Prakarana 33
त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और लोक-मान की परिधि से हटकर ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानना। यह सोपान साधक को ‘वैराग्य-युक्त कर्तव्य’ सिखाता है—जहाँ वियोग (बिरह) भाव को भक्ति का ईंधन बनाकर, राज्य-धर्म भी सेवा-धर्म में परिणत होता है (भरत का पादुका-राज्य)।
ಅಯೋಧ್ಯಾ ಕಾಂಡದ ಪ್ರಮುಖ ರಸ ಕರුණ-ವಿಯೋಗ; ಆದರೆ ಅದು ಶೋಕದಲ್ಲೇ ನಿಲ್ಲದೆ, ಧರ್ಮ-ನಿಶ್ಚಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ-ವೈರಾಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಕ್ವಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯು ಸಾಸುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ, ಕುಟುಂಬದ ವಿಯೋಗ, ಮತ್ತು ನಂತರ ಭರತನ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪಾದುಕಾ-ರಾಜ್ಯ—ಇವೆಲ್ಲ ‘ಲೋಕ-ಧರ್ಮ’ವನ್ನು ‘ರಾಮ-ಧರ್ಮ’ದಲ್ಲಿ ಲೀನಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ತುಲಸಿ ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಸತ್ತೆಯನ್ನು ಸಾಧನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡರೂ ತ್ಯಾಗದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ: ಭರತನ ಆಡಳಿತ ‘ನಿರುಪಾಧಿ’—ಸ್ವಾರ್ಥ-ಉಪಾಧಿರಹಿತ. ಕರුණೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಶಾಂತ ರಸ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಮನ ಶುದ್ಧವಾಗಿ ನಿಯಮ, ಉಪವಾಸ, ಸಮ-ದಮನದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಸೋಪಾನವು ಸಾಧಕನಿಗೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ: ಈಶ್ವರ-ಆಜ್ಞೆಯ ಮುಂದೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಕ್ಕು, ಭೋಗ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ गौಣ; ಮತ್ತು ಸೇವೆಯೇ ಮುಕ್ತಿ-ಮಾರ್ಗದ ವ್ಯವಹಾರ-ಭೂಮಿ.
In this prakarana
People
Verses
ಚೌಪಾಯಿ 320.1-4
परिजन मातु पितहि मिलि सीता।फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।।
करि प्रनामु भेंटी सब सासू।प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।।
सुनि सिख अभिमत आसिष पाई।रही सीय दुहु प्रीति समाई।।
रघुपति पटु पालकीं मगाईं।करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।।
बार बार हिलि मिलि दुहु भाई।सम सनेहँ जननी पहुँचाई।।
साजि बाजि गज बाहन नाना।भरत भूप दल कीन्ह पयाना।।
हृदयँ रामु सिय लखन समेता।चले जाहिं सब लोग अचेता।।
बसह बाजि गज पसु हियँ हारें।चले जाहिं परबस मन मारें।।
parijana mātu pitahi mili sītā |phirī prānapriya prema punītā ||
kari pranāmu bheṇṭī saba sāsū |prīti kahata kavi hiyaṃ na hulāsū ||
suni sikha abhimata āsiṣa pāī |rahī sīya duhu prīti samāī ||
raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ |kari prabodhu saba mātu caṛhāī ||
bāra bāra hili mili duhu bhāī |sama sanehaṃ jananī pahuṃcāī ||
sāji bāji gaja bāhana nānā |bharata bhūpa dala kīnha payānā ||
hṛdayaṃ rāmu siya lakhana sametā |cale jāhiṃ saba loga acetā ||
basaha bāji gaja pasu hiyaṃ hāre |cale jāhiṃ parabasa mana māre ||
ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದವರು, ತಾಯಿ, ತಂದೆ ಆದವರನ್ನು ಭೇಟಿಸಿ, ರಾಮನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣದಷ್ಟು ಪ್ರಿಯಳಾದ ಸೀತೆ, ಪವಿತ್ರವಾದ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದಳು. ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಅತ್ತೆಯರನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿದಳು; ಅಂತಹ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಹೇಳಲು ಕವಿಯ ಹೃದಯ ಧೈರ್ಯ ತಾಳಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬಯಸಿದ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಪಡೆದು, ಇಬ್ಬರು ಕುಟುಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರೇಮ ತುಂಬಿದ ಸೀತೆ ನಿಂತಳು. ರಘುಪತಿ ಸುಂದರವಾದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳನ್ನು ಕರೆಸಿದನು; ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಸಮಾನ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ಭರತ ಮತ್ತು ರಾಜ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊರಟುಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಾಮ, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಆಲೋಚನೆಯೊಂದಿಗೆ, ಎಲ್ಲ ಜನರು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವರಾಗಿ ಹೋದರು. ಎತ್ತುಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹೃದಯ ನೋವಿನಿಂದ, ಮನಸು ಒಡೆದು, ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ ಹೋದವು.
ದೋಹಾ 320
गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत।फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।320।।
guru guratiya pada bandi prabhu sītā lakhana sameta |phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa ||320||
ಗುರು ಮತ್ತು ಗುರುಪತ್ನಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಪ್ರಭು, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ, ಹಿಂದಿರುಗಿ, ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಮಯದೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಎಲೆಗಳ ಕುಟೀರಕ್ಕೆ ಬಂದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 321.1-4
बिदा कीन्ह सनमानि निषादू।चलेउ हृदयँ बड़ बिरह बिषादू।।
कोल किरात भिल्ल बनचारी।फेरे फिरे जोहारि जोहारी।।
प्रभु सिय लखन बैठि बट छाहीं।प्रिय परिजन बियोग बिलखाहीं।।
भरत सनेह सुभाउ सुबानी।प्रिया अनुज सन कहत बखानी।।
प्रीति प्रतीति बचन मन करनी।श्रीमुख राम प्रेम बस बरनी।।
तेहि अवसर खग मृग जल मीना।चित्रकूट चर अचर मलीना।।
बिबुध बिलोकि दसा रघुबर की।बरषि सुमन कहि गति घर घर की।।
प्रभु प्रनामु करि दीन्ह भरोसो।चले मुदित मन डर न खरो सो।।
bidā kīnha sanamāni niṣādū |caleu hṛdayã baṛa biraha biṣādū ||
kola kirāta bhilla banacārī |phere phire johāri johārī ||
prabhu siya lakhana baiṭhi baṭa chāhīṁ |priya parijana biyoga bilakhāhīṁ ||
bharata saneha subhāu subānī |priyā anuja sana kahata bakhānī ||
prīti pratīti bacana mana karanī |śrīmukha rāma prema basa baranī ||
tehi avasara khaga mṛga jala mīnā |citrakūṭa cara acara malīnā ||
bibudha biloki dasā raghubara kī |baraṣi sumana kahi gati ghara ghara kī ||
prabhu pranāmu kari dīnha bharoso |cale mudita mana ḍara na kharo so ||
ನಿಷಾದನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ವಿದಾಯ ನೀಡಿದರು ಪ್ರಭು; ಅವನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ವಿರಹ ದುಃಖದೊಂದಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಹೋದನು. ಕೋಲರು, ಕಿರಾತರು, ಭಿಲ್ಲರು, ಕಾಡು ವಾಸಿಗಳು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ ತಿರುಗಿ ವಂದಿಸುತ್ತಾ ಹೋದರು. ಪ್ರಭು, ಸೀತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಆಲದ ಮರದ ನೆರಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತರು; ಪ್ರಿಯ ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ದುಃಖದಿಂದ ಕಳವಳಿಸಿದರು. ಭರತನ ಪ್ರೀತಿ, ಸ್ವಭಾವ, ಮೃದು ಮಾತುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಗೂ ತಮ್ಮನಿಗೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಪ್ರೀತಿಯ ವಶನಾದ ಶ್ರೀ ರಾಮ, ತನ್ನ ತಿರುಮುಖದಿಂದ ಭರತನ ಒಲವನ್ನು ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಕೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು, ನೀರಿನ ಮೀನುಗಳು, ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತವು ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಇದ್ದವು. ದೇವತೆಗಳು ರಘುವಂಶ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೇಳಿದರು. ಪ್ರಭು ಅವರಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದನು; ಅವರು ಆನಂದ ಹೃದಯದಿಂದ, ಒಂದು ಅಣುವಿನಷ್ಟು ಭಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಹೋದರು.
ದೋಹಾ 321
सानुज सीय समेत प्रभु राजत परन कुटीर।भगति ग्यानु बैराग्य जनु सोहत धरें सरीर।।321।।
sānuja sīya sameta prabhu rājata parana kuṭīra |bhagati gyānu bairāgya janu sohata dhareṁ sarīra ||321||
ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಭು ಎಲೆಗಳ ಕುಟೀರದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆದರು; ಭಕ್ತಿ, ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯಗಳು ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 322.1-4
मुनि महिसुर गुर भरत भुआलू।राम बिरहँ सबु साजु बिहालू।।
प्रभु गुन ग्राम गनत मन माहीं।सब चुपचाप चले मग जाहीं।।
जमुना उतरि पार सबु भयऊ।सो बासरु बिनु भोजन गयऊ।।
उतरि देवसरि दूसर बासू।रामसखाँ सब कीन्ह सुपासू।।
सई उतरि गोमतीं नहाए।चौथें दिवस अवधपुर आए।।
जनकु रहे पुर बासर चारी।राज काज सब साज सँभारी।।
सौंपि सचिव गुर भरतहि राजू।तेरहुति चले साजि सबु साजू।।
नगर नारि नर गुर सिख मानी।बसे सुखेन राम रजधानी।।
muni mahisura gura bharata bhuālū |rāma birahã sabu sāju bihālū ||
prabhu guna grāma ganata mana māhīṁ |saba cupacāpa cale maga jāhīṁ ||
jamunā utari pāra sabu bhayaū |so bāsaru binu bhojana gayaū ||
utari devasari dūsara bāsū |rāmasakhā̃ saba kīnha supāsū ||
saī utari gomatīṁ nahāe |cautheṁ divasa avadhapura āe ||
janaku rahe pura bāsara cārī |rāja kāja saba sāja sãbhārī ||
sauṁpi saciva gura bharatahi rājū |terahuti cale sāji sabu sājū ||
nagara nāri nara gura sikha mānī |base sukhena rāma rajadhānī ||
ಮುನಿ ವಸಿಷ್ಠರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಗುರು, ಭರತ, ರಾಜ (ಜನಕ) ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪರಿವಾರದವರೆಲ್ಲಾ ರಾಮನನ್ನು ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲರಾದರು. ಭಗವಂತನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಣಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲರೂ ಮೌನವಾಗಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದರು. ಯಮುನೆಯನ್ನು ದಾಟಿದರು ಎಲ್ಲರೂ, ಆ ದಿನ ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ ಕಳೆಯಿತು. ದೇವತೆಗಳ ನದಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಎರಡನೇ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮಾಡಿದರು, ರಾಮನ ಸ್ನೇಹಿತ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಖವಾದ ಏರ್ಪಾಡುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಸಾಯಿ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಗೋಮತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ನಾಲ್ಕನೇ ದಿನ ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಗರವನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಜನಕ ನಗರದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ದಿನ ಇದ್ದು, ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದನು. ಮಂತ್ರಿ, ಗುರು, ಭರತ ಇವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ, ತನ್ನ ಪರಿವಾರವನ್ನೆಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ ತೀರ್ಹುತ್‌ಗೆ ಹೊರಟನು. ನಗರದ ಸ್ತ್ರೀ ಪುರುಷರೆಲ್ಲರೂ ಗುರುವಿನ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ, ರಾಮನ ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖದಿಂದ ವಾಸಿಸಿದರು.
ದೋಹಾ 322
राम दरस लगि लोग सब करत नेम उपबास।तजि तजि भूषन भोग सुख जिअत अवधि कीं आस।।322।।
rāma darasa lagi loga saba karata nema upabāsa |taji taji bhūṣana bhoga sukha jiata avadhi kīṁ āsa ||322||
ರಾಮನ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಜನರು ಹಂಬಲಿಸಿ ನೋಮುಗಳನ್ನು ಉಪವಾಸಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು; ಆಭರಣಗಳನ್ನು, ಭೋಗಗಳನ್ನು, ಸುಖಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟು, ನಿಗದಿತ ಅವಧಿಯ ಆಸೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಬದುಕಿದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 323.1-4
सचिव सुसेवक भरत प्रबोधे।निज निज काज पाइ पाइ सिख ओधे।।
पुनि सिख दीन्ह बोलि लघु भाई।सौंपी सकल मातु सेवकाई।।
भूसुर बोलि भरत कर जोरे।करि प्रनाम बय बिनय निहोरे।।
ऊँच नीच कारजु भल पोचू।आयसु देब न करब सँकोचू।।
परिजन पुरजन प्रजा बोलाए।समाधानु करि सुबस बसाए।।
सानुज गे गुर गेहँ बहोरी।करि दंडवत कहत कर जोरी।।
आयसु होइ त रहौं सनेमा।बोले मुनि तन पुलकि सपेमा।।
समुझव कहब करब तुम्ह जोई।धरम सारु जग होइहि सोई।।
saciva susevaka bharata prabodhe |nija nija kāja pāi pāi sikha odhe ||
puni sikha dīnha boli laghu bhāī |sauṁpī sakala mātu sevakāī ||
bhūsura boli bharata kara jore |kari pranāma baya binaya nihore ||
ū̃ca nīca kāraju bhala pocū |āyasu deba na karaba sãkocū ||
parijana purajana prajā bolāe |samādhānu kari subasa basāe ||
sānuja ge gura gehã bahorī |kari daṁḍavata kahata kara jorī ||
āyasu hoi ta rahauṁ sanemā |bole muni tana pulaki sapemā ||
samujhava kahaba karaba tumha joī |dharama sāru jaga hoihi soī ||
ಭರತನು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೂ ನಂಬಿಕಸ್ಥ ಸೇವಕರಿಗೂ ಉಪದೇಶ ನೀಡಿದನು; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಆಸೆಯಿಂದ ಹೋದರು. ನಂತರ ತನ್ನ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕರೆದು ಅವನಿಗೆ ಉಪದೇಶ ನೀಡಿದನು; ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆದು, ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಅವರಿಗೆ ನಮಿಸಿ, ಅವರ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವಿನಯದಿಂದ ಗೌರವದಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. "ಕಾರ್ಯವು ಎತ್ತರವಾಗಿರಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ತಗ್ಗಿರಲಿ, ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿರಲಿ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿರಲಿ, ನನಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ; ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಬೇಡಿ." ಕುಟುಂಬದವರನ್ನೂ, ಪಟ್ಟಣದ ಜನರನ್ನೂ, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೂ ಕರೆದು, ಅವರಿಗೆ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ವಾಸಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ನಂತರ ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಗುರುವಿನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ, ದಂಡವತ್ ಮಾಡಿ, ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. "ನೀವು ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರೆ, ನಾನು ತಪೋವ್ರತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವೆ" ಎಂದನು. ಮುನಿ, ದೇಹವು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನವಿರೇಳಿಸಿ, ಉತ್ತರಿಸಿದನು. "ನೀನು ಏನನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿದರೂ, ಏನನ್ನು ಹೇಳಿದರೂ, ಏನನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ, ಅದೇ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಸಾರವಾಗಿರುವುದು."
ದೋಹಾ 323
सुनि सिख पाइ असीस बड़ि गनक बोलि दिनु साधि।सिंघासन प्रभु पादुका बैठारे निरुपाधि।।323।।
suni sikha pāi asīsa baṛi ganaka boli dinu sādhi |siṁghāsana prabhu pādukā baiṭhāre nirupādhi ||323||
ಮುನಿಯ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಆತನ ಮಹಾ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಪಡೆದು, ಭರತನು ಒಬ್ಬ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯನನ್ನು ಕರೆದು ದಿನವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು. ನಂತರ, ಎಲ್ಲ ಲೌಕಿಕ ಚಿಂತೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ತನ್ನ ಪ್ರಭುವಿನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 324.1-4
राम मातु गुर पद सिरु नाई।प्रभु पद पीठ रजायसु पाई।।
नंदिगावँ करि परन कुटीरा।कीन्ह निवासु धरम धुर धीरा।।
जटाजूट सिर मुनिपट धारी।महि खनि कुस साँथरी सँवारी।।
असन बसन बासन ब्रत नेमा।करत कठिन रिषिधरम सप्रेमा।।
भूषन बसन भोग सुख भूरी।मन तन बचन तजे तिन तूरी।।
अवध राजु सुर राजु सिहाई।दसरथ धनु सुनि धनदु लजाई।।
तेहिं पुर बसत भरत बिनु रागा।चंचरीक जिमि चंपक बागा।।
रमा बिलासु राम अनुरागी।तजत बमन जिमि जन बड़भागी।।
rāma mātu gura pada siru nāī |prabhu pada pīṭha rajāyasu pāī ||
naṁdigāvã kari parana kuṭīrā |kīnha nivāsu dharama dhura dhīrā ||
jaṭājūṭa sira munipaṭa dhārī |mahi khani kusa sā̃tharī sãvārī ||
asana basana bāsana brata nemā |karata kaṭhina riṣidharama sapremā ||
bhūṣana basana bhoga sukha bhūrī |mana tana bacana taje tina tūrī ||
avadha rāju sura rāju sihāī |dasaratha dhanu suni dhanadu lajāī ||
tehiṁ pura basata bharata binu rāgā |caṁcarīka jimi caṁpaka bāgā ||
ramā bilāsu rāma anurāgī |tajata bamana jimi jana baṛabhāgī ||
ರಾಮನ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ತಲೆ ಬಾಗಿ, ಪ್ರಭುವಿನ ಪಾದುಕೆಗಳ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಕುಟೀರ ಮಾಡಿ, ಧರ್ಮದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊರುವ ದೃಢವಾದ ಭರತನು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸ ಮಾಡಿದನು. ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಜಟಾಜೂಟ ಧರಿಸಿ, ಮುನಿಯ ವೇಷ ತಾಳಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ತೋಡಿ ದರ್ಭೆ ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮಂಚ ಸಿದ್ಧಮಾಡಿದನು. ಆಹಾರ, ವಸ್ತ್ರ, ಪಾತ್ರೆ, ವ್ರತ, ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳ ಕಠಿಣ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸಿದನು. ಆಭರಣ, ವಸ್ತ್ರ, ಭೋಗ, ಮಿಕ್ಕ ಸುಖಗಳನ್ನು ಮನ, ದೇಹ, ವಾಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ಅಯೋಧ್ಯಾ ರಾಜ್ಯವು ದೇವತೆಗಳ ರಾಜ್ಯದಿಂದಲೂ ಅಸೂಯೆಗೊಳಗಾಯಿತು, ದಶರಥನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧನದೇವನು ನಾಚಿದನು. ಆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ ವಾಸಮಾಡಿದನು, ಚಂಪಕ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಜೇನುನೊಣದಂತೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗ್ಯವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನು ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಅನುರಾಗದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ವಿಲಾಸಗಳನ್ನು ವಾಂತಿಯಂತೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದಂತೆ.
ದೋಹಾ 324
राम पेम भाजन भरतु बड़े न एहिं करतूति।चातक हंस सराहिअत टेंक बिबेक बिभूति।।324।।
rāma pema bhājana bharatu baṛe na ehiṁ karatūti |cātaka haṁsa sarāhiata ṭeṁka bibeka bibhūti ||324||
ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಯ ಪಾತ್ರವಾದ ಭರತನು ಈ ನಡತೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ದೊಡ್ಡವನಲ್ಲ. ಚಾತಕ ಪಕ್ಷಿ ತನ್ನ ವ್ರತ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಲೂ, ಹಂಸ ತನ್ನ ವಿವೇಕದ ವೈಭವದಿಂದಲೂ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 325.1-4
देह दिनहुँ दिन दूबरि होई।घटइ तेजु बलु मुखछबि सोई।।
नित नव राम प्रेम पनु पीना।बढ़त धरम दलु मनु न मलीना।।
जिमि जलु निघटत सरद प्रकासे।बिलसत बेतस बनज बिकासे।।
सम दम संजम नियम उपासा।नखत भरत हिय बिमल अकासा।।
ध्रुव बिस्वास अवधि राका सी।स्वामि सुरति सुरबीथि बिकासी।।
राम पेम बिधु अचल अदोषा।सहित समाज सोह नित चोखा।।
भरत रहनि समुझनि करतूती।भगति बिरति गुन बिमल बिभूती।।
बरनत सकल सुकचि सकुचाहीं।सेस गनेस गिरा गमु नाहीं।।
deha dinahũ dina dūbari hoī |ghaṭai teju balu mukhachabi soī ||
nita nava rāma prema panu pīnā |baṛhata dharama dalu manu na malīnā ||
jimi jalu nighaṭata sarada prakāse |bilasata betasa banaja bikāse ||
sama dama saṁjama niyama upāsā |nakhata bharata hiya bimala akāsā ||
dhruva bisvāsa avadhi rākā sī |svāmi surati surabīthi bikāsī ||
rāma pema bidhu acala adoṣā |sahita samāja soha nita cokhā ||
bharata rahani samujhani karatūtī |bhagati birati guna bimala bibhūtī ||
baranata sakala sukaci sakucāhīṁ |sesa ganesa girā gamu nāhīṁ ||
ಭರತನ ದೇಹ ದಿನೇ ದಿನ ಕೃಶವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು, ಬಲ, ಮುಖದ ಸೊಬಗು ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಎಂಬ ಅವನ ವ್ರತ ಎಪ್ಪೊತ್ತಿಗೂ ಹೊಸದಾಗಿ ನಿಂತಿತು, ಗುಣಗಳ ಸಮೂಹ ವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು, ಅವನ ಮನಸು ಎಂದಿಗೂ ಮಬ್ಬಾಗಲಿಲ್ಲ. ಸ್ವಚ್ಛ ಶರದೃತುವಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ, ನಾಣಲು ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಕಮಲಗಳು ವಿಕಸಿಸಿ ಒಗ್ಗಿದಂತೆ. ಮನಃಶಾಂತಿ, ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹ, ಸಂಯಮ, ನಿಯಮ, ಉಪವಾಸ ಇವು ಭರತನ ನಿರ್ಮಲ ಹೃದಯವೆಂಬ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು. ಅವನ ನಂಬಿಕೆ ಧ್ರುವ ನಕ್ಷತ್ರ, ವನವಾಸದ ಅವಧಿ ಹುಣ್ಣಿಮೆ ರಾತ್ರಿ, ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ದೇವಯಾನ ಮಾರ್ಗ. ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಅಚಲ, ದೋಷರಹಿತ ಚಂದ್ರ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಸಮೂಹದೊಂದಿಗೆ ಎಪ್ಪೊತ್ತಿಗೂ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಭರತನ ಜೀವನ ವಿಧಾನ, ಅರಿವು, ಕೃತ್ಯಗಳು, ಭಕ್ತಿ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಗುಣಗಳ ನಿರ್ಮಲ ವೈಭವ, ಅವುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಎಲ್ಲ ಕವಿಗಳು ಸಿಕ್ಕುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಶೇಷ, ಗಣೇಶ, ಸರಸ್ವತಿ ಕೂಡ ಅವುಗಳನ್ನು ತಲುಪಲಾರರು.
ದೋಹಾ 325
नित पूजत प्रभु पाँवरी प्रीति न हृदयँ समाति।मागि मागि आयसु करत राज काज बहु भाँति।।325।।
nita pūjata prabhu pā̃varī prīti na hṛdayã samāti |māgi māgi āyasu karata rāja kāja bahu bhā̃ti ||325||
ಪ್ರತಿದಿನ ಪ್ರಭುವಿನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದನು, ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿ ಅಡಗದೆ ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯಿತು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಅನೇಕ ವಿಧದ ರಾಜ್ಯಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 326.1-4
पुलक गात हियँ सिय रघुबीरू।जीह नामु जप लोचन नीरू।।
लखन राम सिय कानन बसहीं।भरतु भवन बसि तप तनु कसहीं।।
दोउ दिसि समुझि कहत सबु लोगू।सब बिधि भरत सराहन जोगू।।
सुनि ब्रत नेम साधु सकुचाहीं।देखि दसा मुनिराज लजाहीं।।
परम पुनीत भरत आचरनू।मधुर मंजु मुद मंगल करनू।।
हरन कठिन कलि कलुष कलेसू।महामोह निसि दलन दिनेसू।।
पाप पुंज कुंजर मृगराजू।समन सकल संताप समाजू।।
जन रंजन भंजन भव भारू।राम सनेह सुधाकर सारू।।
pulaka gāta hiyaṁ siya raghubīrū |jīha nāmu japa locana nīrū ||
lakhana rāma siya kānana basahīṁ |bharatu bhavana basi tapa tanu kasahīṁ ||
dou disi samujhi kahata sabu logū |saba bidhi bharata sarāhana jogū ||
suni brata nema sādhu sakucāhīṁ |dekhi dasā munirāja lajāhīṁ ||
parama punīta bharata ācaranū |madhura mañju muda maṅgala karanū ||
harana kaṭhina kali kaluṣa kalesū |mahāmoha nisi dalana dinesū ||
pāpa puñja kuñjara mṛgarājū |samana sakala santāpa samājū ||
jana rañjana bhañjana bhava bhārū |rāma saneha sudhākara sārū ||
ಅವನ ದೇಹ ಆನಂದದಿಂದ ನವಿರಿಸಿತು, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಘುವೀರ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದರು, ಅವನ ನಾಲಗೆ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಜಪಿಸಿತು, ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದರು, ಭರತ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಕಷ್ಟಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಎರಡು ಕಡೆಗಳನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಭರತ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಗಳಲು ಯೋಗ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವನ ವ್ರತ ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಾಧುಗಳು ಸಿಗ್ಗಿದರು, ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮುನಿರಾಜನೂ ಸಹ ಸಿಗ್ಗಿದನು. ಭರತನ ಆಚರಣೆ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವಾದದ್ದು, ಮಧುರವಾದದ್ದು, ಸುಂದರವಾದದ್ದು, ಆನಂದ ಮತ್ತು ಮಂಗಳವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವದು. ಅದು ಕಲಿಯುಗದ ಕಠಿಣ ಕ್ಲೇಶ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತದೆ, ಮಹಾಮೋಹವೆಂಬ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಚದುರಿಸುವ ಸೂರ್ಯ. ಅದು ರಾಶಿಯಾದ ಪಾಪಗಳ ಆನೆಗಳ ಮಂದಕ್ಕೆ ಸಿಂಹ, ಎಲ್ಲ ಸಂತಾಪಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವದು. ಭಕ್ತರನ್ನು ಆನಂದಿಸಿ ಸಂಸಾರ ಭಾರವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತದೆ, ಅದು ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಯ ಚಂದ್ರನ ಸಾರ, ಅಮೃತದ ಮೂಲ.
ಛಂದ 326
सिय राम प्रेम पियूष पूरन होत जनमु न भरत को।मुनि मन अगम जम नियम सम दम बिषम ब्रत आचरत को।।
दुख दाह दारिद दंभ दूषन सुजस मिस अपहरत को।कलिकाल तुलसी से सठन्हि हठि राम सनमुख करत को।।
siya rāma prema piyūṣa pūrana hota janamu na bharata ko |muni mana agama jama niyama sama dama biṣama brata ācarata ko ||
dukha dāha dārida dambha dūṣana sujasa misa apaharata ko |kalikāla tulasī se saṭhanhi haṭhi rāma sanamukha karata ko ||
ಸೀತಾ ರಾಮರ ಪ್ರೀತಿಯೆಂಬ ಅಮೃತದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಭರತನು ಹುಟ್ಟಿರದಿದ್ದರೆ, ಮುನಿಗಳ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮುಟ್ಟಲಾಗದ, ನಿಯಮ, ನಿಷ್ಠೆ, ಶಾಂತಿ, ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹದೊಂದಿಗೆ ಕಠಿಣವಾದ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಯಾರು ಆಚರಿಸಿರುತ್ತಿದ್ದರು? ಅವನ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೀರ್ತಿಯೆಂಬ ನೆಪದಿಂದ ದುಃಖ, ಸುಡುವ ನೋವು, ಬಡತನ, ಅಹಂಕಾರ, ದೋಷಗಳನ್ನು ಯಾರು ಕಿತ್ತೊಗೆದಿರುತ್ತಿದ್ದರು? ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ತುಲಸಿಯಂತಹ ದುಷ್ಟರನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ರಾಮನ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿರುತ್ತಿದ್ದರು ಯಾರು?
ಸೋರಠಾ 326
भरत चरित करि नेमु तुलसी जो सादर सुनहिं।सीय राम पद पेमु अवसि होइ भव रस बिरति।।326।।
bharata carita kari nemu tulasī jo sādara sunahiṁ |sīya rāma pada pemu avasi hoi bhava rasa birati ||326||
ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಭರತನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನೋಂಪಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಯಾರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ಸೀತಾ ರಾಮರ ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿಯೂ, ಲೋಕ ಜೀವನದ ಸುಖಗಳ ಮೇಲೆ ವಿರಕ್ತಿಯೂ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
Inside Prakarana 33
The dialogue
- Listenerसाधक-मन (मानस-श्रवणकर्ता समुदाय/लोक-चित्त)
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित (पादुका-राज्य, वैराग्य-युक्त राजधर्म) का पाठ ‘आज्ञापालन-बुद्धि’, ‘विषय-विरक्ति’, और ‘राम-चरण-निष्ठा’ को दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ के लिए यह मान्यता है कि राज/कार्य करते हुए भी मन ‘निरुपाधि’ रह सकता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का नाम-जप समपूट रूप में जोड़ा जाता है; भरत-पादुका प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘रामचरण-रति’ दृढ़ करने हेतु ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भज मन’/‘राम नाम’ का संकीर्तन-संयोजन भी करती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Ask anything about Prakarana 33 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
