Prakarana 33

Verse 635 (दोहा/सोरठा)

ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल। तुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।

gyāna-nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla | tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kāla ||291||

হে ৰাজন্—জ্ঞানৰ ধন, বিচক্ষণ, পবিত্ৰ, ধৰ্মত স্থিৰ—আপুনি নাথাকিলে এই ক্ষণত ৰাজ্যৰ এই বিভ্ৰান্তি কোনে নিবারিব?

Verse 636 (चौपाई)

सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे। लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।। सिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं। आए इहाँ कीन्ह भल नाही।। रामहि रायँ कहेउ बन जाना। कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।। हम अब बन तें बनहि पठाई। प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।। तापस मुनि महिसुर सुनि देखी। भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।। समउ समुझि धरि धीरजु राजा। चले भरत पहिं सहित समाजा।। भरत आइ आगें भइ लीन्हे। अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।। तात भरत कह तेरहुति राऊ। तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।

suni muni bacana janaka anurāge | lakhi gati gyānu birāgu birāge || sithila sanehaṁ gunata mana māhīṁ | āe ihā̃ kīnha bhala nāhī || rāmahi rāyã kaheu bana jānā | kīnha āpu priya prema pravānā || hama aba bana teṁ banahi paṭhāī | pramudita phiraba bibeka baṛāī || tāpasa muni mahisura suni dekhī | bhae prema basa bikala biseṣī || samau samujhi dhari dhīraju rājā | cale bharata paiṁ sahita samājā || bharata āi āgeṁ bhai līnhe | avasara sarisa su-āsana dīnhe || tāta bharata kaha terahuti rāū | tumhahi bidita raghubīra subhāū ||

মুনিসকলৰ বাক্য শুনি জনক প্ৰেমত আবদ্ধ হ'ল; ঘটনাৰ গতি বুজি তেওঁৰ জ্ঞান বৈৰাগ্যত পৰিণত হ'ল। পাৰিবাৰিক স্নেহ শিথিল হ'ল যেতিয়া তেওঁ মনত চিন্তা কৰিলে: 'ইয়ালৈ অহা ভাল হ'লনে নহ'ল? ৰজাই ৰামক বনলৈ পঠাইছে; তেওঁ নিজৰ ইচ্ছাক 'প্ৰিয়' কৰি প্ৰেমক প্ৰমাণ কৰিছে। এতিয়া মই বনক বনলৈ পঠাম: মই মোৰ জীয়ৰীক ৰামৰ ওচৰলৈ পঠাম আৰু বিবেক বৰ্ধিত হৈ আনন্দেৰে উভতি আহম।' এই কথা দেখি আৰু শুনি তপস্বী, মুনি আৰু ব্ৰাহ্মণসকল প্ৰেমত আবদ্ধ হ'ল আৰু বিশেষভাৱে কোমল হ'ল। ৰজাই সময় বুজি ধৈৰ্য ধৰি ভৰতৰ ওচৰলৈ পৰিচাৰকসহ গ'ল। ভৰত আগবাঢ়ি আহি তেওঁক স্বাগতম জনালে আৰু সময়ৰ উপযোগী আসন দিলে। 'প্ৰিয় ভৰত,' ৰজাই ক'লে, 'তুমি ৰঘুবীৰৰ স্বভাৱ ভালদৰে জানা।'

Verse 637 (दोहा/सोरठा)

राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु।। संकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।

rāma satya-brata dharama-rata saba kara sīlu sanehu || saṅkaṭa sahata sakoca basa kahi-a jo āyasu dehu ||292||

ৰাম সত্যব্ৰতী, ধৰ্মনিষ্ঠ, সকলোৰ প্ৰতি কোমল আৰু স্নেহশীল। তথাপি এই সংকট বহন কৰি লাজ-সংকোচে বাঁধা—কোৱা, আপুনি যি আজ্ঞা দিব বিচাৰে।

Verse 638 (चौपाई)

सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी। बोले भरतु धीर धरि भारी।। प्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू। कुलगुरु सम हित माय न बापू।। कौसिकादि मुनि सचिव समाजू। ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।। सिसु सेवक आयसु अनुगामी। जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।। एहिं समाज थल बूझब राउर। मौन मलिन मैं बोलब बाउर।। छोटे बदन कहउँ बड़ि बाता। छमब तात लखि बाम बिधाता।। आगम निगम प्रसिद्ध पुराना। सेवाधरमु कठिन जगु जाना।। स्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू। बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।

suni tana pulaki nayana bhari bārī | bole bharatu dhīra dhari bhārī || prabhu priya pūjya pitā sama āpū | kula-guru sama hita māya na bāpū || kausika-ādi muni saciva samājū | gyāna ambu-nidhi āpuna ājū || sisu sevaka āyasu anugāmī | jāni mohi sikha dei-a svāmī || ehiṁ samāja thala būjhaba rāura | mauna malina maiṁ bolaba bāura || choṭe badana kahauṁ baṛi bātā | chamaba tāta lakhi bāma bidhātā || āgama nigama prasiddha purānā | sevā-dharamu kaṭhina jagu jānā || svāmi dharama svārathahi birodhū | bairu aṁdha premahi na prabodhū ||

এই কথা শুনি তেওঁৰ দেহ শিহৰিত হ'ল আৰু চকু চকুলেৰে ভৰি পৰিল; ভৰতে গভীৰ ধৈৰ্য ধৰি ক'লে। 'মোৰ বাবে আপুনি প্ৰভু, প্ৰিয় আৰু পূজনীয় পিতৃৰ দৰে; কুলগুৰুৰ দৰে হিতকাৰী মাতৃ বা পিতৃতকৈ অধিক সহায়ক। ইয়াত বিশ্বামিত্ৰ আৰু অন্য মুনিসকল, মন্ত্ৰী আৰু সমগ্ৰ সভা আছে আজি সকলো জ্ঞানৰ সাগৰ। মোক শিশু-সেৱক বুলি জানি মোক শিক্ষা দিয়ক, হে স্বামী। এনে সভাত মই আপোনাক সুধিব লাগে; যদি নীৰৱ থানো তাৰ অৰ্থ বিষাদ আৰু যদি কথা কওঁ তেন্তে উন্মাদ হ'ব। সৰু ব্যক্তিয়ে ডাঙৰ কথা কওঁ; মোক ক্ষমা কৰক হে তাত, দেখি যে নিয়তি প্ৰতিকূল হৈছে। শাস্ত্ৰ আৰু পৰম্পৰা, আৰু প্ৰসিদ্ধ পুৰাণসমূহে সেৱা-ধৰ্ম জগতৰ বাবে কঠিন বুলি ঘোষণা কৰে। স্বামীৰ ধৰ্ম স্বাৰ্থৰ বিৰোধী; অন্ধ শত্ৰুতা প্ৰেমৰ জাগৰণ নহয়।'

Verse 639 (दोहा/सोरठा)

राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि। सब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।

rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni | saba keṁ sammata sarba hita kari-a pemu pahicāni ||293||

ৰামৰ অভিপ্ৰায়, ধৰ্ম আৰু প্ৰতিজ্ঞা মনত ৰাখি—আৰু মোক আজ্ঞাধীন বুলি জানি—সকলোৰে সন্মতি য’ত, সকলোৰে মঙ্গল য’ত, সত্য স্নেহ চিনাকি লৈ সেই কৰ্ম কৰা।

Verse 640 (चौपाई)

भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ। सहित समाज सराहत राऊ।। सुगम अगम मृदु मंजु कठोरे। अरथु अमित अति आखर थोरे।। ज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी। गहि न जाइ अस अदभुत बानी।। भूप भरत मुनि सहित समाजू। गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।। सुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा। मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।। देवँ प्रथम कुलगुर गति देखी। निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।। राम भगतिमय भरतु निहारे। सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।। सब कोउ राम पेममय पेखा। भउ अलेख सोच बस लेखा।।

bharata bacana suni dekhi subhāū | sahita samāja sarāhata rāū || sugama agama mṛdu mañju kaṭhore | arathu amita ati ākhara thore || jyau mukha mukura mukuru nija pānī | gahi na jāi asa adabhuta bānī || bhūpa bharata muni sahita samājū | ge jahã bibudha kumuda dvija-rājū || suni sudhi soca bikala saba logā | manahũ mīna-gana nava jala jogā || devã prathama kula-guru gati dekhī | nirakhi videha saneha biseṣī || rāma bhakti-maya bharatu nihāre | sura svārathī hahari hiyã hāre || saba kou rāma pema-maya pekhā | bhau alekha soca basa lekhā ||

ভৰতৰ বাক্য শুনি আৰু তেওঁৰ উত্তম স্বভাৱ দেখি, ৰজা সমগ্ৰ সভাসহ তেওঁক প্ৰশংসা কৰিলে। তেওঁৰ ভাষণ একেসময়তে সহজ আৰু অগম্য আছিল কোমল, মধুৰ আৰু দৃঢ়; ইয়াৰ অৰ্থ অসীম যদিও শব্দ কম আছিল। যেনে দাপোনত মুখ প্ৰতিফলিত হয়, বা স্বচ্ছ পানীত দাপোন, এনে অদ্ভুত উক্তি সম্পূৰ্ণৰূপে গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি। ৰজা ভৰত মুনি আৰু সভাসদসহ তালৈ গ'ল য'ত দেৱতাসকল আৰু দ্বিজৰাজ উপস্থিত আছিল। প্ৰকৃত সংবাদ শুনি সকলো চিন্তাত বিচলিত হ'ল, যেনে মাছৰ জাক নতুন পানীত লগ পালে। দেৱতাসকলে প্ৰথমে ৰাজগুৰুৰ গতি পৰ্যবেক্ষণ কৰিলে; আৰু জনকক দেখি তেওঁলোকৰ স্নেহ আৰু বাঢ়িল। ভৰতক ৰামৰ ভক্তিত নিমগ্ন দেখি, স্বাৰ্থপৰ দেৱতাসকল চমকিত হ'ল আৰু হৃদয় হাৰিলে। তেওঁলোকে সকলোকে ৰামৰ প্ৰেমত নিমজ্জিত দেখিলে; তেওঁলোকৰ ভয় অপৰিমেয় হ'ল আৰু চিন্তা নিজেই ভয়ৰ হিচাপ-পত্ৰলৈ পৰিণত হ'ল।

Verse 641 (दोहा/सोरठा)

रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज। रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।

rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja | racahu prapañcahi pañca mili nāhi ta bhayau akāju ||294||

ৰামৰ প্ৰেমে বাঁধি, আৰু নিজৰ অশান্ত সংযমে দমি, দেৱৰাজে চিন্তাত কঁপা মন লৈ ক’লে— “পাঁচজন আমি একেলগে মিলি উপায় গাঁথোঁ; নহ’লে আমাৰ কাৰ্য একেবাৰে বিফল হ’ব।”

Verse 642 (चौपाई)

सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही। देबि देव सरनागत पाही।। फेरि भरत मति करि निज माया। पालु बिबुध कुल करि छल छाया।। बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी। बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।। मो सन कहहु भरत मति फेरू। लोचन सहस न सूझ सुमेरू।। बिधि हरि हर माया बड़ि भारी। सोउ न भरत मति सकइ निहारी।। सो मति मोहि कहत करु भोरी। चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।। भरत हृदयँ सिय राम निवासू। तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।। अस कहि सारद गइ बिधि लोका। बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।

suranha sumiri sāradā sarāhī | debi deva saranāgata pāhī || pheri bharata mati kari nija māyā | pālu bibudha kula kari chala chāyā || bibudha binaya suni debi sayānī | bolī sura svāratha jaṛa jānī || mo sana kahahu bharata mati pherū | locana sahasa na sūjha sumerū || bidhi hari hara māyā baṛi bhārī | sou na bharata mati sakai nihārī || so mati mohi kahata karu bhorī | caṁdinī kara ki caṇḍakara corī || bharata hṛdayã siya rāma nivāsū | tahã ki timira jahã tarani prakāsū || asa kahi sāradā gai bidhi lokā | bibudha bikala nisi mānahũ kokā ||

সৰস্বতীক স্মৰণ কৰি দেৱতাসকলে তেওঁক প্ৰশংসা কৰিলে: 'হে দেৱী, আমাৰ শৰণাগত আমাক ৰক্ষা কৰক।' 'ভৰতৰ মন আপোনাৰ শক্তিয়ে উলোটা কৰক; দেৱতা বংশ ৰক্ষা কৰিবলৈ ছলৰ ছায়া পেলাওক।' তেওঁলোকৰ নিবেদন শুনি জ্ঞানৱতী দেৱীয়ে ক'লে, দেৱতাসকল স্বাৰ্থত জড় বুলি জানি: 'মোক কওক ভৰতৰ সংকল্প কেনেকৈ উলোটাব? হাজাৰ চকু থাকিলেও, কোনোৱে সুমেৰু ঠিককৈ দেখিব নোৱাৰে। ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱৰ মায়া অত্যন্ত গভীৰ; তেওঁলোকেও ভৰতৰ মন অনুধাৱন কৰিব নোৱাৰে। মোৰ পৰা সেয়া বিচৰা অত্যন্ত মূৰ্খতা হ'ব হাতেৰে জোন চুৰি কৰাৰ দৰে, বা জ্বলন্ত সূৰ্যক লুট কৰাৰ দৰে। ভৰতৰ হৃদয়ত সীতা আৰু ৰাম বাস কৰে; য'ত সূৰ্য জিলিকে তাত অন্ধকাৰ কেনেকৈ হ'ব পাৰে?' এইদৰে কৈ সৰস্বতী ব্ৰহ্মাৰ লোকলৈ গ'ল; আৰু দেৱতাসকল বিচলিত হৈ নিশা কান্দোন কৰা চৰাইৰ দৰে কটালে।

Verse 643 (दोहा/सोरठा)

सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु।। रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।

sura svārathī malīna mana kīnha kumantra kuṭhāṭu | raci prapañca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu ||295||

স্বাৰ্থপৰ দেৱতাসকলৰ মন অপবিত্ৰ হৈ উঠিল; তেওঁলোকে কুটিল, অশুভ পৰামৰ্শ গঢ়িলে। বলৱতী মায়াৰে এক ষড়যন্ত্ৰ বুনিলে— যাৰ পৰা ভয়, বিভ্ৰান্তি, দুঃখ আৰু অস্থিৰ অশান্তি জন্মিল।

Verse 644 (चौपाई)

करि कुचालि सोचत सुरराजू। भरत हाथ सबु काजु अकाजू।। गए जनकु रघुनाथ समीपा। सनमाने सब रबिकुल दीपा।। समय समाज धरम अबिरोधा। बोले तब रघुबंस पुरोधा।। जनक भरत संबादु सुनाई। भरत कहाउति कही सुहाई।। तात राम जस आयसु देहू। सो सबु करै मोर मत एहू।। सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी। बोले सत्य सरल मृदु बानी।। बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू। मोर कहब सब भाँति भदेसू।। राउर राय रजायसु होई। राउरि सपथ सही सिर सोई।।

kari kucāli socata surarājū | bharata hātha sabu kāju akāju || gae janaku raghunātha samīpā | sanamāne saba rabikula dīpā || samaya samāja dharama abirodhā | bole taba raghubaṁsa purodhā || janaka bharata saṁbādu sunāī | bharata kahāuti kahī suhāī || tāta rāma jasa āyasu dehū | so sabu karai mora mata ehū || suni raghunātha jori juga pānī | bole satya sarala mṛdu bānī || bidyamāna āpuni mithilesū | mora kahaba saba bhā̃ti bhadesū || rāura rāya rajāyasu hoī | rāuri sapatha sahī sira soī ||

কুটিল চাল চলি দেৱৰাজে মনতে মনতে ভাবি থাকিল— ভৰতৰ হাততে সকলো ফল: সঠিক-অসঠিক, সিদ্ধি-বিফলতা। জনকে ৰঘুনাথৰ ওচৰলৈ গৈল, আৰু সূৰ্যবংশৰ দীপে সকলোকে যথোচিত মান-সম্মান দিলে। যেতিয়া সময়, সভা আৰু ধৰ্ম বাধাহীন আছিল, তেতিয়া ৰঘুবংশৰ পুৰোহিতে কথা ক’লে। ভৰতৰ সৈতে হোৱা সংলাপ বৰ্ণনা কৰি, ভৰতৰ উপযুক্ত বাণী পুনৰ ক’লে— “পিতা, আপুনি যি আদেশ যথাযথ বুলি ভাবিব, সেয়াই দিয়া; মোৰ মন এই—মই সকলো কৰিম।” এই কথা শুনি ৰঘুনাথে হাত জোৰি, সত্য, সৰল আৰু কোমল বাক্য ক’লে— “আপোনাৰ মিথিলাৰ স্বামী (জনক) যেতিয়া উপস্থিত, তেতিয়া মোৰ সকলো দিশে কথা কোৱা অনুচিত। আপোনাৰ পৰামৰ্শেই আদেশ হ’ব; আপোনাৰ শপথ—মোৰ মূৰত—সেইদৰে হ’ব।”

Verse 645 (छंद)

रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी। मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।। भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से। तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।

raghurāu sithila sanehã sādhu-samāja muni mithilā-dhanī | mana mahũ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī || bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se | tulasī bikala saba loga suni sakuce nisā-gama nalina se ||

ৰামৰ স্নিগ্ধ প্ৰেমে যেন ধৰা আলগা কৰিলে; আৰু সাধুসভা— ঋষিগণ আৰু মিথিলাধিপ জনক—মনে মনে ভৰতৰ ভ্ৰাতৃভক্তিৰ ঘন গৌৰৱ গাই থাকিল। সকলোয়ে ভৰতক প্ৰশংসা কৰোঁতে দেৱতাসকলে পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে; তথাপি শোকাচ্ছন্ন হৃদয়বোৰ ম্লানেই ৰ’ল। এই সকলো শুনি, তুলসী ক’য়, সমগ্ৰ নগৰী কঁপি সঙ্কুচিত হ’ল— যেন চন্দ্ৰোদয়ত পদ্মদল সঙ্কুচে।

Verse 646 (दोहा/सोरठा)

देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब। मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।301।।

dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba | maghavā mahā malīna mue māri maṅgala cahata ||301||

প্ৰত্যেক মণ্ডলীত নৰ-নাৰী সকলোকে দুখে চেপি ধৰা, ভাঙি পৰা দেখি, অতি কলুষিত ইন্দ্ৰই তথাপি ‘শুভ’ পৰিণাম খুজিলে— যেন মৃতককো আঘাত কৰা জন।

Verse 647 (चौपाई)

कपट कुचालि सीवँ सुरराजू। पर अकाज प्रिय आपन काजू।। काक समान पाकरिपु रीती। छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।। प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला। सो उचाटु सब कें सिर मेला।। सुरमायाँ सब लोग बिमोहे। राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।। भय उचाट बस मन थिर नाहीं। छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।। दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी। सरित सिंधु संगम जनु बारी।। दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं। एक एक सन मरमु न कहहीं।। लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू। सरिस स्वान मघवान जुबानू।।

kapaṭa kucāli sīvã surarājū | para akāja priya āpana kājū || kāka samāna pākari-pu rītī | chalī malīna katahũ na pratītī || prathama kumata kari kapaṭu sãkelā | so ucāṭu saba kẽ sira melā || sura-māyā̃ saba loga bimohe | rāma prema atisaya na bichohe || bhaya ucāṭa basa mana thira nāhī̃ | chana bana ruci chana sadana sohāhī̃ || dubidha manogati prajā dukhārī | sarita siṃdhu saṅgama janu bārī || ducita katahũ paritoṣu na lahahī̃ | eka eka sana maramu na kahahī̃ || lakhi hiyã hãsi kaha kṛpānidhānū | sarisa svāna maghavāna jubānū ||

ইন্দ্ৰই প্ৰতাৰণাৰে বক্ৰ হৈ, শিৱৰ জ্ঞানচক্ষুৰ অধীনত, অন্যৰ ক্ষতি আৰু নিজৰ লাভ কামনা কৰিলে। অভ্যাসত কাউৰীৰ দৰে, সৰ্প-বধকৰ পথ আছিল বিশ্বাসঘাতক; কলঙ্কিত আৰু প্ৰতাৰক, তেওঁক কোনো ঠাইতে বিশ্বাস কৰা নহ'ল। প্ৰথমে তেওঁ বিকৃত পৰামৰ্শৰে প্ৰতাৰণা সংগ্ৰহ কৰিলে আৰু সকলোৰে মূৰত অস্থিৰতা বিস্তাৰ কৰিলে। স্বৰ্গীয় মায়াৰে সকলো মানুহ বিভ্ৰান্ত হ'ল, তথাপি ৰামৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ প্ৰেম সম্পূৰ্ণৰূপে বিচ্ছিন্ন নহ'ল। ভয় আৰু উত্তেজনাই মনক স্থিৰতাৰ পৰা বঞ্চিত কৰিলে: এইবাৰ বন আনন্দদায়ক যেন লাগিল, এইবাৰ ঘৰ। মানুহবোৰ, দ্বিধাগ্ৰস্ত আৰু শোকাকুল, নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থলৰ পানীৰ দৰে আছিল। এনে বিভ্ৰান্তিত তেওঁলোকে কোনো ঠাইতে সন্তুষ্টি বিচাৰি নাপালে; আনক নিজৰ হৃদয়ৰ কথা ক'ব নোৱাৰিলে। এই দেখি কৰুণাময় প্ৰভুৱে হৃদয়ত হাঁহি মাৰি ক'লে: 'ইন্দ্ৰৰ জিভা কুকুৰৰ দৰে।'

Verse 648 (दोहा/सोरठा)

भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ। लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।302।।

bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi | lāgi deva-māyā sabahi jathājogu janu pāi ||302||

ভৰত, জনক, ঋষি, মন্ত্ৰী, সাধু— সাৱধানতা এৰি দিয়া মাত্ৰেই, সকলোকে দেৱীয় মোহে গ্ৰাস কৰিলে, যেন প্ৰত্যেকে নিজৰ মাপ অনুসৰি সেই মোহ পাইলে।

Verse 649 (चौपाई)

कृपासिंधु लखि लोग दुखारे। निज सनेहँ सुरपति छल भारे।। सभा राउ गुर महिसुर मंत्री। भरत भगति सब कै मति जंत्री।। रामहि चितवत चित्र लिखे से। सकुचत बोलत बचन सिखे से।। भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई। सुनत सुखद बरनत कठिनाई।। जासु बिलोकि भगति लवलेसू। प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।। महिमा तासु कहै किमि तुलसी। भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।। आपु छोटि महिमा बड़ि जानी। कबिकुल कानि मानि सकुचानी।। कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई। मति गति बाल बचन की नाई।।

kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre | nija sanehã surapati chala bhāre || sabhā rāu guru mahisura maṃtrī | bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī || rāmahi citavata citra likhe se | sakucata bolata bacana sikhe se || bharata prīti nati binaya baṛāī | sunata sukhada baranata kaṭhināī || jāsu biloki bhagati lava-lesū | prema magana muni-gana mithileśū || mahimā tāsu kahai kimi tulasī | bhagati subhāyã sumati hiyã hulāsī || āpu choṭi mahimā baṛi jānī | kabikula kāni māni sakucānī || kahi na sakati guna ruci adhikāī | mati gati bāla bacana kī nāī ||

কৰুণাৰ সাগৰে, মানুহৰ দুখ দেখি, বুজিলে যে ইন্দ্ৰৰ প্ৰতাৰণাই তেওঁৰ নিজৰ স্নেহৰ ওপৰত কিমান গধুৰভাৱে কাম কৰিছে। সভাত, ৰজা, গুৰু, ব্ৰাহ্মণ, মন্ত্ৰী, ভৰতৰ ভক্তি হ'ল সেই সঁজুলি যিয়ে প্ৰতিটো মনক স্থিৰ কৰিলে। সকলোৱে ৰামৰ ফালে চালে যেন চিত্ৰত অঁকা হৈছে; তেওঁলোকে শিকোৱা শব্দৰে কথা ক'লে, তথাপি বিনয়ৰে সংকোচৰে। ভৰতৰ প্ৰেম, বিনয়, আৰু শ্ৰদ্ধাপূৰ্ণ অনুনয়, শুনিবলৈ মধুৰ, বৰ্ণনা কৰা কঠিন। কেৱল এনে ভক্তিৰ চিন দেখিয়েই মুনিসকল আৰু মিথিলাৰ অধিপতি জনক প্ৰেমত নিমজ্জিত হ'ল। তুলসীয়ে সেই মহত্ত্ব কেনেকৈ ক'ব? স্বভাৱতে ভক্তিয়ে হৃদয়ত উত্তম বুদ্ধি ফুলায়। নিজকে সৰু আৰু মহিমা ডাঙৰ জানি, কবি, কাব্যশিল্পৰ প্ৰতি সংকোচৰে, পিছ হৰহৈ থাকে; তেওঁ সেই প্ৰিয় গুণসমূহ ক'ব নোৱাৰে, তেওঁৰ বুদ্ধি শিশুৰ কথাৰ দৰে।

Verse 650 (दोहा/सोरठा)

भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि। उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।303।।

bharata bimala jasū bimala bidhū sumati cakorakumāri | udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri ||303||

ভৰতৰ নিৰ্মল যশ যেন কলংকৰহীন চন্দ্ৰ; আৰু সম্যক-বোধ যেন কিশোৰী চকোৰী, ভক্তহৃদয়ৰ নিৰ্মল আকাশত উঠা সেই চন্দ্ৰলৈ অপলক দৃষ্টিৰে চিৰে চাই থাকে।

Verse 651 (चौपाई)

भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ। लघु मति चापलता कबि छमहूँ।। कहत सुनत सति भाउ भरत को। सीय राम पद होइ न रत को।। सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को। जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।। देखि दयाल दसा सबही की। राम सुजान जानि जन जी की।। धरम धुरीन धीर नय नागर। सत्य सनेह सील सुख सागर।। देसु काल लखि समउ समाजू। नीति प्रीति पालक रघुराजू।। बोले बचन बानि सरबसु से। हित परिनाम सुनत ससि रसु से।। तात भरत तुम्ह धरम धुरीना। लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।

bharata subhāu na sugama nigama-hū̃ | laghu mati cāpalatā kabi chamahū̃ || kahata sunata sati bhāu bharata ko | sīya rāma pada hoi na rata ko || sumirata bharatahi premu rāma ko | jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko || dekhi dayāla dasā sabahī kī | rāma sujāna jāni jana jī kī || dharama dhurīna dhīra naya nāgara | satya saneha sīla sukha sāgara || desu kāla lakhi samau samājū | nīti prīti pālaka raghurājū || bole bacana bāni sarabasu se | hita parināma sunata sasi rasu se || tāta bharata tumha dharama dhurīnā | loka beda bida prema prabīnā ||

ভৰতৰ স্বভাৱ বেদতো সহজে বুজিব পৰা নাযায়; সৰু বুদ্ধি আৰু চঞ্চল মনৰ কবিয়ে কেনেকৈ ন্যায় কৰিব? তেওঁৰ বিষয়ে কোৱা, তেওঁৰ বিষয়ে শুনা, সীতা আৰু ৰামৰ চৰণত ব্যক্তিৰ প্ৰকৃত অনুভূতি নজগাই নাথাকে। ভৰতক স্মৰণ কৰিলে ৰামৰ প্ৰেম বাঢ়ে: এনে ব্যক্তি বিৰল, আৰু তেওঁৰ সমান কোনো নাই। কৰুণাময় ৰামে, নিজৰ জনসাধাৰণৰ হৃদয় জানি, সকলোৰে অৱস্থা দেখিলে। স্থিৰ, ধৰ্মৰ ভাৰ বহন কৰা, জ্ঞানী আচৰণত দক্ষ, সত্য, স্নেহ, কোমলতা আৰু আনন্দৰ সাগৰ, ৰঘুৰাজে, দেশ, কাল, অৱস্থা আৰু সভা বুজি, এনে কথা ক'লে যেন সেই তেওঁৰ সকলো, সেই কথাৰ ফল কল্যাণ, সেই কথা শুনিলে চন্দ্ৰ-অমৃতৰ দৰে শীতল। 'প্ৰিয় ভৰত, তুমি ধৰ্মৰ স্তম্ভ, লোক আৰু বেদ দুয়োতে পাৰদৰ্শী, আৰু প্ৰেমত নিপুণ।'

Verse 652 (दोहा/सोरठा)

करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात। गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।304।।

karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta | gura samāja laghu bandhu guna kusamayã kimi kahi jāta ||304||

কৰ্মে, বাক্যে, মনে তুমি পবিত্ৰ—হে প্ৰিয়—নিজৰেই দৰে একৰূপ। তথাপি এনে অকাল-সঙ্কটত জ্যেষ্ঠৰ উপদেশ আৰু কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাৰ গুণ কিমানেই বা বৰ্ণনা কৰিব পাৰি?

Verse 653 (चौपाई)

जानहु तात तरनि कुल रीती। सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।। समउ समाजु लाज गुरुजन की। उदासीन हित अनहित मन की।। तुम्हहि बिदित सबही कर करमू। आपन मोर परम हित धरमू।। मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा। तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।। तात तात बिनु बात हमारी। केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।। नतरु प्रजा परिजन परिवारू। हमहि सहित सबु होत खुआरू।। जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू। जग केहि कहहु न होइ कलेसू।। तस उतपातु तात बिधि कीन्हा। मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।

jānahu tāta tarani kula rītī | satya-sandha pitu kīrati prītī || samau samāju lāja gurujana kī | udāsīna hita anhita mana kī || tumhahi bidita sabahī kara karamū | āpana mora parama hita dharamū || mohi saba bhाँti bharosa tumhārā | tadapi kahaũ avasara anusārā || tāta tāta binu bāta hamārī | kevala gurukula kṛpā̃ sãbhārī || nataru prajā parijana parivārū | hamahi sahita sabu hota khuārū || jaũ binu avasara athavā̃ dinesū | jaga kehi kahahu na hoi kalesū || tasa utapātu tāta bidhi kīnhā | muni mithilesa rākhi sabu līnhā ||

হে প্ৰিয় ভৰত, সূৰ্যবংশৰ মৰ্যাদা-ধৰ্ম জানি লোৱা। তোমাৰ পিতৃ সত্যব্ৰতী আছিল, আৰু সুনামক অতি প্ৰিয় বুলি মানিছিল। সময় আৰু সভা-বিচাৰ কৰি চলিবা; জ্যেষ্ঠসকলৰ মান-সম্মান ৰক্ষা কৰিবা; লাভ-ক্ষতি বিচাৰোঁতে মন নিৰপেক্ষ ৰাখিবা। সকলোৰে কৰ্ম তুমি জানো; তোমাৰ পৰম কল্যাণ ধৰ্ম—মোৰো সেইয়ে। সকলো দিশে মই তোমাক বিশ্বাস কৰোঁ; তথাপি অৱসৰ অনুসাৰে ক’ব লাগিছে। হে ভাই, তোমা বিনে আমাৰ অৱস্থা গুৰুগৃহৰ কৃপাতে মাথোঁ টিকি থাকিলেহেঁতেন; নতুবা প্ৰজা, স্বজন, গৃহস্থালি—মোৰ সৈতে একেলগে—সকলো নষ্ট হ’লেহেঁতেন। অনৱসৰে ক্ৰিয়া কৰিলে সূৰ্য্যও কঁপে—জগতত কাকেই বা অশান্তি নাছোঁৱে? বিধাতাই এনে উথাল-পাথাল ঘটালে; কিন্তু ঋষিসকল আৰু জনক মহাৰাজে সকলো সংযমে ধৰি ৰাখিলে।

Verse 654 (दोहा/सोरठा)

राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम। गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।305।।

rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma | gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoi hi parināma ||305||

ৰাজ্যকাৰ্য, সকলো মান-সম্মান, ধৰ্মৰ অধিপতি-সদৃশ আশ্ৰয়, পৃথিৱীৰ স্থিতি, ধন-গৃহ—গুৰুৰ ধাৰণ-প্ৰভাৱে সকলো স্থিৰ থাকিব, ফল মঙ্গলময় হ’ব।

Verse 655 (चौपाई)

राजधरम सरबसु एतनोई। जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।। बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती। बिनु अधार मन तोषु न साँती।। भरत सील गुर सचिव समाजू। सकुच सनेह बिबस रघुराजू।। प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं। सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।। चरनपीठ करुनानिधान के। जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।। संपुट भरत सनेह रतन के। आखर जुग जुन जीव जतन के।। कुल कपाट कर कुसल करम के। बिमल नयन सेवा सुधरम के।। भरत मुदित अवलंब लहे तें। अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।

rājadharma sarbasu etanoī | jimi mana māhā̃ manoratha goī || bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī | binu adhāra mana toṣu na sā̃tī || bharata sīla guru saciva samājū | sakuca saneha bibasa raghurājū || prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ | sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ || caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke | janu juga jāmika prajā prāna ke || saṃpuṭa bharata saneha ratana ke | ākhara juga juna jīva jatana ke || kula kapāṭa kara kusala karama ke | bimala nayana sevā sudharama ke || bharata mudita avalaṃba lahe tẽ | asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||

ৰাজত্বৰ সম্পূৰ্ণ সাৰ কেৱল এই: ৰাজাৰ আভ্যন্তৰীণ উদ্দেশ্য সুশাসিত মনৰ দৰে হ'ব লাগে। ৰামে ভাতৃক বহু উপায়েৰে পৰামৰ্শ দিলে; কাৰণ প্ৰকৃত আশ্ৰয় নোহোৱাকৈ হৃদয়ে সন্তুষ্টি বা শান্তি নাপায়। ভৰতৰ চৰিত্ৰ, জ্যেষ্ঠসকল, আৰু মন্ত্ৰীসকল দেখি ৰঘুৰাজ বিনয়ী, কোমল প্ৰেমত আৱদ্ধ হ'ল। তাৰ পিছত, কৰুণাত, প্ৰভুৱে তেওঁক নিজৰ চৰণ দিলে; আৰু ভৰতে শ্ৰদ্ধাৰে সেই চৰণ মূৰত তুলি ল'লে। কৰুণাৰ ভণ্ডাৰৰ সেই চৰণ হ'ল, যেন জগতৰ ভাৰ বহনকাৰী আধাৰ আৰু জনসাধাৰণৰ প্ৰাণ। সেই চৰণ আছিল ভৰতৰ প্ৰেমৰ ৰত্ন-পেটি, আৰু জীৱই যাৰ দ্বাৰা আগুৱাই যোৱাৰ চেষ্টা কৰে সেই দুটা অক্ষৰ। সেই চৰণ আছিল কুলৰ মঙ্গল কৰ্মৰ ৰক্ষাকাৰী দুৱাৰ, আৰু নিষ্কলঙ্ক কৰ্তব্যৰ বিশুদ্ধ নয়ন সেৱা। ভৰতে এনে আশ্ৰয় পাই আনন্দিত হ'ল, সীতা আৰু ৰামৰ দৰে সুখ আৰু যশ।

Verse 656 (दोहा/सोरठा)

मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ। लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।

māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi | loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||

অনুমতি বিচাৰি প্ৰণাম কৰিলে; ৰামে তাক টানি নিজৰ বক্ষত জড়াই ধৰিলে। প্ৰজাসকল অস্থিৰ হৈ ৰ’ল; আৰু দেৱেন্দ্ৰই কুটিলভাৱে অকাল সুযোগ বিচাৰি পালে।

Verse 657 (चौपाई)

सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी। अवधि आस सम जीवनि जी की।। नतरु लखन सिय सम बियोगा। हहरि मरत सब लोग कुरोगा।। रामकृपाँ अवरेब सुधारी। बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।। भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो। राम प्रेम रसु कहि न परत सो।। तन मन बचन उमग अनुरागा। धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।। बारिज लोचन मोचत बारी। देखि दसा सुर सभा दुखारी।। मुनिगन गुर धुर धीर जनक से। ग्यान अनल मन कसें कनक से।। जे बिरंचि निरलेप उपाए। पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।

so kucāli saba kahã bhai nīkī | avadhi āsa sama jīvani jī kī || nataru lakhana siya sama biyogā | hahari marata saba loga kurogā || rāmakṛpā̃ avareba sudhārī | bibudha dhāri bhai guṇada gohārī || bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so | rāma prema rasu kahi na parata so || tana mana bacana umaga anurāgā | dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā || bārija locana mocata bārī | dekhi dasā sura sabhā dukhārī || munigana guru dhura dhīra janaka se | gyāna anala mana kasẽ kanaka se || je birañci nirlepa upāe | paduma patra jimi jaga jala jāe ||

সেই প্ৰতিকূল ঘটনা সকলোৰে বাবে মঙ্গলজনক হ'ল, আশা জীৱন যাপনৰ সীমা। নহ'লে লক্ষ্মণ আৰু সীতাৰ পৰা বিচ্ছেদত সকলো মানুহে কান্দি কান্দি গুৰুতৰ ৰোগত মৃত্যু বৰণ কৰিলেহেঁতেন। ৰামৰ কৃপাত বিকাৰ শুধৰ হ'ল; দেৱতাসকলেও ৰূপ ধাৰণ কৰি গুণৰ খনিৰ স্তুতি কৰিলে। যেতিয়া ভৰতে ভাতৃক লগ পালে আৰু তেওঁক আঁকোৰালে, ৰামৰ প্ৰেমৰ অমৃত কথাত প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰি। প্ৰেম দেহ, মন আৰু বাক্যৰে উথলি উঠিল; স্থিৰতাৰ শ্ৰেষ্ঠইও ধৈৰ্য হেৰুৱালে। পদ্মনয়ন প্ৰভুৱে চকুলো টোপাল টোপাল কৰিলে; এই দেখি দেৱতাৰ সভা দুখিত হ'ল। মুনিসকল, জ্যেষ্ঠসকল, আৰু অতি স্থিৰ জনক, জ্ঞানৰ অগ্নিত পৰীক্ষিত, স্পৰ্শশিলাত সোণৰ দৰে আছিল। ব্ৰহ্মাই যিসকলক নিষ্কলঙ্ক ৰূপে সৃষ্টি কৰিছিল তেওঁলোকো জগতৰ পানীৰ মাজত পদ্মপত্ৰৰ দৰে আছিল।

Verse 658 (दोहा/सोरठा)

तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार। भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।

teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra | bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||

তেওঁলোকেও ৰঘুবৰ আৰু ভৰতৰ অতুল, সীমাহীন প্ৰেম দেখি, মন-দেহ-বাক্য তিনিওতে বৈৰাগ্য আৰু বিবেক-বিচাৰৰ চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল।

Verse 659 (चौपाई)

जहाँ जनक गुर मति भोरी। प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।। बरनत रघुबर भरत बियोगू। सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।। सो सकोच रसु अकथ सुबानी। समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।। भेंटि भरत रघुबर समुझाए। पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।। सेवक सचिव भरत रुख पाई। निज निज काज लगे सब जाई।। सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा। लगे चलन के साजन साजा।। प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई। चले सीस धरि राम रजाई।। मुनि तापस बनदेव निहोरी। सब सनमानि बहोरि बहोरी।।

jahā̃ janaka guru mati bhorī | prākṛta prīti kahata baṛi khorī || baranata raghubara bharata biyogū | suni kaṭhora kabi jānihi logū || so sakoca rasu akatha subānī | samau sanehu sumiri sakucānī || bhẽṭi bharata raghubara samujhāe | puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe || sevaka saciva bharata rukha pāī | nija nija kāja lage saba jāī || suni dārun dukhu duhū̃ samājā | lage calana ke sājana sājā || prabhu pada paduma bandi dou bhāī | cale sīsa dhari rāma rajāī || muni tāpasa banadeva nihorī | saba sanamāni bahori bahorī ||

'মই, জনকৰ গুৰু, য'ত ইমান সৰল মনৰ, সাংসাৰিক প্ৰেমৰ কথা কোৱাটো ডাঙৰ দোষ।' ৰঘুবৰ আৰু ভৰতৰ বিচ্ছেদ বৰ্ণনা কৰিলে, মানুহে কবিক কঠোৰ হৃদয়ৰ বুলি ভাবিব। সেই বিনয়ী সংযমৰ ৰস কথাৰ অতীত; সেই সময় আৰু সেই প্ৰেম স্মৰণ কৰিলে শব্দইও সংকোচ বোধ কৰে। ভৰতক লগ পাই ৰঘুবৰে তেওঁক পৰামৰ্শ দিলে, আৰু তাৰ পিছত শত্ৰু বিনাশকাৰীয়ে আনন্দেৰে তেওঁক পুনৰ হৃদয়ত ধৰিলে। সেৱক আৰু মন্ত্ৰীসকলে ভৰতৰ মনোভাৱ বুজি প্ৰত্যেকে নিজ নিজ কৰ্তব্যত গ'ল। দুয়োপক্ষৰ ভয়ংকৰ দুখ শুনি যাত্ৰাৰ প্ৰস্তুতি আৰম্ভ হ'ল। দুই ভাতৃয়ে প্ৰভুৰ পদ্ম চৰণত প্ৰণাম কৰি ৰামৰ আজ্ঞা মূৰত ধাৰণ কৰি যাত্ৰা কৰিলে। তেওঁলোকে মুনি, তপস্বী আৰু বনদেৱতাসকলক প্ৰণাম কৰি বাৰে বাৰে সকলোকে সন্মান জনালে।

Verse 660 (दोहा/सोरठा)

लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि। चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।

lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri | cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||

লক্ষ্মণক লগ পাই প্ৰণাম কৰিলে; আৰু সীতাৰ চৰণ-ধূলি মূৰত লৈ আগবাঢ়িল। স্নেহময় আশীৰ্বাদ শুনি আগুৱাই গ’ল—যি সকলো মঙ্গলৰ মূৰ্তিমান ৰূপ।

Verse 661 (चौपाई)

सानुज राम नृपहि सिर नाई। कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।। देव दया बस बड़ दुखु पायउ। सहित समाज काननहिं आयउ।। पुर पगु धारिअ देइ असीसा। कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।। मुनि महिदेव साधु सनमाने। बिदा किए हरि हर सम जाने।। सासु समीप गए दोउ भाई। फिरे बंदि पग आसिष पाई।। कौसिक बामदेव जाबाली। पुरजन परिजन सचिव सुचाली।। जथा जोगु करि बिनय प्रनामा। बिदा किए सब सानुज रामा।। नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे। सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।

s-anuja rāma nṛpahi sir nāī | kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī || deva dayā basa baṛa dukhu pāyu | sahita samāja kānanahiṃ āyu || pura pagu dhāri-a dei asīsā | kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā || muni mahideva sādhu sanamāne | bidā kiye hari hara sama jāne || sāsu samīpa gae dou bhāī | phire bandi paga āsiṣa pāī || kausika bāmadeva jāvālī | purajana parijana saciva sucālī || jathā jogu kari binaya pranāmā | bidā kiye saba s-anuja rāmā || nāri puruṣa laghu madhya baṛere | saba sanamāni kṛpānidhi phere ||

ৰামে অনুজৰ সৈতে ৰজাৰ মূৰত প্ৰণাম কৰি বহু প্ৰকাৰে বিনয়ী অনুনয় কৰিলে। দৈৱ কৰুণাৰ বিধানত তেওঁ মহান দুখৰ সন্মুখীন হৈছিল আৰু সংগীসকলৰ সৈতে বনলৈ যাত্ৰা কৰিলে। নগৰৰ বাহিৰত ভৰি থৈ আশীৰ্বাদ লাভ কৰিলে; মানৱৰ অধিপতিয়ে হৃদয় স্থিৰ কৰি যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলে। মুনি, বন্দনীয় পুণ্যবান আৰু সাধুসকলক তেওঁ সন্মান জনালে, হৰি আৰু হৰৰ সমান জানি বিদায় দিলে। দুই ভাতৃয়ে ৰাণী-মাতৃসকলৰ ওচৰলৈ গ'ল আৰু তেওঁলোকৰ চৰণত প্ৰণাম কৰি আশীৰ্বাদ লাভ কৰি উভতি আহিল। কৌশিক, বামদেৱ, জাবালী, নাগৰিক, আত্মীয়, সুচৰিত্ৰ মন্ত্ৰী, প্ৰত্যেককে যথাযোগ্য বিনয়েৰে প্ৰণাম কৰিলে; আৰু ৰামে অনুজৰ সৈতে সকলোকে বিদায় দিলে। নাৰী আৰু পুৰুষ, শিশু, মধ্যম আৰু বৃদ্ধ, সকলোকে সন্মান জনাই কৰুণাৰ সাগৰে যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 662 (दोहा/सोरठा)

भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि। बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।

bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi | bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||

ভৰত-মাতাৰ চৰণত নত হৈ প্ৰভুৱে নিৰ্মল স্নেহেৰে সাক্ষাৎ কৰিলে। বিদায় লৈ পালঙ্ক সাজি উঠিল; আৰু তেওঁৰ লাজ-শংকা, উদ্বেগ-চিন্তা সকলো দূৰ হ’ল।

Verse 663 (चौपाई)

परिजन मातु पितहि मिलि सीता। फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।। करि प्रनामु भेंटी सब सासू। प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।। सुनि सिख अभिमत आसिष पाई। रही सीय दुहु प्रीति समाई।। रघुपति पटु पालकीं मगाईं। करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।। बार बार हिलि मिलि दुहु भाई। सम सनेहँ जननी पहुँचाई।। साजि बाजि गज बाहन नाना। भरत भूप दल कीन्ह पयाना।। हृदयँ रामु सिय लखन समेता। चले जाहिं सब लोग अचेता।। बसह बाजि गज पसु हियँ हारें। चले जाहिं परबस मन मारें।।

parijana mātu pitahi mili sītā | phirī prānapriya prema punītā || kari pranāmu bheṇṭī saba sāsū | prīti kahata kavi hiyaṃ na hulāsū || suni sikha abhimata āsiṣa pāī | rahī sīya duhu prīti samāī || raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ | kari prabodhu saba mātu caṛhāī || bāra bāra hili mili duhu bhāī | sama sanehaṃ jananī pahuṃcāī || sāji bāji gaja bāhana nānā | bharata bhūpa dala kīnha payānā || hṛdayaṃ rāmu siya lakhana sametā | cale jāhiṃ saba loga acetā || basaha bāji gaja pasu hiyaṃ hāre | cale jāhiṃ parabasa mana māre ||

সীতা নিজৰ কুল-স্বজন, মাতা-পিতাক লগ পাই, প্ৰাণতকৈও প্ৰিয় পবিত্ৰ প্ৰেম উজাৰি পুনৰ উভতি আহিল। নতমস্তকে সকলো ৰাণী-মাতাক প্ৰণাম কৰি সম্ভাষণ কৰিলে; সেই প্ৰেমৰ কথা ক’লে কবিৰ হৃদয় আনন্দত শেষ নাপায়। উপদেশ শুনি, স্নেহভৰা আশীৰ্বাদ লাভ কৰি, সীতা দুয়ো কুলৰ প্ৰেমত ডুবি থাকিল। ৰঘুপতি পালঙ্ক সাজিবলৈ আজ্ঞা দিলে; স্নেহে সান্ত্বনা দি সকলো মাতাক পালঙ্কত বহুৱালে। দুয়ো ভ্ৰাতা বাৰে বাৰে মিলি আলিঙ্গন কৰিলে আৰু সমান স্নেহে মাতাসকলক আগবঢ়াই নিলে। বাদ্য-ঢোল, শোভাযাত্ৰা, হাতী আৰু নানা বাহনসহ ভৰত ৰজা সেনাসমেত আগবাঢ়িল। ৰাম-সীতা-লক্ষ্মণ হৃদয়ত ধৰি লোকসকল যেন বিমূঢ় হৈ লগে লগে চলিল; ঘোঁৰা-হাতী আদি জন্তুবোৰো মন ভাঙি, শক্তিহীন হৈ, বিষণ্ণ চিত্তে আগবাঢ়িল।

Verse 664 (दोहा/सोरठा)

गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत। फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।320।।

guru guratiya pada bandi prabhu sītā lakhana sameta | phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa ||320||

গুৰু আৰু গুৰু-পত্নীৰ চৰণত প্ৰণাম কৰি, সীতা-লক্ষ্মণসহ প্ৰভু উলটি আহিল; আনন্দ আৰু বিস্ময় মিশ্ৰিত হৈ, পাত-পাতৰে গঢ়া কুটীৰলৈ উপস্থিত হ’ল।