं प्राप्तवन्तः। जनकः नगरे चत्वारि दिनानि अवसत्, सर्वाणि राजकार्याणि सुव्यवस्थितानि अकरोत्। राज्यं सचिवाय गुरवे भरताय च समर्प्य, सर्वं परिवारं सज्जीकृत्य तिरहुतं प्रति प्रस्थितः। नगरस्य स्त्रीपुरुषाः गुरोः उपदेशं मानयन्तः रामराजधान्यां सुखेन अवसन्।

दोहा 322

राम दरस लगि लोग सब करत नेम उपबास।तजि तजि भूषन भोग सुख जिअत अवधि कीं आस।।⁠322।।

rāma darasa lagi loga saba karata nema upabāsa |taji taji bhūṣana bhoga sukha jiata avadhi kīṁ āsa ||⁠322||

रामदर्शनाय सर्वे जनाः नियमोपवासान् आचरन्ति। आभरणभोगसुखानि एकैकं त्यक्त्वा ते नियतकालस्य आशया एव जीवन्ति।

चौपाई 323.1-4

सचिव सुसेवक भरत प्रबोधे।निज निज काज पाइ पाइ सिख ओधे।।

पुनि सिख दीन्ह बोलि लघु भाई।सौंपी सकल मातु सेवकाई।।

भूसुर बोलि भरत कर जोरे।करि प्रनाम बय बिनय निहोरे।।

ऊँच नीच कारजु भल पोचू।आयसु देब न करब सँकोचू।।

परिजन पुरजन प्रजा बोलाए।समाधानु करि सुबस बसाए।।

सानुज गे गुर गेहँ बहोरी।करि दंडवत कहत कर जोरी।।

आयसु होइ त रहौं सनेमा।बोले मुनि तन पुलकि सपेमा।।

समुझव कहब करब तुम्ह जोई।धरम सारु जग होइहि सोई।।

saciva susevaka bharata prabodhe |nija nija kāja pāi pāi sikha odhe ||

puni sikha dīnha boli laghu bhāī |sauṁpī sakala mātu sevakāī ||

bhūsura boli bharata kara jore |kari pranāma baya binaya nihore ||

ū̃ca nīca kāraju bhala pocū |āyasu deba na karaba sãkocū ||

parijana purajana prajā bolāe |samādhānu kari subasa basāe ||

sānuja ge gura gehã bahorī |kari daṁḍavata kahata kara jorī ||

āyasu hoi ta rahauṁ sanemā |bole muni tana pulaki sapemā ||

samujhava kahaba karaba tumha joī |dharama sāru jaga hoihi soī ||

भरतः सचिवान् सुसेवकान् च अवोधयत्, प्रत्येकः च स्वकार्यम् प्राप्य उत्साहेन स्वकार्ये प्रवृत्तः। ततः सः अनुजं भ्रातरम् आहूय तं शिक्षितवान्, सर्वमातृणां सेवां च तस्मै समर्पितवान्। ब्राह्मणान् आहूय भरतः करौ संयम्य प्रणामं कृत्वा वयःक्रमेण विनयेन प्रार्थितवान्। उच्चं नीचं वा कार्यम्, भद्रम् अभद्रं वा भवतु, भवदाज्ञां मे ददातु, सङ्कोचं मा कुरुत। कुटुम्बिनः नगरजनान् प्रजान् च आहूय तान् सान्त्वितवान्, स्वस्वगृहेषु सुखेन वस्तुं च निवेशितवान्। ततः अनुजेन सह गुरोः गृहम् अगच्छत्, दण्डवत्प्रणामं कृत्वा करौ संयम्य अवोचत्। आज्ञा भवेत् तर्हि नियमेन तिष्ठामि इति, मुनिः शरीरे प्रेमपुलकितः सन् अवोचत्। यत् किञ्चित् त्वं मन्यसे वदसि करोषि च, तदेव जगति धर्मसारं भविष्यति।

दोहा 323

सुनि सिख पाइ असीस बड़ि गनक बोलि दिनु साधि।सिंघासन प्रभु पादुका बैठारे निरुपाधि।।⁠323।।

suni sikha pāi asīsa baṛi ganaka boli dinu sādhi |siṁghāsana prabhu pādukā baiṭhāre nirupādhi ||⁠323||

मुनेः उपदेशं श्रुत्वा महान् आशीर्वादं प्राप्य च, भरतः ज्योतिषिणम् आहूय दिनम् अवधारितवान्, ततः सर्वचिन्ताभ्यः मुक्तः स्वामिनः पादुके सिंहासने उपवेशितवान्।

चौपाई 324.1-4

राम मातु गुर पद सिरु नाई।प्रभु पद पीठ रजायसु पाई।।

नंदिगावँ करि परन कुटीरा।कीन्ह निवासु धरम धुर धीरा।।

जटाजूट सिर मुनिपट धारी।महि खनि कुस साँथरी सँवारी।।

असन बसन बासन ब्रत नेमा।करत कठिन रिषिधरम सप्रेमा।।

भूषन बसन भोग सुख भूरी।मन तन बचन तजे तिन तूरी।।

अवध राजु सुर राजु सिहाई।दसरथ धनु सुनि धनदु लजाई।।

तेहिं पुर बसत भरत बिनु रागा।चंचरीक जिमि चंपक बागा।।

रमा बिलासु राम अनुरागी।तजत बमन जिमि जन बड़भागी।।

rāma mātu gura pada siru nāī |prabhu pada pīṭha rajāyasu pāī ||

naṁdigāvã kari parana kuṭīrā |kīnha nivāsu dharama dhura dhīrā ||

jaṭājūṭa sira munipaṭa dhārī |mahi khani kusa sā̃tharī sãvārī ||

asana basana bāsana brata nemā |karata kaṭhina riṣidharama sapremā ||

bhūṣana basana bhoga sukha bhūrī |mana tana bacana taje tina tūrī ||

avadha rāju sura rāju sihāī |dasaratha dhanu suni dhanadu lajāī ||

tehiṁ pura basata bharata binu rāgā |caṁcarīka jimi caṁpaka bāgā ||

ramā bilāsu rāma anurāgī |tajata bamana jimi jana baṛabhāgī ||

राममात्रौ गुरोः चरणयोः शिरः नत्वा प्रभोः पादुकयोः आज्ञां प्राप्य, धर्मभारधारी धीरः भरतः नन्दिग्रामे पर्णकुटीरं कृत्वा निवासम् अकरोत्। शिरसि जटाजूटं मुनिवस्त्रं च धारयन् भूमिम् उत्खन्य कुशतृणैः शय्याम् असमर्थयत्। आहारे वस्त्रे पात्रे व्रते नियमे च सः ऋषिधर्मम् अत्यन्तं कठिनं प्रेमणा आचरत्। भूषणानि वस्त्राणि भोगाः सुखानि च बहूनि मनसा शरीरेण वाचा च तृणमिव त्यक्तवान्। अयोध्याराज्यं देवराज्येन अपि असूयते स्म, दशरथस्य धनं श्रुत्वा धनदः अपि लज्जाम् अगच्छत्। तस्मिन् नगरे भरतः विना रागेण निवसति स्म चम्पकवाटिकायाम् भ्रमर इव। यथा महाभागी रामानुरागी जनः लक्ष्म्याः विलासान् वमनमिव त्यजति।

दोहा 324

राम पेम भाजन भरतु बड़े न एहिं करतूति।चातक हंस सराहिअत टेंक बिबेक बिभूति।।⁠324।।

rāma pema bhājana bharatu baṛe na ehiṁ karatūti |cātaka haṁsa sarāhiata ṭeṁka bibeka bibhūti ||⁠324||

भरतः रामप्रेमभाजनं केवलमिदमाचरणेन महान् न। चातकः स्वव्रतनिष्ठया हंश्च विवेकविभूत्या स्तूयेते।

चौपाई 325.1-4

देह दिनहुँ दिन दूबरि होई।घटइ तेजु बलु मुखछबि सोई।।

नित नव राम प्रेम पनु पीना।बढ़त धरम दलु मनु न मलीना।।

जिमि जलु निघटत सरद प्रकासे।बिलसत बेतस बनज बिकासे।।

सम दम संजम नियम उपासा।नखत भरत हिय बिमल अकासा।।

ध्रुव बिस्वास अवधि राका सी।स्वामि सुरति सुरबीथि बिकासी।।

राम पेम बिधु अचल अदोषा।सहित समाज सोह नित चोखा।।

भरत रहनि समुझनि करतूती।भगति बिरति गुन बिमल बिभूती।।

बरनत सकल सुकचि सकुचाहीं।सेस गनेस गिरा गमु नाहीं।।

deha dinahũ dina dūbari hoī |ghaṭai teju balu mukhachabi soī ||

nita nava rāma prema panu pīnā |baṛhata dharama dalu manu na malīnā ||

jimi jalu nighaṭata sarada prakāse |bilasata betasa banaja bikāse ||

sama dama saṁjama niyama upāsā |nakhata bharata hiya bimala akāsā ||

dhruva bisvāsa avadhi rākā sī |svāmi surati surabīthi bikāsī ||

rāma pema bidhu acala adoṣā |sahita samāja soha nita cokhā ||

bharata rahani samujhani karatūtī |bhagati birati guna bimala bibhūtī ||

baranata sakala sukaci sakucāhīṁ |sesa ganesa girā gamu nāhīṁ ||

भरतस्य देहः दिने दिने कृशः अभवत्, परञ्च तेजः बलं मुखच्छविः च न अल्पीभवत्, तथैव अस्ति स्म। रामप्रेमव्रतं नित्यं नवीनं दृढं च अवर्धत, गुणसमूहः वृद्धिं गतः, मनः च न कदाचित् मलिनम् अभवत्। यथा शरदि निर्मले जलं ह्रस्यति, तदा वेतसाः सम्प्रफुल्लाः भवन्ति, कमलानि च विकसन्ति। शमः दमः संयमः नियमः उपवासः च भरतस्य हृदयाकाशस्य निर्मलस्य नक्षत्राणि आसन्। तेषां विश्वासः ध्रुवनक्षत्रम् आसीत्, अवधिः पूर्णिमारात्रिः आसीत्, स्वामिनः स्मरणं च देवयानमार्गः इव प्रकाशते स्म। रामप्रेमरूपः चन्द्रमा अचलः निर्दोषः च आसीत्, यः नक्षत्रसमूहसहितः नित्यं शुभ्रः शोभते स्म। भरतस्य आचारः बुद्धिः कर्माणि च, भक्तिः वैराग्यं गुणानां निर्मला विभूतिः च, सर्वे कवयः तानि वर्णयितुं लज्जन्ति; शेषः गणेशः सरस्वती च तत्र न प्राप्नुवन्ति।

दोहा 325

नित पूजत प्रभु पाँवरी प्रीति न हृदयँ समाति।मागि मागि आयसु करत राज काज बहु भाँति।।⁠325।।

nita pūjata prabhu pā̃varī prīti na hṛdayã samāti |māgi māgi āyasu karata rāja kāja bahu bhā̃ti ||⁠325||

प्रतिदिनं प्रभोः पादुके पूजयति स्म, हृदये च प्रीतिः न समाप्नोति स्म। पुनः पुनः ताभ्याम् आज्ञां प्रार्थयन् बहुविधं राज्यकार्यं सम्पादयति स्म।

चौपाई 326.1-4

पुलक गात हियँ सिय रघुबीरू।जीह नामु जप लोचन नीरू।।

लखन राम सिय कानन बसहीं।भरतु भवन बसि तप तनु कसहीं।।

दोउ दिसि समुझि कहत सबु लोगू।सब बिधि भरत सराहन जोगू।।

सुनि ब्रत नेम साधु सकुचाहीं।देखि दसा मुनिराज लजाहीं।।

परम पुनीत भरत आचरनू।मधुर मंजु मुद मंगल करनू।।

हरन कठिन कलि कलुष कलेसू।महामोह निसि दलन दिनेसू।।

पाप पुंज कुंजर मृगराजू।समन सकल संताप समाजू।।

जन रंजन भंजन भव भारू।राम सनेह सुधाकर सारू।।

pulaka gāta hiyaṁ siya raghubīrū |jīha nāmu japa locana nīrū ||

lakhana rāma siya kānana basahīṁ |bharatu bhavana basi tapa tanu kasahīṁ ||

dou disi samujhi kahata sabu logū |saba bidhi bharata sarāhana jogū ||

suni brata nema sādhu sakucāhīṁ |dekhi dasā munirāja lajāhīṁ ||

parama punīta bharata ācaranū |madhura mañju muda maṅgala karanū ||

harana kaṭhina kali kaluṣa kalesū |mahāmoha nisi dalana dinesū ||

pāpa puñja kuñjara mṛgarājū |samana sakala santāpa samājū ||

jana rañjana bhañjana bhava bhārū |rāma saneha sudhākara sārū ||

भरतस्य गात्रेषु पुलकाः समुद्भूताः, हृदि सीता रघुवीरः च निवसतः, जिह्वा नाम जपति, नेत्रे च अश्रूभिः पूर्णे। लक्ष्मणः रामः सीता च वने निवसन्ति, भरतः तु गृहे निवसन् तपसा शरीरं कृशीकरोति। उभयतः विचार्य सर्वे जनाः वदन्ति यत् भरतः सर्वथा प्रशंसनीयः। तस्य व्रतानि नियमानि च श्रुत्वा साधवः लज्जन्ते, तस्य दशां दृष्ट्वा मुनिराजाः अपि लज्जां अनुभवन्ति। भरतस्य आचरणं परमपवित्रं, मधुरं, मनोहरं च, आनन्दमङ्गलयोः कारणम्। तत् कलियुगस्य कठिनानि पापानि क्लेशान् च हरति, महामोहस्य रात्रेः नाशकः सूर्यः च। तत् पापपुञ्जरूपाणां गजानां सिंहः, सकलसन्तापसमूहस्य नाशकः च। तत् भक्तान् रञ्जयति, भवभारं भञ्जति च; तत् रामप्रेमरूपस्य अमृतमयचन्द्रस्य सारम्।

छन्दः 326

सिय राम प्रेम पियूष पूरन होत जनमु न भरत को।मुनि मन अगम जम नियम सम दम बिषम ब्रत आचरत को।।

दुख दाह दारिद दंभ दूषन सुजस मिस अपहरत को।कलिकाल तुलसी से सठन्हि हठि राम सनमुख करत को।।

siya rāma prema piyūṣa pūrana hota janamu na bharata ko |muni mana agama jama niyama sama dama biṣama brata ācarata ko ||

dukha dāha dārida dambha dūṣana sujasa misa apaharata ko |kalikāla tulasī se saṭhanhi haṭhi rāma sanamukha karata ko ||

यदि सीतारामप्रेमपियूषेण पूर्णः भरतः न जन्म लभेत, तर्हि मुनीनां मनसः अपि अगम्यानि नियमसमदमविषमव्रतानि कः आचरेत्? सुजसः आवरणेन दुःखं दाहं दारिद्र्यं दम्भं दूषणं च कः अपहरेत्? कलिकाले तुलसीवत् दुष्टान् बलात् रामसन्मुखान् कः कुर्यात्?

सोरठा 326

भरत चरित करि नेमु तुलसी जो सादर सुनहिं।सीय राम पद पेमु अवसि होइ भव रस बिरति।।⁠326।।

bharata carita kari nemu tulasī jo sādara sunahiṁ |sīya rāma pada pemu avasi hoi bhava rasa birati ||⁠326||

तुलसीदासः वदति - ये नियमेन भरतस्य चरित्रं श्रद्धया शृण्वन्ति, तेषां सीतारामयोः पादयोः प्रेम निश्चितम् उत्पद्यते, संसाररसेभ्यः वैराग्यं च।

Inside Prakarana 33

Bhakti highlights

मुख्य भक्ति-शिक्षा ‘राम-आज्ञा’ की सर्वोच्चता है—धर्म का मानदंड निजी सुख/अधिकार नहीं, प्रभु की मर्यादा है। सीता का प्रणाम ‘विनय-भक्ति’ का रूप है: संबंधों को तोड़े बिना उन्हें ईश्वर-धर्म में अर्पित करना। भरत का पादुका-राज्य ‘दास्य-भक्ति’ का चरम है: सत्ता को त्यागकर सेवा को स्वीकारना, और प्रभु के चरणों को शासन का केन्द्र बनाना। वियोग को तुलसी ‘भक्ति का ईंधन’ बनाते हैं—बिरह से मन शुद्ध होकर संयम, नियम, उपवास, और सम-दमन में टिकता है; करुणा शोक नहीं, साधना बनती है। इस प्रकरण का निष्कर्ष: प्रतिष्ठा-त्याग + आज्ञा-पालन + निरुपाधि सेवा = राज-धर्म का भी आध्यात्मिकीकरण।

Compositional abstract

अयोध्या काण्ड का प्रमुख रस करुण-वियोग है, पर वह शोक में नहीं ठहरता—वह धर्म-निश्चय और भक्ति-वैराग्य में परिपक्व होता है। इस अंश में सीता का सासुओं को प्रणाम, परिवार का बिछोह, और फिर भरत का नंदिग्राम में पादुका-राज्य—ये सब ‘लोक-धर्म’ को ‘राम-धर्म’ में विलीन करते हैं। तुलसी यहाँ राजसत्ता को साधन बनाकर भी त्याग का आदर्श रचते हैं: भरत का शासन ‘निरुपाधि’ है—स्वार्थ-उपाधि रहित। करुणा के साथ शान्त रस उभरता है, क्योंकि वियोग से मन शुद्ध होकर नियम, उपास, सम-दमन की ओर जाता है। इस प्रकार यह सोपान साधक को सिखाता है कि ईश्वर-आज्ञा के सामने निजी अधिकार, भोग, और प्रतिष्ठा गौण हैं; और सेवा ही मुक्ति-मार्ग की व्यवहार-भूमि है।

The emotional arc

आरम्भ में करुण-वियोग का तीव्र उभार—सीता का सासु-श्वसुर, परिजन और माता-पिता को प्रणाम करते हुए ‘घर’ से ‘धर्म’ की ओर मन का खिंचाव। इसके बाद बिछोह की पीड़ा ‘मर्यादा’ में ढलती है: आँसू हैं पर निर्णय अडिग है, क्योंकि राम-आज्ञा सर्वोपरि है। मध्य में करुण रस शान्त रस से संयुक्त होता है—वियोग शोक नहीं, शुद्धि बनता है; मन नियम, संयम, उपवास, और सेवा-भाव में स्थिर होता है। उत्तरार्ध में भरत का नंदिग्राम-गमन और पादुका-राज्य करुणा को ‘धर्म-निश्चय’ में परिणत करता है: राजसत्ता का त्याग, लोक-मान का विसर्जन, और सेवक-भाव की प्रतिष्ठा। समापन-भाव: शान्त-करुण मिश्रित ‘वैराग्य-युक्त कर्तव्य’—जहाँ विरह भक्ति का ईंधन बनकर शासन को भी साधना बना देता है।

The dialogue

  • तुलसीदास (काव्य-वक्ता; मानस-परंपरा में शिव-परती/याज्ञवल्क्य-भरद्वाज/कागभुशुंडि-गरुड़ संवादों से ‘फिल्टर’ होकर प्रस्तुत)साधक-मन (मानस-श्रवणकर्ता समुदाय/लोक-चित्त) · यह खंड-प्रसंग प्रधानतः ‘याज्ञवल्क्य–भरद्वाज’ (प्रयाग-तट) की धर्म-मीमांसा दृष्टि से संगत है: राजधर्म, त्याग, और लोक-व्यवस्था को भक्ति-साधना में रूपांतरित करना।

Frequently Asked Questions

परंपरा में भरत-चरित (पादुका-राज्य, वैराग्य-युक्त राजधर्म) का पाठ ‘आज्ञापालन-बुद्धि’, ‘विषय-विरक्ति’, और ‘राम-चरण-निष्ठा’ को दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ के लिए यह मान्यता है कि राज/कार्य करते हुए भी मन ‘निरुपाधि’ रह सकता है।

सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का नाम-जप समपूट रूप में जोड़ा जाता है; भरत-पादुका प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘रामचरण-रति’ दृढ़ करने हेतु ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भज मन’/‘राम नाम’ का संकीर्तन-संयोजन भी करती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।

Ask anything about Prakarana 33 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play