Prakarana 33
त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और लोक-मान की परिधि से हटकर ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानना। यह सोपान साधक को ‘वैराग्य-युक्त कर्तव्य’ सिखाता है—जहाँ वियोग (बिरह) भाव को भक्ति का ईंधन बनाकर, राज्य-धर्म भी सेवा-धर्म में परिणत होता है (भरत का पादुका-राज्य)।
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഖ്യരസം കരുണ-വിരഹമാണ്; എന്നാൽ അത് ശോകത്തിൽ നിൽക്കാതെ ധർമ്മനിശ്ചയത്തിലും ഭക്തിവൈരാഗ്യത്തിലും പാകപ്പെടുന്നു. ഈ അംശത്തിൽ സീതയുടെ സാസുമാർക്ക് പ്രണാമം, കുടുംബവിയോഗം, തുടർന്ന് ഭരതന്റെ നന്ദിഗ്രാമത്തിലെ പാദുകാ-രാജ്യം—ഇവ എല്ലാം ‘ലോകധർമ്മ’ത്തെ ‘രാമധർമ്മ’ത്തിൽ ലയിപ്പിക്കുന്നു. തുളസി ഇവിടെ രാജസത്തയെ ഉപാധിയാക്കി പോലും ത്യാഗാദർശം സൃഷ്ടിക്കുന്നു: ഭരതന്റെ ഭരണത്തിൽ ‘നിരുപാധിത്വം’ ഉണ്ട്—സ്വാർത്ഥോപാധിയില്ലാത്തത്. കരുണയോടൊപ്പം ശാന്തരസം ഉയരുന്നു; കാരണം വിരഹം മനസ്സിനെ ശുദ്ധമാക്കി നിയമം, ഉപവാസം, സമ-ദമനങ്ങളിലേക്കു തിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സോപാനം പഠിപ്പിക്കുന്നു: ഈശ്വരാജ്ഞയ്ക്കുമുമ്പിൽ സ്വകാര്യാവകാശം, ഭോഗം, പ്രതിഷ്ഠ എന്നിവ ഗൗണമാണ്; സേവ തന്നെയാണ് മോക്ഷമാർഗത്തിന്റെ പ്രവർത്തനഭൂമി.
In this prakarana
People
Verses
ചൗപായി 320.1-4
परिजन मातु पितहि मिलि सीता।फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।।
करि प्रनामु भेंटी सब सासू।प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।।
सुनि सिख अभिमत आसिष पाई।रही सीय दुहु प्रीति समाई।।
रघुपति पटु पालकीं मगाईं।करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।।
बार बार हिलि मिलि दुहु भाई।सम सनेहँ जननी पहुँचाई।।
साजि बाजि गज बाहन नाना।भरत भूप दल कीन्ह पयाना।।
हृदयँ रामु सिय लखन समेता।चले जाहिं सब लोग अचेता।।
बसह बाजि गज पसु हियँ हारें।चले जाहिं परबस मन मारें।।
parijana mātu pitahi mili sītā |phirī prānapriya prema punītā ||
kari pranāmu bheṇṭī saba sāsū |prīti kahata kavi hiyaṃ na hulāsū ||
suni sikha abhimata āsiṣa pāī |rahī sīya duhu prīti samāī ||
raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ |kari prabodhu saba mātu caṛhāī ||
bāra bāra hili mili duhu bhāī |sama sanehaṃ jananī pahuṃcāī ||
sāji bāji gaja bāhana nānā |bharata bhūpa dala kīnha payānā ||
hṛdayaṃ rāmu siya lakhana sametā |cale jāhiṃ saba loga acetā ||
basaha bāji gaja pasu hiyaṃ hāre |cale jāhiṃ parabasa mana māre ||
തന്റെ കുടുംബക്കാരെയും മാതാപിതാക്കളെയും കണ്ടുമുട്ടി, രാമന് തന്റെ പ്രാണനോളം പ്രിയപ്പെട്ട സീത, പവിത്രമായ പ്രേമയോടെ തിരിഞ്ഞു. വണങ്ങി എല്ലാ അമ്മായിമാരെയും ആലിംഗനം ചെയ്തു; അത്തരം പ്രേമയെ പറഞ്ഞുതരാൻ കവിയുടെ ഹൃദയത്തിന് ധൈര്യം വരുന്നില്ല. അവരുടെ ഉപദേശം കേട്ട്, ആഗ്രഹിച്ച അനുഗ്രഹം സ്വീകരിച്ച്, ഇരു കുടുംബങ്ങളോടും പ്രേമ നിറഞ്ഞ സീത നിന്നു. രഘുപതി സുന്ദരമായ പല്ലക്കുകൾ വരുത്തി; എല്ലാ മാതാക്കളെയും ആശ്വസിപ്പിച്ച് അവയിൽ കയറ്റി. വീണ്ടും വീണ്ടും രണ്ട് സഹോദരന്മാർ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, സമമായ സ്നേഹത്തോടെ മാതാക്കളെ പറഞ്ഞയച്ചു. കുതിരകൾ, ആനകൾ, പലതരം വാഹനങ്ങൾ ഒരുക്കി, ഭരതനും രാജാവും സൈന്യത്തെ പുറപ്പെടച്ചെയ്തു. ഹൃദയത്തിൽ രാമൻ, സീത, ലക്ഷ്മണൻ എന്നിവരോടൊപ്പം, എല്ലാ ജനങ്ങളും പ്രജ്ഞ നഷ്ടപ്പെട്ടവരായി പോയി. കാളകൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ, മറ്റ് മൃഗങ്ങൾ ഹൃദയ വേദനയോടെ, മനസ്സ് തകർന്ന്, തങ്ങളുടെ ഇഷ്ടമില്ലാതെ പോയി.
ദോഹ 320
गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत।फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।320।।
guru guratiya pada bandi prabhu sītā lakhana sameta |phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa ||320||
ഗുരുവിന്റെയും ഗുരുപത്നിയുടെയും പാദങ്ങളിൽ വന്ദിച്ച്, പ്രഭു, സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടും കൂടി, തിരിഞ്ഞു പോയി, സന്തോഷവും അത്ഭുതവും കലർന്ന നിലയിൽ തങ്ങളുടെ ഇലക്കുടിലിലേക്ക് വന്നു.
ചൗപായി 321.1-4
बिदा कीन्ह सनमानि निषादू।चलेउ हृदयँ बड़ बिरह बिषादू।।
कोल किरात भिल्ल बनचारी।फेरे फिरे जोहारि जोहारी।।
प्रभु सिय लखन बैठि बट छाहीं।प्रिय परिजन बियोग बिलखाहीं।।
भरत सनेह सुभाउ सुबानी।प्रिया अनुज सन कहत बखानी।।
प्रीति प्रतीति बचन मन करनी।श्रीमुख राम प्रेम बस बरनी।।
तेहि अवसर खग मृग जल मीना।चित्रकूट चर अचर मलीना।।
बिबुध बिलोकि दसा रघुबर की।बरषि सुमन कहि गति घर घर की।।
प्रभु प्रनामु करि दीन्ह भरोसो।चले मुदित मन डर न खरो सो।।
bidā kīnha sanamāni niṣādū |caleu hṛdayã baṛa biraha biṣādū ||
kola kirāta bhilla banacārī |phere phire johāri johārī ||
prabhu siya lakhana baiṭhi baṭa chāhīṁ |priya parijana biyoga bilakhāhīṁ ||
bharata saneha subhāu subānī |priyā anuja sana kahata bakhānī ||
prīti pratīti bacana mana karanī |śrīmukha rāma prema basa baranī ||
tehi avasara khaga mṛga jala mīnā |citrakūṭa cara acara malīnā ||
bibudha biloki dasā raghubara kī |baraṣi sumana kahi gati ghara ghara kī ||
prabhu pranāmu kari dīnha bharoso |cale mudita mana ḍara na kharo so ||
നിഷാദനെ ബഹുമാനിച്ച് വിട നൽകി പ്രഭു; അവൻ ഹൃദയത്തിൽ വലിയ വിരഹ ദുഃഖവുമായി മടങ്ങിപ്പോയി. കോലർ, കിരാതർ, ഭില്ലുകൾ, വനവാസികൾ തിരികെ അയക്കപ്പെട്ടു; വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞ് തിരിഞ്ഞ് വന്ദിച്ചുകൊണ്ട് പോയി. പ്രഭുവും സീതയും ലക്ഷ്മണനും ആൽമരത്തിന്റെ തണലിൽ ഇരുന്നു; പ്രിയ ബന്ധുക്കളെ വേർപെട്ട ദുഃഖത്താൽ വിലപിടിച്ചു. ഭരതന്റെ സ്നേഹം, സ്വഭാവം, മൃദുവായ വാക്കുകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് തന്റെ പ്രിയ ഭാര്യയോടും അനുജനോടും വിശദമായി പറഞ്ഞു. പ്രേമ വശനായ ശ്രീ രാമൻ, തന്റെ തിരുവായിൽക്കൊണ്ട് ഭരതന്റെ സ്നേഹത്തെയും വിശ്വാസത്തെയും വാക്കിലും മനസ്സിലും കർമ്മത്തിലും വർണ്ണിച്ചു. ആ സമയത്ത് ചിത്രകൂടത്തിലെ പക്ഷികൾ, മാനുകൾ, ജല മത്സ്യങ്ങൾ, ചരാചര സർവ്വവും വിഷണ്ണരായി. ദേവന്മാർ രഘുകുല ശ്രേഷ്ഠനായ രാമന്റെ അവസ്ഥ കണ്ട്, പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ച്, തങ്ങളുടെ വീടുകളിലെ അവസ്ഥ പറഞ്ഞു. പ്രഭു അവർക്ക് നമസ്കരിച്ച് ഭരോസ നൽകി; അവർ ആനന്ദ ഹൃദയത്തോടെ, ഒരു കണിക ഭയവുമില്ലാതെ പോയി.
ദോഹ 321
सानुज सीय समेत प्रभु राजत परन कुटीर।भगति ग्यानु बैराग्य जनु सोहत धरें सरीर।।321।।
sānuja sīya sameta prabhu rājata parana kuṭīra |bhagati gyānu bairāgya janu sohata dhareṁ sarīra ||321||
തമ്മനോടൊപ്പം സീതയോടൊപ്പം പ്രഭു ഇലകൾ കൊണ്ടുള്ള കുടിലിൽ തിളങ്ങി; ഭക്തി, ജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം എന്നിവ ശരീരം ധരിച്ച് അവിടെ തിളങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നി.
ചൗപായി 322.1-4
मुनि महिसुर गुर भरत भुआलू।राम बिरहँ सबु साजु बिहालू।।
प्रभु गुन ग्राम गनत मन माहीं।सब चुपचाप चले मग जाहीं।।
जमुना उतरि पार सबु भयऊ।सो बासरु बिनु भोजन गयऊ।।
उतरि देवसरि दूसर बासू।रामसखाँ सब कीन्ह सुपासू।।
सई उतरि गोमतीं नहाए।चौथें दिवस अवधपुर आए।।
जनकु रहे पुर बासर चारी।राज काज सब साज सँभारी।।
सौंपि सचिव गुर भरतहि राजू।तेरहुति चले साजि सबु साजू।।
नगर नारि नर गुर सिख मानी।बसे सुखेन राम रजधानी।।
muni mahisura gura bharata bhuālū |rāma birahã sabu sāju bihālū ||
prabhu guna grāma ganata mana māhīṁ |saba cupacāpa cale maga jāhīṁ ||
jamunā utari pāra sabu bhayaū |so bāsaru binu bhojana gayaū ||
utari devasari dūsara bāsū |rāmasakhā̃ saba kīnha supāsū ||
saī utari gomatīṁ nahāe |cautheṁ divasa avadhapura āe ||
janaku rahe pura bāsara cārī |rāja kāja saba sāja sãbhārī ||
sauṁpi saciva gura bharatahi rājū |terahuti cale sāji sabu sājū ||
nagara nāri nara gura sikha mānī |base sukhena rāma rajadhānī ||
മുനി വസിഷ്ഠൻ, ബ്രാഹ്മണർ, ഗുരു, ഭരതൻ, രാജാവ് (ജനകൻ) എന്നിവരും സകല പരിവാരങ്ങളും രാമനെ വേർപിരിഞ്ഞ ദുഃഖത്താൽ വ്യാകുലരായി. ഭഗവാന്റെ ഗുണങ്ങളെ മനസ്സിൽ എണ്ണി, എല്ലാവരും മൗനമായി വഴിയേ നടന്നു. യമുനയെ കടന്നു എല്ലാവരും, ആ ദിവസം ആഹാരമില്ലാതെ കഴിഞ്ഞു. ദേവന്മാരുടെ നദിയായ ഗംഗയെ കടന്നു, രണ്ടാമത്തെ വിശ്രമസ്ഥലം പിടിച്ചു, രാമന്റെ സുഹൃത്ത് എല്ലാവർക്കും സുഖകരമായ ഏർപ്പാടുകൾ ചെയ്തു. സായ് നദി കടന്നു, ഗോമതിയിൽ സ്നാനം ചെയ്തു, നാലാം ദിവസം അയോധ്യാ നഗരത്തിൽ എത്തി. ജനകൻ നഗരത്തിൽ നാലു ദിവസം താമസിച്ചു, രാജ്യത്തിന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ക്രമീകരിച്ചു. മന്ത്രി, ഗുരു, ഭരതൻ ഇവർക്ക് രാജ്യം ഏല്പിച്ചു, തന്റെ പരിവാരങ്ങളെല്ലാം സജ്ജമാക്കി തീർഹുത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. നഗരത്തിലെ സ്ത്രീ പുരുഷന്മാരെല്ലാം ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം മാനിച്ചു, രാമന്റെ തലസ്ഥാനത്ത് സുഖത്തോടെ വസിച്ചു.
ദോഹ 322
राम दरस लगि लोग सब करत नेम उपबास।तजि तजि भूषन भोग सुख जिअत अवधि कीं आस।।322।।
rāma darasa lagi loga saba karata nema upabāsa |taji taji bhūṣana bhoga sukha jiata avadhi kīṁ āsa ||322||
രാമന്റെ ദർശനത്തിനായി കൊതിച്ച് എല്ലാ ജനങ്ങളും നോമ്പുകളും ഉപവാസങ്ങളും അനുഷ്ഠിച്ചു; ആഭരണങ്ങളെയും ഭോഗങ്ങളെയും സുഖങ്ങളെയും ഓരോന്നായി ഉപേക്ഷിച്ച്, നിശ്ചിതമായ അവധിയുടെ പ്രതീക്ഷയിൽ മാത്രം ജീവിച്ചു.
ചൗപായി 323.1-4
सचिव सुसेवक भरत प्रबोधे।निज निज काज पाइ पाइ सिख ओधे।।
पुनि सिख दीन्ह बोलि लघु भाई।सौंपी सकल मातु सेवकाई।।
भूसुर बोलि भरत कर जोरे।करि प्रनाम बय बिनय निहोरे।।
ऊँच नीच कारजु भल पोचू।आयसु देब न करब सँकोचू।।
परिजन पुरजन प्रजा बोलाए।समाधानु करि सुबस बसाए।।
सानुज गे गुर गेहँ बहोरी।करि दंडवत कहत कर जोरी।।
आयसु होइ त रहौं सनेमा।बोले मुनि तन पुलकि सपेमा।।
समुझव कहब करब तुम्ह जोई।धरम सारु जग होइहि सोई।।
saciva susevaka bharata prabodhe |nija nija kāja pāi pāi sikha odhe ||
puni sikha dīnha boli laghu bhāī |sauṁpī sakala mātu sevakāī ||
bhūsura boli bharata kara jore |kari pranāma baya binaya nihore ||
ū̃ca nīca kāraju bhala pocū |āyasu deba na karaba sãkocū ||
parijana purajana prajā bolāe |samādhānu kari subasa basāe ||
sānuja ge gura gehã bahorī |kari daṁḍavata kahata kara jorī ||
āyasu hoi ta rahauṁ sanemā |bole muni tana pulaki sapemā ||
samujhava kahaba karaba tumha joī |dharama sāru jaga hoihi soī ||
ഭരതൻ തന്റെ മന്ത്രിമാരെയും വിശ്വസ്തരായ സേവകരെയും ഉപദേശിച്ചു; അവരിൽ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ചുമതല ഏറ്റെടുത്ത്, തങ്ങളുടെ കാര്യങ്ങൾക്കായി ആർത്തിയോടെ പോയി. പിന്നീട് തന്റെ അനുജനെ വിളിച്ച് അവന് ഉപദേശം നൽകി; എല്ലാ മാതാക്കളുടെയും സേവനം അവനെ ഏൽപ്പിച്ചു. ബ്രാഹ്മണരെ വിളിച്ച്, കൈകൾ കൂപ്പി, അവർക്ക് വണങ്ങി, അവരുടെ വയസ്സിനനുസരിച്ച് വിനയത്തോടെ ബഹുമാനത്തോടെ അപേക്ഷിച്ചു. "കാര്യം ഉയർന്നതായാലും താഴ്ന്നതായാലും, നല്ലതായാലും ചീത്തയായാലും, എനിക്ക് ആജ്ഞ തരണം; സങ്കോചം കൊണ്ട് പിന്മാറരുത്." കുടുംബക്കാരെയും നഗരജനങ്ങളെയും പ്രജകളെയും വിളിച്ച്, അവർക്ക് ആശ്വാസം നൽകി, തങ്ങളുടെ വീടുകളിൽ സന്തോഷത്തോടെ വാഴാൻ ചെയ്തു. പിന്നീട് അനുജനോടൊപ്പം ഗുരുവിന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പോയി, ദണ്ഡവത് ചെയ്ത്, കൈകൾ കൂപ്പി സംസാരിച്ചു. "നിങ്ങൾ ആജ്ഞ ചെയ്താൽ, ഞാൻ തപോവ്രതത്തിൽ വാഴും" എന്നാൻ. മുനി, ശരീരം സ്നേഹത്താൽ പുളയി, മറുപടി പറഞ്ഞു. "നീ എന്ത് ചിന്തിച്ചാലും, എന്ത് പറഞ്ഞാലും, എന്ത് ചെയ്താലും, അത് ലോകത്തിൽ ധർമ്മത്തിന്റെ സാരമായിരിക്കും."
ദോഹ 323
सुनि सिख पाइ असीस बड़ि गनक बोलि दिनु साधि।सिंघासन प्रभु पादुका बैठारे निरुपाधि।।323।।
suni sikha pāi asīsa baṛi ganaka boli dinu sādhi |siṁghāsana prabhu pādukā baiṭhāre nirupādhi ||323||
മുനിയുടെ ഉപദേശം കേട്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്തായ അനുഗ്രഹം നേടി, ഭരതൻ ഒരു ജ്യോതിഷിയെ വിളിച്ച് ദിവസം നിശ്ചയിച്ചു. തുടർന്ന്, എല്ലാ ലൗകിക വ്യാമോഹങ്ങളിൽ നിന്നും മുക്തനായി, തന്റെ പ്രഭുവിന്റെ പാദുകകളെ സിംഹാസനത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു.
ചൗപായി 324.1-4
राम मातु गुर पद सिरु नाई।प्रभु पद पीठ रजायसु पाई।।
नंदिगावँ करि परन कुटीरा।कीन्ह निवासु धरम धुर धीरा।।
जटाजूट सिर मुनिपट धारी।महि खनि कुस साँथरी सँवारी।।
असन बसन बासन ब्रत नेमा।करत कठिन रिषिधरम सप्रेमा।।
भूषन बसन भोग सुख भूरी।मन तन बचन तजे तिन तूरी।।
अवध राजु सुर राजु सिहाई।दसरथ धनु सुनि धनदु लजाई।।
तेहिं पुर बसत भरत बिनु रागा।चंचरीक जिमि चंपक बागा।।
रमा बिलासु राम अनुरागी।तजत बमन जिमि जन बड़भागी।।
rāma mātu gura pada siru nāī |prabhu pada pīṭha rajāyasu pāī ||
naṁdigāvã kari parana kuṭīrā |kīnha nivāsu dharama dhura dhīrā ||
jaṭājūṭa sira munipaṭa dhārī |mahi khani kusa sā̃tharī sãvārī ||
asana basana bāsana brata nemā |karata kaṭhina riṣidharama sapremā ||
bhūṣana basana bhoga sukha bhūrī |mana tana bacana taje tina tūrī ||
avadha rāju sura rāju sihāī |dasaratha dhanu suni dhanadu lajāī ||
tehiṁ pura basata bharata binu rāgā |caṁcarīka jimi caṁpaka bāgā ||
ramā bilāsu rāma anurāgī |tajata bamana jimi jana baṛabhāgī ||
രാമന്റെ മാതാവിന്റെയും ഗുരുവിന്റെയും പാദങ്ങളിൽ തല വണങ്ങി, പ്രഭുവിന്റെ പാദുകകളുടെ കല്പന സ്വീകരിച്ച്, നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ ഇലകൾകൊണ്ട് കുടിൽ നിർമ്മിച്ച്, ധർമ്മത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കുന്ന ദൃഢനായ ഭരതൻ അവിടെ വാസം തുടങ്ങി. തലയിൽ ജടാജൂടം ധരിച്ച്, മുനിവിന്റെ വേഷം ധരിച്ച്, ഭൂമി കുഴിച്ച് ദർഭാപ്പുല്ലിൽ കിടക്ക ഒരുക്കി. ആഹാരം, വസ്ത്രം, പാത്രങ്ങൾ, വ്രതങ്ങൾ, നിയമങ്ങൾ എന്നിവയിൽ മുനിമാരുടെ കഠിന ധർമ്മം സ്നേഹത്തോടെ ആചരിച്ചു. ആഭരണങ്ങൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, ഭോഗങ്ങൾ, മിക്ക സുഖങ്ങൾ എന്നിവയെ മനസ്സ്, ശരീരം, വാക്ക് എന്നിവയാൽ വൈക്കോൽ പോലെ ഉപേക്ഷിച്ചു. അയോദ്ധ്യാ രാജ്യം ദേവന്മാരുടെ രാജ്യത്താൽ പോലും അസൂയപ്പെടപ്പെട്ടു, ദശരഥന്റെ സമ്പത്ത് കേട്ട് ധനദേവൻ ലജ്ജിച്ചു. ആ നഗരത്തിൽ ഭരതൻ ആസക്തിയില്ലാതെ വസിച്ചു, ചമ്പക തോട്ടത്തിൽ തേനീച്ച പോലെ. മഹാഭാഗ്യമുള്ള മനുഷ്യൻ രാമനോട് അനുരാഗം കൊണ്ട് ലക്ഷ്മിയുടെ വിലാസങ്ങളെ ഛർദ്ദി പോലെ തള്ളിക്കളഞ്ഞതു പോലെ.
ദോഹ 324
राम पेम भाजन भरतु बड़े न एहिं करतूति।चातक हंस सराहिअत टेंक बिबेक बिभूति।।324।।
rāma pema bhājana bharatu baṛe na ehiṁ karatūti |cātaka haṁsa sarāhiata ṭeṁka bibeka bibhūti ||324||
രാമപ്രേമത്തിന്റെ പാത്രമായ ഭരതൻ ഈ നടത്തത്താൽ മാത്രം വലിയവൻ അല്ല. ചാതകപ്പക്ഷി തന്റെ വ്രത നിഷ്ഠയാലും, അരയന്നം തന്റെ വിവേകത്തിന്റെ വൈഭവത്താലും സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു.
ചൗപായി 325.1-4
देह दिनहुँ दिन दूबरि होई।घटइ तेजु बलु मुखछबि सोई।।
नित नव राम प्रेम पनु पीना।बढ़त धरम दलु मनु न मलीना।।
जिमि जलु निघटत सरद प्रकासे।बिलसत बेतस बनज बिकासे।।
सम दम संजम नियम उपासा।नखत भरत हिय बिमल अकासा।।
ध्रुव बिस्वास अवधि राका सी।स्वामि सुरति सुरबीथि बिकासी।।
राम पेम बिधु अचल अदोषा।सहित समाज सोह नित चोखा।।
भरत रहनि समुझनि करतूती।भगति बिरति गुन बिमल बिभूती।।
बरनत सकल सुकचि सकुचाहीं।सेस गनेस गिरा गमु नाहीं।।
deha dinahũ dina dūbari hoī |ghaṭai teju balu mukhachabi soī ||
nita nava rāma prema panu pīnā |baṛhata dharama dalu manu na malīnā ||
jimi jalu nighaṭata sarada prakāse |bilasata betasa banaja bikāse ||
sama dama saṁjama niyama upāsā |nakhata bharata hiya bimala akāsā ||
dhruva bisvāsa avadhi rākā sī |svāmi surati surabīthi bikāsī ||
rāma pema bidhu acala adoṣā |sahita samāja soha nita cokhā ||
bharata rahani samujhani karatūtī |bhagati birati guna bimala bibhūtī ||
baranata sakala sukaci sakucāhīṁ |sesa ganesa girā gamu nāhīṁ ||
ഭരതന്റെ ശരീരം ദിനേനദിനം മെലിഞ്ഞു, എങ്കിലും അവന്റെ തേജസ്സും ബലവും മുഖഛവിയും കുറഞ്ഞില്ല. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം എന്ന അവന്റെ വ്രതം എപ്പോഴും പുതുതായി നിലനിന്നു, ഗുണങ്ങളുടെ സമൂഹം വർദ്ധിച്ചു, അവന്റെ മനസ്സ് ഒരിക്കലും മങ്ങിയില്ല. തിളങ്ങുന്ന ശരത്കാലത്തിൽ വെള്ളം കുറഞ്ഞാലും, നാണലുകൾ പുഷ്പിച്ചു താമരകൾ വിരിഞ്ഞു തളിർത്തതുപോലെ. മനഃശാന്തി, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം, സംയമനം, നിയമങ്ങൾ, ഉപവാസം എന്നിവ ഭരതന്റെ നിർമ്മലമായ ഹൃദയം എന്ന ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങൾ. അവന്റെ വിശ്വാസം ധ്രുവനക്ഷത്രം, വനവാസകാലം പൗർണ്ണമി രാത്രി, സ്വാമിയെ സ്മരിക്കൽ ദേവയാന മാർഗം. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം അചലനായ, ദോഷരഹിതനായ ചന്ദ്രൻ, നക്ഷത്രങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തോടെ എപ്പോഴും തിളങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഭരതന്റെ ജീവിതരീതി, അവഗാഹന, കർമ്മങ്ങൾ, ഭക്തി, വൈരാഗ്യം, ഗുണങ്ങളുടെ നിർമ്മലമായ വൈഭവം, അവയെ വർണ്ണിക്കാൻ എല്ലാ കവികളും ലജ്ജിക്കുന്നു; ശേഷനും ഗണേശനും സരസ്വതിയും പോലും അവയെ എത്തിപ്പെടാൻ കഴിയുന്നില്ല.
ദോഹ 325
नित पूजत प्रभु पाँवरी प्रीति न हृदयँ समाति।मागि मागि आयसु करत राज काज बहु भाँति।।325।।
nita pūjata prabhu pā̃varī prīti na hṛdayã samāti |māgi māgi āyasu karata rāja kāja bahu bhā̃ti ||325||
ദിവസവും പ്രഭുവിന്റെ പാദരക്ഷകളെ ആരാധിച്ചു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സ്നേഹം അടങ്ങാതെ നിറഞ്ഞു. വീണ്ടും വീണ്ടും അവയോട് അനുമതി വാങ്ങി, പലതരത്തിലുള്ള രാജ്യകാര്യങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു.
ചൗപായി 326.1-4
पुलक गात हियँ सिय रघुबीरू।जीह नामु जप लोचन नीरू।।
लखन राम सिय कानन बसहीं।भरतु भवन बसि तप तनु कसहीं।।
दोउ दिसि समुझि कहत सबु लोगू।सब बिधि भरत सराहन जोगू।।
सुनि ब्रत नेम साधु सकुचाहीं।देखि दसा मुनिराज लजाहीं।।
परम पुनीत भरत आचरनू।मधुर मंजु मुद मंगल करनू।।
हरन कठिन कलि कलुष कलेसू।महामोह निसि दलन दिनेसू।।
पाप पुंज कुंजर मृगराजू।समन सकल संताप समाजू।।
जन रंजन भंजन भव भारू।राम सनेह सुधाकर सारू।।
pulaka gāta hiyaṁ siya raghubīrū |jīha nāmu japa locana nīrū ||
lakhana rāma siya kānana basahīṁ |bharatu bhavana basi tapa tanu kasahīṁ ||
dou disi samujhi kahata sabu logū |saba bidhi bharata sarāhana jogū ||
suni brata nema sādhu sakucāhīṁ |dekhi dasā munirāja lajāhīṁ ||
parama punīta bharata ācaranū |madhura mañju muda maṅgala karanū ||
harana kaṭhina kali kaluṣa kalesū |mahāmoha nisi dalana dinesū ||
pāpa puñja kuñjara mṛgarājū |samana sakala santāpa samājū ||
jana rañjana bhañjana bhava bhārū |rāma saneha sudhākara sārū ||
അവന്റെ ശരീരം ആനന്ദത്താൽ രോമാഞ്ചിതമായി, സീതയും രഘുവീരനും അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ചു, അവന്റെ നാവ് അവരുടെ നാമങ്ങൾ ജപിച്ചു, അവന്റെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു. ലക്ഷ്മണൻ, രാമൻ, സീത എന്നിവർ കാട്ടിൽ വസിച്ചു, ഭരതൻ വീട്ടിൽ വസിച്ച് തപസ്സുകൊണ്ട് തന്റെ ശരീരത്തെ ക്ലേശിപ്പിച്ചു. രണ്ടു വശങ്ങളും ചിന്തിച്ച് എല്ലാ ജനങ്ങളും ഭരതൻ എല്ലാ വിധത്തിലും സ്തുതിക്കർഹിക്കുന്നവനെന്ന് പറഞ്ഞു. അവന്റെ വ്രതങ്ങളും നിയമങ്ങളും കേട്ട് സാധുക്കൾ ലജ്ജിച്ചു, അവന്റെ അവസ്ഥ കണ്ട് മുനിരാജനും ലജ്ജിച്ചു. ഭരതന്റെ ആചരണം പരമപവിത്രമായത്, മധുരമായത്, മനോഹരമായത്, ആനന്ദത്തെയും മംഗളത്തെയും ഉണ്ടാക്കുന്നത്. അത് കലിയുഗത്തിലെ കഠിനമായ ക്ലേശങ്ങളെയും പാപങ്ങളെയും നീക്കുന്നു, മഹാമോഹമെന്ന രാത്രിയെ പാറിയാക്കുന്ന സൂര്യൻ. അത് കൂട്ടിയിട്ട പാപങ്ങളുടെ ആനകൾക്ക് സിംഹം, എല്ലാ സന്താപങ്ങളുടെ സമൂഹത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നത്. ഭക്തരെ ആനന്ദിപ്പിച്ച് സംസാര ഭാരത്തെ തകർക്കുന്നു, അത് രാമന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെ ചന്ദ്രന്റെ സാരം, അമൃതത്തിന്റെ മൂലം.
ഛന്ദ് 326
सिय राम प्रेम पियूष पूरन होत जनमु न भरत को।मुनि मन अगम जम नियम सम दम बिषम ब्रत आचरत को।।
दुख दाह दारिद दंभ दूषन सुजस मिस अपहरत को।कलिकाल तुलसी से सठन्हि हठि राम सनमुख करत को।।
siya rāma prema piyūṣa pūrana hota janamu na bharata ko |muni mana agama jama niyama sama dama biṣama brata ācarata ko ||
dukha dāha dārida dambha dūṣana sujasa misa apaharata ko |kalikāla tulasī se saṭhanhi haṭhi rāma sanamukha karata ko ||
സീതാ രാമന്മാരുടെ സ്നേഹമെന്ന അമൃതത്താൽ നിറഞ്ഞ ഭരതൻ ജനിച്ചിരുന്നില്ലെങ്കിൽ, മുനിമാരുടെ മനസ്സിന് എത്താൻ കഴിയാത്ത, നിയമം, നിഷ്ഠ, ശാന്തി, ഇന്ദ്രിയ നിഗ്രഹം എന്നിവയോടുകൂടിയ കഠിനമായ വ്രതങ്ങൾ ആരാണ് ആചരിച്ചിരുന്നത്? അവന്റെ നല്ല കീർത്തിയെന്ന മറവിൽ ദുഃഖം, എരിയുന്ന വേദന, ദാരിദ്ര്യം, അഹങ്കാരം, ദോഷങ്ങൾ എന്നിവയെ ആരാണ് മാറ്റിയിരുന്നത്? കലിയുഗത്തിൽ തുളസിയെപ്പോലുള്ള ദുഷ്ടന്മാരെ ബലാത്കാരമായി രാമനെ അഭിമുഖീകരിപ്പിച്ചിരുന്നത് ആരാണ്?
സോരഠാ 326
भरत चरित करि नेमु तुलसी जो सादर सुनहिं।सीय राम पद पेमु अवसि होइ भव रस बिरति।।326।।
bharata carita kari nemu tulasī jo sādara sunahiṁ |sīya rāma pada pemu avasi hoi bhava rasa birati ||326||
തുളസീദാസൻ പറയുന്നു: ഭരതന്റെ ചരിത്രം നോമ്പായി സ്വീകരിച്ച്, ആരെല്ലാം ഭക്തിയോടെ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുന്നുവോ, അവർക്ക് സീതാ രാമന്മാരുടെ പാദങ്ങളോട് സ്നേഹവും, ലോക ജീവിതത്തിന്റെ സുഖങ്ങളോട് വിരക്തിയും തീർച്ചയായും ഉണ്ടാകും.
Inside Prakarana 33
The dialogue
- Listenerसाधक-मन (मानस-श्रवणकर्ता समुदाय/लोक-चित्त)
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित (पादुका-राज्य, वैराग्य-युक्त राजधर्म) का पाठ ‘आज्ञापालन-बुद्धि’, ‘विषय-विरक्ति’, और ‘राम-चरण-निष्ठा’ को दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ के लिए यह मान्यता है कि राज/कार्य करते हुए भी मन ‘निरुपाधि’ रह सकता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का नाम-जप समपूट रूप में जोड़ा जाता है; भरत-पादुका प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘रामचरण-रति’ दृढ़ करने हेतु ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भज मन’/‘राम नाम’ का संकीर्तन-संयोजन भी करती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Ask anything about Prakarana 33 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
