Prakarana 32
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ से ‘सेवा-धर्म’ की ओर ले जाता है। अयोध्या-काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, बल्कि भक्त के भीतर ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन है। भरत-चरित्र इस चरण का द्वार है: निष्काम कर्तव्य, भ्रातृ-प्रेम, और लोक-कल्याण के लिए स्व-सुख का त्याग। यहाँ ‘राजधर्म’ भी साधना बनता है—पादुका-शासन के माध्यम से ईश्वर-आज्ञा का सामाजिक रूपांतरण।
『アヨーディヤー・カーンダ』の主要ラサはカルナーであるが、その目的は悲しみの拡大ではなく、悲しみの浄化である。ラーマの出家（森への旅立ち）の後、「ダルマ」の中心は王座から「命令遵守」へと移る。本段でトゥルシーダースは、ニーティ（規範）・マリヤーダー・愛を同一の軸に置く。ラーマの謙譲、バラタの無欲、そしてグルの言葉の至高性である。提示箇所では、アトリのアーシュラムの「功徳の地理」（バラタクープ）が世の福利の象徴となる――バクティの水が公共のものとなる。続いてバラタの森の巡拝、聖地での沐浴と礼拝、そしてついにラーマに「王命」を乞うこと――これらは修行者の内的旅路である。まず清浄（シュチター）、次に視野の浄化（神聖なダルシャン）、最後に義務の確立（アヨーディヤー統治の保持）。このように『アヨーディヤー・カーンダ』は、階梯において「離別のバクティ」を「奉仕のバクティ」へと転成させる。
In this prakarana
People
Verses
チャウパーイー 310.1-4
भरत अत्रि अनुसासन पाई।जल भाजन सब दिए चलाई।।
सानुज आपु अत्रि मुनि साधू।सहित गए जहँ कूप अगाधू।।
पावन पाथ पुन्यथल राखा।प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा।।
तात अनादि सिद्ध थल एहू।लोपेउ काल बिदित नहिं केहू।।
तब सेवकन्ह सरस थलु देखा।किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा।।
बिधि बस भयउ बिस्व उपकारू।सुगम अगम अति धरम बिचारू।।
भरतकूप अब कहिहहिं लोगा।अति पावन तीरथ जल जोगा।।
प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी।होइहहिं बिमल करम मन बानी।।
bharata atri anusāsana pāī |jala bhājana saba die calāī ||
sānuja āpu atri muni sādhū |sahita gae jahã kūpa agādhū ||
pāvana pātha punyathala rākhā |pramudita prema atri asa bhāṣā ||
tāta anādi siddha thala ehū |lopeu kāla bidita nahiṁ kehū ||
taba sevakanha sarasa thalu dekhā |kinha sujala hita kūpa biseṣā ||
bidhi basa bhayau bisva upakārū |sugama agama ati dharama bicārū ||
bharatakūpa aba kahihahiṁ logā |ati pāvana tīratha jala jogā ||
prema sanema nimajjata prānī |hoihahiṁ bimala karama mana bānī ||
バラタはアトリの教えを受け、すべての水器を遣わした。弟と共に、聖者アトリと修行者たちを伴い、自らその底知れぬ井戸のある所へ赴いた。その聖地に聖水を安置し、アトリは喜びと愛に満ちて、こう語った。「子よ、この地は無始より聖なる地であった。時がこれを隠し、誰も知らなかった。やがて我が僕たちが湿った地を見出し、良き水のために特別な井戸を掘った。運命の導きにより、これは世界の利益となり、到達困難であった正法の道が容易になった。人々はこれをバラタの井戸と呼ぶであろう。最も神聖な巡礼地であり、すべての聖水と結ばれている。愛と戒めをもって沐浴する者は、身・口・意において清浄となるであろう。」
ドーハー 310
कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ।अत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ।।310।।
kahata kūpa mahimā sakala gae jahā̃ raghurāu |atri sunāyau raghubarahi tīratha punya prabhāu ||310||
彼は井戸の栄光を語った。すべての者はラグ族の王のいる場所へ向かった。アトリ聖仙はラグ族の主に、その巡礼地の聖なる力を示した。
チャウパーイー 311.1-4
कहत धरम इतिहास सप्रीती।भयउ भोरु निसि सो सुख बीती।।
नित्य निबाहि भरत दोउ भाई।राम अत्रि गुर आयसु पाई।।
सहित समाज साज सब सादें।चले राम बन अटन पयादें।।
कोमल चरन चलत बिनु पनहीं।भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं।।
कुस कंटक काँकरीं कुराईं।कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं।।
महि मंजुल मृदु मारग कीन्हे।बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे।।
सुमन बरषि सुर घन करि छाहीं।बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं।।
मृग बिलोकि खग बोलि सुबानी।सेवहिं सकल राम प्रिय जानी।।
kahata dharama itihāsa saprītī |bhayau bhoru nisi so sukha bītī ||
nitya nibāhi bharata dou bhāī |rāma atri gura āyasu pāī ||
sahita samāja sāja saba sādeṁ |cale rāma bana aṭana payādeṁ ||
komala carana calata binu panahīṁ |bhai mṛdu bhūmi sakuci mana manahīṁ ||
kusa kaṁṭaka kā̃karīṁ kurāīṁ |kaṭuka kaṭhora kubastu durāīṁ ||
mahi maṁjula mṛdu māraga kīnhe |bahata samīra tribidha sukha līnhe ||
sumana baraṣi sura ghana kari chāhīṁ |biṭapa phūli phali tṛna mṛdutāhīṁ ||
mṛga biloki khaga boli subānī |sevahiṁ sakala rāma priya jānī ||
法と古い物語を愛情深く語りながら、夜は幸福のうちに過ぎ去り、夜明けが来た。日々の儀式を終え、バラタとシャトルグナの二人の兄弟は、ラーマと師アトリの許可を得て、供の者たち全員を伴い、質素な装いで、ラーマの森を徒歩で巡るために出発した。柔らかな足に履物を着けず歩くと、大地は柔らかくなり、心の中で恥じて縮こまった。クシャ草、棘、小石、轍、そして一切の厳しく硬く不快なものを、彼女は遠ざけた。大地は道を美しく柔らかくし、風は三つの様に吹き、喜びに満ちた。神々は花を降らせ、雲は日陰を作った；木々は花を咲かせ実をつけ、草は柔らかくなった。鹿は見つめ、鳥たちは甘い声で歌った；ラーマの愛する者と知り、すべてが彼らに仕えた。
ドーハー 311
सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात।राम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात।।311।।
sulabha siddhi saba prākṛtahu rāma kahata jamuhāta |rāma prāna priya bharata kahũ yaha na hoi baṛi bāta ||311||
普通の人でさえ、あくびをしながらラーマの名を唱えれば、あらゆる成功が容易に得られる。ラーマの命のように愛されるバラタにとっては、これは大したことではない。
チャウパーイー 312.1-4
एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं।नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं।।
पुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा।खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा।।
चारु बिचित्र पबित्र बिसेषी।बूझत भरतु दिब्य सब देखी।।
सुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ।हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ।।
कतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा।कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा।।
कतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई।सुमिरत सीय सहित दोउ भाई।।
देखि सुभाउ सनेहु सुसेवा।देहिं असीस मुदित बनदेवा।।
फिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई।प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई।।
ehi bidhi bharatu phirata bana māhīṁ |nemu premu lakhi muni sakucāhīṁ ||
punya jalāśraya bhūmi bibhāgā |khaga mṛga taru tṛna giri bana bāgā ||
cāru bicitra pabitra biseṣī |būjhata bharatu dibya saba dekhī ||
suni mana mudita kahata riṣirāū |hetu nāma guna punya prabhāū ||
katahũ nimajjana katahũ pranāmā |katahũ bilokata mana abhirāmā ||
katahũ baiṭhi muni āyasu pāī |sumirata sīya sahita dou bhāī ||
dekhi subhāu sanehu susevā |dehiṁ asīsa mudita banadevā ||
phirahiṁ gaẽ dinu pahara aṛhāī |prabhu pada kamala bilokahiṁ āī ||
このようにバラタが森を巡り歩くと、聖仙たちは彼の規律と愛を見て恥じ入った。聖なる水と各地の土地、鳥と鹿、木と草、山と森と庭園について尋ねた。これらはすべて美しく、奇異で、特に清浄であった。バラタはそこにあるすべてが神聖であるのを見て、聖仙に問うた。それを聞いて聖仙の王は喜びながら、それぞれの理由、名、徳、聖なる力を語った。ある所では沐浴し、ある所では礼拝し、ある所では心を喜ばせる光景を眺めた。ある所では聖仙の許可を得て座り、シーターと二人の兄を思い起こした。森の神々は彼の性質、愛、献身的な奉仕を見て、喜んで祝福を与えた。昼の二時半が過ぎると、彼は戻って来て、主の蓮の御足を仰ぎ見た。
ドーハー 312
देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ।कहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ।।312।।
dekhe thala tīratha sakala bharata pā̃ca dina mājha |kahata sunata hari hara sujasu gayau divasu bhai sā̃jha ||312||
バラタは五日間ですべての聖地と聖なる渡し場を見た。ハリとハラの栄光ある名声を語り聞くうちに、日は過ぎ去り、夕暮れとなった。
チャウパーイー 313.1-4
भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू।भरत भूमिसुर तेरहुति राजू।।
भल दिन आजु जानि मन माहीं।रामु कृपाल कहत सकुचाहीं।।
गुर नृप भरत सभा अवलोकी।सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी।।
सील सराहि सभा सब सोची।कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची।।
भरत सुजान राम रुख देखी।उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी।।
करि दंडवत कहत कर जोरी।राखीं नाथ सकल रुचि मोरी।।
मोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू।बहुत भाँति दुखु पावा आपू।।
अब गोसाइँ मोहि देउ रजाई।सेवौं अवध अवधि भरि जाई।।
bhora nhāi sabu jurā samājū |bharata bhūmisura terahuti rājū ||
bhala dina āju jāni mana māhīṁ |rāmu kṛpāla kahata sakucāhīṁ ||
gura nṛpa bharata sabhā avalokī |sakuci rāma phiri avani bilokī ||
sīla sarāhi sabhā saba socī |kahũ na rāma sama svāmi sãkocī ||
bharata sujāna rāma rukha dekhī |uṭhi saprema dhari dhīra biseṣī ||
kari daṁḍavata kahata kara jorī |rākhīṁ nātha sakala ruci morī ||
mohi lagi saheu sabahiṁ saṁtāpū |bahuta bhā̃ti dukhu pāvā āpū ||
aba gosāĩ mohi deu rajāī |sevauṁ avadha avadhi bhari jāī ||
夜明けに沐浴して後、全集会が集まった：バラタ、バラモンたち、そしてティルフートの王。今日が吉日であると心に知りながら、慈悲深きラーマはそれを言い出すのをためらった。ラーマは導師、王、バラタ、そして集会を見つめ、それから恥じらって目を地に向けた。集会の皆は彼の穏やかな性質を称賛し、思った：ラーマのように自らの望みを押し出すのをためらう主君はどこにもいない。賢明なバラタはラーマの表情を見て、愛を込めて立ち上がり、特別な勇気を奮い起こした。地に伏して拝し、手を合わせて言った：主よ、あなたは私のすべての願いを満たしてくださいました。私のために皆が苦悩を耐え忍び、あなたご自身も多くの苦しみを耐えられました。さあ主よ、お許しください。私がアヨーディヤーに帰り、全期間お仕えできるように。
ドーハー 313
जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल।सो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल।।313।।
jehiṁ upāya puni pāya janu dekhai dīnadayāla |so sikha deia avadhi lagi kosalapāla kṛpāla ||313||
慈悲深きコーサラの主よ、卑しき者を憐れむ方よ、あなたの僕が再びあなたの御足を見ることができるよう、定められた時が終わるまで、何らかの方法を教えてください。
チャウパーイー 314.1-4
पुरजन परिजन प्रजा गोसाई।सब सुचि सरस सनेहँ सगाई।।
राउर बदि भल भव दुख दाहू।प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू।।
स्वामि सुजानु जानि सब ही की।रुचि लालसा रहनि जन जी की।।
प्रनतपालु पालिहि सब काहू।देउ दुहू दिसि ओर निबाहू।।
अस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो।किएँ बिचारु न सोचु खरो सो।।
आरति मोर नाथ कर छोहू।दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू।।
यह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी।तजि सकोच सिखइअ अनुगामी।।
भरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी।खीर नीर बिबरन गति हंसी।।
purajana parijana prajā gosāī |saba suci sarasa sanehã sagāī ||
rāura badi bhala bhava dukha dāhū |prabhu binu bādi parama pada lāhū ||
svāmi sujānu jāni saba hī kī |ruci lālasā rahani jana jī kī ||
pranatapālu pālihi saba kāhū |deu duhū disi ora nibāhū ||
asa mohi saba bidhi bhūri bharoso |kiẽ bicāru na socu kharo so ||
ārati mora nātha kara chohū |duhũ mili kīnha ḍhīṭhu haṭhi mohū ||
yaha baṛa doṣu dūri kari svāmī |taji sakoca sikhaia anugāmī ||
bharata binaya suni sabahiṁ prasaṁsī |khīra nīra bibarana gati haṁsī ||
町の人々、親族、民衆、そして我が主は皆清らかで、甘き愛情の絆で結ばれています。あなたの御命令の下では、世の焼けるような悲しみすら善きものですが、主なしには最高位を得ても無価値です。全知の主は、そのすべての僕の心の傾き、渇望、そして生き方をご存知です。帰依する者を守る主はすべての人を慈しみ、この世とあの世の両方で私たちを導かれます。それゆえ私はあらゆる面で豊かな信頼を抱いており、熟考すれば少しも憂うべき理由は見出せません。私の苦悩と主の優しき慈悲が共に私を大胆にし、頑固にしました。主よ、この大いなる過ちを許し、躊躇を捨てて、あなたの従者を導いてください。バラタの嘆願を聞いて皆が称賛した、それは鶴が乳と水を分けるが如し。
ドーハー 314
दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन।देस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन।।314।।
dīnabaṁdhu suni baṁdhu ke bacana dīna chalahīna |desa kāla avasara sarisa bole rāmu prabīna ||314||
卑しき者の友は、兄弟の言葉を聞いた。それは謙虚で欺きのない言葉であった。国、時、機会にふさわしく、熟練したラーマとして語った。
チャウパーイー 315.1-4
तात तुम्हारि मोरि परिजन की।चिंता गुरहि नृपहि घर बन की।।
माथे पर गुर मुनि मिथिलेसू।हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू।।
मोर तुम्हार परम पुरुषारथु।स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु।।
पितु आयसु पालिहिं दुहु भाई।लोक बेद भल भूप भलाई।।
गुर पितु मातु स्वामि सिख पालें।चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें।।
अस बिचारि सब सोच बिहाई।पालहु अवध अवधि भरि जाई।।
देसु कोसु परिजन परिवारू।गुर पद रजहिं लाग छरुभारू।।
तुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी।पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी।।
tāta tumhāri mori parijana kī |ciṁtā gurahi nṛpahi ghara bana kī ||
māthe para gura muni mithilesū |hamahi tumhahi sapanehũ na kalesū ||
mora tumhāra parama puruṣārathu |svārathu sujasu dharamu paramārathu ||
pitu āyasu pālihiṁ duhu bhāī |loka beda bhala bhūpa bhalāī ||
gura pitu mātu svāmi sikha pāleṁ |calehũ kumaga paga parahiṁ na khāleṁ ||
asa bicāri saba soca bihāī |pālahu avadha avadhi bhari jāī ||
desu kosu parijana parivārū |gura pada rajahiṁ lāga charubhārū ||
tumha muni mātu saciva sikha mānī |pālehu puhumi prajā rajadhānī ||
兄弟よ、あなたと私、そして我々の家族の、家と森の心配は、導師と王の手にある。導師、聖者、そしてミティラーの主が我々の頭上におられるので、あなたも私も夢の中でさえ災いに遭うことはない。あなたと私の最高の人間としての目的、自己の利益、良き名、義務、そして究極の救済、すべてはこれにある。我々二人の兄弟が父の命令を守ること。世間とヴェーダにおいて、王の善きことは善きことである。導師、父、母、主君の教えを守る者は、曲がった道を歩いても、足が穴に落ちることはない。このように考え、すべての憂いを捨てて、アヨーディヤーに行き、定められた時まで守れ。国、宝庫、親族、家族、これらの重荷は導師の足の塵にかかる。聖者、母たち、大臣たちの助言に従い、大地、民、そして都を守れ。
ドーハー 315
मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक।पालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक।।315।।
mukhiā mukhu so cāhiai khāna pāna kahũ eka |pālai poṣai sakala ãga tulasī sahita bibeka ||315||
支配者は口のようであるべきである。口はひとりで飲食し、それでいて、トゥルシーダースが言うように、分別をもって体のすべての部分を養い支える。
チャウパーイー 316.1-4
राजधरम सरबसु एतनोई।जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।।
बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती।बिनु अधार मन तोषु न साँती।।
भरत सील गुर सचिव समाजू।सकुच सनेह बिबस रघुराजू।।
प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं।सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।।
चरनपीठ करुनानिधान के।जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।।
संपुट भरत सनेह रतन के।आखर जुग जुन जीव जतन के।।
कुल कपाट कर कुसल करम के।बिमल नयन सेवा सुधरम के।।
भरत मुदित अवलंब लहे तें।अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।
rājadharma sarbasu etanoī |jimi mana māhā̃ manoratha goī ||
bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī |binu adhāra mana toṣu na sā̃tī ||
bharata sīla guru saciva samājū |sakuca saneha bibasa raghurājū ||
prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ |sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ ||
caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke |janu juga jāmika prajā prāna ke ||
saṃpuṭa bharata saneha ratana ke |ākhara juga juna jīva jatana ke ||
kula kapāṭa kara kusala karama ke |bimala nayana sevā sudharama ke ||
bharata mudita avalaṃba lahe tẽ |asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||
王の務めのすべてはただこれのみ、心の中に願いが隠されているように。弟を多くの方法で諭したが、支えなくしては心は満足も安らぎも得られない。バラタの徳、導師、大臣たち、そして全会衆を見て、ラーグ家の王は恥じらいと愛に圧倒された。主は恩寵により足の履物を与え、バラタは恭しく受け取って頭に戴いた。慈悲の宝庫の足台、民の命を守る二人の守衛のようであった。バラタの愛の宝石を収める箱、生ける魂の精進のための二つの文字のようであった。家族の家の門、巧みな行いの手、清らかな奉仕と正法の目であった。バラタは喜んでこの支えを得た、シーターとラーマ自身が留まったかのような幸福であった。
ドーハー 316
मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ।लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।
māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi |loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||
バラタは礼をして暇を乞い、ラーマは彼を胸に抱き寄せた。しかし不死の主インドラは狡猾にも不適切な時を見出し、人々を落ち着かなくして立ち去らせようとした。
チャウパーイー 317.1-4
सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी।अवधि आस सम जीवनि जी की।।
नतरु लखन सिय सम बियोगा।हहरि मरत सब लोग कुरोगा।।
रामकृपाँ अवरेब सुधारी।बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।।
भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो।राम प्रेम रसु कहि न परत सो।।
तन मन बचन उमग अनुरागा।धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।।
बारिज लोचन मोचत बारी।देखि दसा सुर सभा दुखारी।।
मुनिगन गुर धुर धीर जनक से।ग्यान अनल मन कसें कनक से।।
जे बिरंचि निरलेप उपाए।पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।
so kucāli saba kahã bhai nīkī |avadhi āsa sama jīvani jī kī ||
nataru lakhana siya sama biyogā |hahari marata saba loga kurogā ||
rāmakṛpā̃ avareba sudhārī |bibudha dhāri bhai guṇada gohārī ||
bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so |rāma prema rasu kahi na parata so ||
tana mana bacana umaga anurāgā |dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā ||
bārija locana mocata bārī |dekhi dasā sura sabhā dukhārī ||
munigana guru dhura dhīra janaka se |gyāna anala mana kasẽ kanaka se ||
je birañci nirlepa upāe |paduma patra jimi jaga jala jāe ||
その悪しき計らいは皆のために善き結果となった。流刑の定められた期間への希望は、彼らの心に命を与える霊薬のようであった。さもなくば、ラクシュマナとシーターとの別離により、すべての人々は息絶えて死んだであろう、恐ろしい病にかかったように。ラーマの恩寵によりそのもつれは解かれ、神々の群れは善を施す者となった、助けを呼ぶ声が救いをもたらすように。ラーマが弟バラタを腕に抱き寄せて抱擁したとき、その愛の甘美さは語り尽くせなかった。身体と心と言葉に愛が湧き上がり、堅忍第一のバラタでさえその落ち着きを失った。蓮の目から涙がこぼれ、神々の集会はその様を見て悲しんだ。聖仙たちと師たち、ジャナカのような堅固な指導者たち、その心は知識の火で金のように試された、ブラフマーが世界に染まらぬよう創った者たち、水に生える蓮の葉が水に触れぬように。
ドーハー 317
तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार।भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।
teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra |bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||
彼らもまた、ラーマとバラタの比類なき果てしない愛を観て、心と身と言葉とともに、すべての離欲と思慮を伴って、それに没入した。
チャウパーイー 318.1-4
जहाँ जनक गुर मति भोरी।प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।।
बरनत रघुबर भरत बियोगू।सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।।
सो सकोच रसु अकथ सुबानी।समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।।
भेंटि भरत रघुबर समुझाए।पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।।
सेवक सचिव भरत रुख पाई।निज निज काज लगे सब जाई।।
सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा।लगे चलन के साजन साजा।।
प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई।चले सीस धरि राम रजाई।।
मुनि तापस बनदेव निहोरी।सब सनमानि बहोरि बहोरी।।
jahā̃ janaka guru mati bhorī |prākṛta prīti kahata baṛi khorī ||
baranata raghubara bharata biyogū |suni kaṭhora kabi jānihi logū ||
so sakoca rasu akatha subānī |samau sanehu sumiri sakucānī ||
bhẽṭi bharata raghubara samujhāe |puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe ||
sevaka saciva bharata rukha pāī |nija nija kāja lage saba jāī ||
suni dārun dukhu duhū̃ samājā |lage calana ke sājana sājā ||
prabhu pada paduma bandi dou bhāī |cale sīsa dhari rāma rajāī ||
muni tāpasa banadeva nihorī |saba sanamāni bahori bahorī ||
ジャナカとグル・ヴァシシュタが心に惑ったその場で、普通の人々の愛を語ることは大きな過ちであろう。詩人がラーマとバラタの別離を描写すれば、人々はそれを聞いて彼を冷酷だと思うだろう。その羞恥と遠慮の感情、言葉では表せないその思いは、言葉の女神すらもその場と愛を思い出して縮み上がらせた。ラーマはバラタを抱きしめて慰め、そして喜んでシャトルグナを胸に抱き寄せた。従者と大臣たちはバラタの意向を察し、皆それぞれの務めに就いた。別離の恐ろしい悲しみを聞いて、両陣営は出発の準備を始めた。二人の兄弟は主の蓮の足に伏し拝み、ラーマの命令を頭に戴いて出発した。彼らは聖者、苦行者、森の神々に許可を乞い、皆に幾度も幾度も敬意を表した。
ドーハー 318
लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि।चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।
lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri |cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||
ラクシュマナを抱きしめて彼に礼拝し、シータの足の塵を頭に載せて、二人の兄弟は愛をもって彼女の祝福を聞き、出発した。その祝福はすべての吉祥の根である。
チャウパーイー 319.1-4
सानुज राम नृपहि सिर नाई।कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।।
देव दया बस बड़ दुखु पायउ।सहित समाज काननहिं आयउ।।
पुर पगु धारिअ देइ असीसा।कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।।
मुनि महिदेव साधु सनमाने।बिदा किए हरि हर सम जाने।।
सासु समीप गए दोउ भाई।फिरे बंदि पग आसिष पाई।।
कौसिक बामदेव जाबाली।पुरजन परिजन सचिव सुचाली।।
जथा जोगु करि बिनय प्रनामा।बिदा किए सब सानुज रामा।।
नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे।सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।
s-anuja rāma nṛpahi sir nāī |kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī ||
deva dayā basa baṛa dukhu pāyu |sahita samāja kānanahiṃ āyu ||
pura pagu dhāri-a dei asīsā |kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā ||
muni mahideva sādhu sanamāne |bidā kiye hari hara sama jāne ||
sāsu samīpa gae dou bhāī |phire bandi paga āsiṣa pāī ||
kausika bāmadeva jāvālī |purajana parijana saciva sucālī ||
jathā jogu kari binaya pranāmā |bidā kiye saba s-anuja rāmā ||
nāri puruṣa laghu madhya baṛere |saba sanamāni kṛpānidhi phere ||
ラーマは弟と共に王に頭を垂れ、多くの謙譲と敬意の言葉をもって王に語りかけた。「主よ、御慈悲により大いなる苦難を忍ばれ、随行の者々を伴って森林へお越しになりました。今どうか私たちに祝福を与え、都へと足を向けてください。」王は勇気と心を奮い立たせ、道を進んだ。仙たち、バラモンたち、聖者たちが礼遇され、ラーマは彼らをハリとハラに等しいと見なして送り出した。二人の兄弟は義母のもとへ行き、その足に伏して祝福を受けて戻った。ヴィシュヴァーミトラ、ヴァーマデーヴァ、ジャーヴァーリー、都の人々、家族の者々、品行方正な大臣たち、これらの一人一人に、ラーマと弟はしかるべく謙辞と礼拝を捧げ、すべての人に別れを告げた。女も男も、身分の低い者も中位の者も高位の者も、慈悲の宝庫はすべてを礼遇して帰した。
ドーハー 319
भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि।बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।
bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi |bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||
主はバラタの母の足元に伏し拝み、純粋な愛情で彼女を抱きしめられた。そして輿を整えさせて彼女を送り出し、彼女の恥じらいと憂いをすべて取り除かれた。
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित्र के पाठ को ‘निष्काम सेवा, भ्रातृ-प्रेम, और राज्य/गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’ का फलदायक माना गया है। ‘भरतकूप’ प्रसंग का स्मरण तीर्थ-स्नान-सदृश मन-शुद्धि और लोक-कल्याण-बुद्धि बढ़ाने वाला कहा जाता है—मन, वाणी, कर्म की ‘बिमलता’ (पंक्ति: ‘होइहहिं बिमल करम मन बानी’)।
इस खंड (भरत-विनय, पादुका-प्रदान, सेवा-धर्म) में साधारणतः राम-नाम-सम्पुट प्रचलित है: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का जप। कुछ परंपराओं में ‘भरतचरित’ के साथ ‘प्रनतपाल’ भाव हेतु ‘दीन दयाल’/‘कृपालु’ नाम-स्मरण भी जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 32 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
