त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और लोक-मान की परिधि से हटकर ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानना। यह सोपान साधक को ‘वैराग्य-युक्त कर्तव्य’ सिखाता है—जहाँ वियोग (बिरह) भाव को भक्ति का ईंधन बनाकर, राज्य-धर्म भी सेवा-धर्म में परिणत होता है (भरत का पादुका-राज्य)।
Ayodhya Kand mein judai ka dard hai, lekin yah dard rukta nahi, balki dharam mein pakka irada ban jata hai. Sita apni sasuron ko pranam karti hain aur parivar alag ho jata hai. Bharata Nandigram mein Rama ki khadau ko raj singhasan par rakh kar unki seva karte hue raj karta hai. Bharata ka raj khud ke liye nahi, balki Rama ke liye hai, bina kisi shart ke. Judai mann ko saaf karti hai aur mann ko dharam aur seva ki taraf le jati hai. Isse hum seekhte hain ki Bhagwan ke aadesh ke saamne apna sab kuch chhota hai.
Chaupai 320.1-4
परिजन मातु पितहि मिलि सीता।फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।।
करि प्रनामु भेंटी सब सासू।प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।।
सुनि सिख अभिमत आसिष पाई।रही सीय दुहु प्रीति समाई।।
रघुपति पटु पालकीं मगाईं।करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।।
बार बार हिलि मिलि दुहु भाई।सम सनेहँ जननी पहुँचाई।।
साजि बाजि गज बाहन नाना।भरत भूप दल कीन्ह पयाना।।
हृदयँ रामु सिय लखन समेता।चले जाहिं सब लोग अचेता।।
बसह बाजि गज पसु हियँ हारें।चले जाहिं परबस मन मारें।।
parijana mātu pitahi mili sītā |phirī prānapriya prema punītā ||
kari pranāmu bheṇṭī saba sāsū |prīti kahata kavi hiyaṃ na hulāsū ||
suni sikha abhimata āsiṣa pāī |rahī sīya duhu prīti samāī ||
raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ |kari prabodhu saba mātu caṛhāī ||
bāra bāra hili mili duhu bhāī |sama sanehaṃ jananī pahuṃcāī ||
sāji bāji gaja bāhana nānā |bharata bhūpa dala kīnha payānā ||
hṛdayaṃ rāmu siya lakhana sametā |cale jāhiṃ saba loga acetā ||
basaha bāji gaja pasu hiyaṃ hāre |cale jāhiṃ parabasa mana māre ||
Sita apne ghar walon aur maa baap se mil kar wapas mudi. Wo Ram ki jaan jitni pyari thi, aur uska prem bilkul paak tha. Usne saas ki sabhi aurton ko pranaam kiya aur gale lagaya. Kavi ke dil mein himmat nahi hoti aisi prem ki baat likhne ki. Unki baatein sun kar aur jo aashirwad Sita chahti thi wo pa kar, Sita wahan khadi rahi. Uske andar dono parivaar ka prem sama gaya. Raghupati ne shaandaar palkiyan mangwayi. Unhone sabhi maaon ko samjhaya aur palki mein bitha diya. Dono bhai baar baar gale lagaye, aur badle bina pyaar se apni maaon ko rasta diya. Ghode, haathi aur kai tarah ki sawaariyan sajwa kar, Bharat aur raja ne apni sena ko chalne ka hukum diya. Sab log Ram, Sita aur Lakshman ko apne dil mein liye hue chale gaye. Wo apne hosh mein nahi the. Bail, ghode, haathi aur janwar bhi dil se dukhi the. Wo majboor ho kar chale gaye, apna man daba kar.
Doha 320
गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत।फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।320।।
guru guratiya pada bandi prabhu sītā lakhana sameta |phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa ||320||
Bhagwan ne Sita aur Lakshman ke saath guru aur unki patni ke paer chhue. Phir khushi aur hairani ke saath wapas mudke apni patton ki jhhopdi mein aa gaye.
Chaupai 321.1-4
बिदा कीन्ह सनमानि निषादू।चलेउ हृदयँ बड़ बिरह बिषादू।।
कोल किरात भिल्ल बनचारी।फेरे फिरे जोहारि जोहारी।।
प्रभु सिय लखन बैठि बट छाहीं।प्रिय परिजन बियोग बिलखाहीं।।
भरत सनेह सुभाउ सुबानी।प्रिया अनुज सन कहत बखानी।।
प्रीति प्रतीति बचन मन करनी।श्रीमुख राम प्रेम बस बरनी।।
तेहि अवसर खग मृग जल मीना।चित्रकूट चर अचर मलीना।।
बिबुध बिलोकि दसा रघुबर की।बरषि सुमन कहि गति घर घर की।।
प्रभु प्रनामु करि दीन्ह भरोसो।चले मुदित मन डर न खरो सो।।
bidā kīnha sanamāni niṣādū |caleu hṛdayã baṛa biraha biṣādū ||
kola kirāta bhilla banacārī |phere phire johāri johārī ||
prabhu siya lakhana baiṭhi baṭa chāhīṁ |priya parijana biyoga bilakhāhīṁ ||
bharata saneha subhāu subānī |priyā anuja sana kahata bakhānī ||
prīti pratīti bacana mana karanī |śrīmukha rāma prema basa baranī ||
tehi avasara khaga mṛga jala mīnā |citrakūṭa cara acara malīnā ||
bibudha biloki dasā raghubara kī |baraṣi sumana kahi gati ghara ghara kī ||
prabhu pranāmu kari dīnha bharoso |cale mudita mana ḍara na kharo so ||
Ram ne Nishad ki ijjat ki aur use vidai di. Wo bahut dukhi hoke wapas chala gaya, uske dil mein judai ka dard tha. Kol, Kirat, Bhil aur baaki jungle wale log wapas bhej diye gaye. Wo baar baar mud ke pranaam karte rahe. Bhagwan, Sita aur Lakshman ek bargad ke ped ki chhaon mein baithe. Apne pyaare logon se door hone ka dukh bahut lag raha tha. Wo apni priya aur chote bhai se bahut der tak baat karte rahe. Bharat ka pyaar, uska swabhav, aur uske naram bolne ka tarika, sab bataya. Ram prem mein beh gaye the. Apne muh se unhone Bharat ka pyaar aur bharosa bataya, bolne mein, mann mein, aur karne mein. Us waqt Chitrakoot ke parinde, hiran, paani ki machliyan, aur sab chalne wali aur na chalne wali cheezein udaas ho gayi. Devta dekh ke Ram ki halat, jo Raghu kul ke sabse achhe the, unhone phool barsaaye. Aur apne apne ghar ki halat batayi. Bhagwan ne unko pranaam kiya aur bharosa dilaya. Wo khushi se chale gaye, unke dil mein zara sa bhi dar nahi tha.
Doha 321
सानुज सीय समेत प्रभु राजत परन कुटीर।भगति ग्यानु बैराग्य जनु सोहत धरें सरीर।।321।।
sānuja sīya sameta prabhu rājata parana kuṭīra |bhagati gyānu bairāgya janu sohata dhareṁ sarīra ||321||
Ram apne chote bhai aur Sita ke sath patton ki jhopdi mein chamak rahe the. Aisa lag raha tha jaise bhakti, gyan aur vairagya ne shareer liya ho aur wahan chamak rahe hon.
Chaupai 322.1-4
मुनि महिसुर गुर भरत भुआलू।राम बिरहँ सबु साजु बिहालू।।
प्रभु गुन ग्राम गनत मन माहीं।सब चुपचाप चले मग जाहीं।।
जमुना उतरि पार सबु भयऊ।सो बासरु बिनु भोजन गयऊ।।
उतरि देवसरि दूसर बासू।रामसखाँ सब कीन्ह सुपासू।।
सई उतरि गोमतीं नहाए।चौथें दिवस अवधपुर आए।।
जनकु रहे पुर बासर चारी।राज काज सब साज सँभारी।।
सौंपि सचिव गुर भरतहि राजू।तेरहुति चले साजि सबु साजू।।
नगर नारि नर गुर सिख मानी।बसे सुखेन राम रजधानी।।
muni mahisura gura bharata bhuālū |rāma birahã sabu sāju bihālū ||
prabhu guna grāma ganata mana māhīṁ |saba cupacāpa cale maga jāhīṁ ||
jamunā utari pāra sabu bhayaū |so bāsaru binu bhojana gayaū ||
utari devasari dūsara bāsū |rāmasakhā̃ saba kīnha supāsū ||
saī utari gomatīṁ nahāe |cautheṁ divasa avadhapura āe ||
janaku rahe pura bāsara cārī |rāja kāja saba sāja sãbhārī ||
sauṁpi saciva gura bharatahi rājū |terahuti cale sāji sabu sājū ||
nagara nāri nara gura sikha mānī |base sukhena rāma rajadhānī ||
Rishi Vasishtha, Brahman, guru, Bharat aur raja, sab log Ram se alag hokar dukhi the. Sab apne mann mein bhagwan ke gun ginti rahe, aur chupchap raste pe chalte gaye. Sab ne Jamuna paar ki, aur us din bina khaye guzar gaya. Ganga paar karke doosri jagah ruke, aur Ram ke dost ne sab ke liye aaram ki sab bandobast kiya. Sai paar karke Gomati mein nahaye, aur chauthe din Ayodhya shehar aa gaye. Janaka chaar din shehar mein ruka, aur raj ka saara kaam sambhal liya. Raj mantri, guru aur Bharat ko saunp kar, apni poori team taiyaar ki aur Tirhut chal diye. Shehar ke aurat aur mard sab ne guru ki baat maani, aur Ram ki rajdhani mein sukhi se rehne lage.
Doha 322
राम दरस लगि लोग सब करत नेम उपबास।तजि तजि भूषन भोग सुख जिअत अवधि कीं आस।।322।।
rāma darasa lagi loga saba karata nema upabāsa |taji taji bhūṣana bhoga sukha jiata avadhi kīṁ āsa ||322||
Sab log Ram ko ek baar dekhne ke liye taraste the, isliye vrat rakh ke upavaas karte the. Ek ke baad ek gehne, saamagri aur aaram chhod dete the, aur bas itni ummeed mein zinda rehte the ki waqt pura ho jaye.
Chaupai 323.1-4
सचिव सुसेवक भरत प्रबोधे।निज निज काज पाइ पाइ सिख ओधे।।
पुनि सिख दीन्ह बोलि लघु भाई।सौंपी सकल मातु सेवकाई।।
भूसुर बोलि भरत कर जोरे।करि प्रनाम बय बिनय निहोरे।।
ऊँच नीच कारजु भल पोचू।आयसु देब न करब सँकोचू।।
परिजन पुरजन प्रजा बोलाए।समाधानु करि सुबस बसाए।।
सानुज गे गुर गेहँ बहोरी।करि दंडवत कहत कर जोरी।।
आयसु होइ त रहौं सनेमा।बोले मुनि तन पुलकि सपेमा।।
समुझव कहब करब तुम्ह जोई।धरम सारु जग होइहि सोई।।
saciva susevaka bharata prabodhe |nija nija kāja pāi pāi sikha odhe ||
puni sikha dīnha boli laghu bhāī |sauṁpī sakala mātu sevakāī ||
bhūsura boli bharata kara jore |kari pranāma baya binaya nihore ||
ū̃ca nīca kāraju bhala pocū |āyasu deba na karaba sãkocū ||
parijana purajana prajā bolāe |samādhānu kari subasa basāe ||
sānuja ge gura gehã bahorī |kari daṁḍavata kahata kara jorī ||
āyasu hoi ta rahauṁ sanemā |bole muni tana pulaki sapemā ||
samujhava kahaba karaba tumha joī |dharama sāru jaga hoihi soī ||
Bharat ne apne mantriyon aur wafadar naukaron ko hukum diya. Har ek ko apna kaam mila, aur sab apne apne kaam mein lag gaye. Phir usne apne chote bhai ko bulaya aur usko samjhaya. Saari mataon ki sewa uske haath mein de di. Brahmano ko bulaya, haath jode, unko pranaam kiya, aur umar ke hisaab se iltija ki. Bada kaam ho ya chhota, accha ho ya bura, aap hukum dijiye, aur koi jhijhak na rakhiye. Ghar ke logon, shehar ke logon aur praja ko bulaya. Sabko samjhaya, tasalli di, aur apne apne ghar mein sukhi rahne laga. Phir chote bhai ke saath guru ke ghar gaya. Dandvat pranaam kiya, haath jode, aur bola. Aap hukum karen to main tap rakhunga. Rishi ka sharir prem se khil gaya, aur unhone jawab diya. Jo aap sochenge, bolenge, ya karenge, wahi duniya mein dharam ka asli matlab maana jayega.
Doha 323
सुनि सिख पाइ असीस बड़ि गनक बोलि दिनु साधि।सिंघासन प्रभु पादुका बैठारे निरुपाधि।।323।।
suni sikha pāi asīsa baṛi ganaka boli dinu sādhi |siṁghāsana prabhu pādukā baiṭhāre nirupādhi ||323||
Bharat ne rishi ki baat suni aur unka bada ashirwad liya. Phir unhone ek astrologer ko bulwaya aur din fix kiya. Uske baad, kisi duniyadi chinta ke bina, apne bhagwan ke padukon ko singhasan par bitha diya.
Chaupai 324.1-4
राम मातु गुर पद सिरु नाई।प्रभु पद पीठ रजायसु पाई।।
नंदिगावँ करि परन कुटीरा।कीन्ह निवासु धरम धुर धीरा।।
जटाजूट सिर मुनिपट धारी।महि खनि कुस साँथरी सँवारी।।
असन बसन बासन ब्रत नेमा।करत कठिन रिषिधरम सप्रेमा।।
भूषन बसन भोग सुख भूरी।मन तन बचन तजे तिन तूरी।।
अवध राजु सुर राजु सिहाई।दसरथ धनु सुनि धनदु लजाई।।
तेहिं पुर बसत भरत बिनु रागा।चंचरीक जिमि चंपक बागा।।
रमा बिलासु राम अनुरागी।तजत बमन जिमि जन बड़भागी।।
rāma mātu gura pada siru nāī |prabhu pada pīṭha rajāyasu pāī ||
naṁdigāvã kari parana kuṭīrā |kīnha nivāsu dharama dhura dhīrā ||
jaṭājūṭa sira munipaṭa dhārī |mahi khani kusa sā̃tharī sãvārī ||
asana basana bāsana brata nemā |karata kaṭhina riṣidharama sapremā ||
bhūṣana basana bhoga sukha bhūrī |mana tana bacana taje tina tūrī ||
avadha rāju sura rāju sihāī |dasaratha dhanu suni dhanadu lajāī ||
tehiṁ pura basata bharata binu rāgā |caṁcarīka jimi caṁpaka bāgā ||
ramā bilāsu rāma anurāgī |tajata bamana jimi jana baṛabhāgī ||
Bharat ne Ram ki mata aur guru ke charan mein sir jhukaya. Aur Prabhu ki chappalon ka aadesh pa kar. Dharam ka bojh uthane wale Bharat ne Nandigrama mein pattiyo se ek kutiya banayi aur wahan rehna shuru kar diya. Sir par jataa bandhi aur rishi ke kapde pehne. Mitti khod kar kusha ghaas ka bistar lagaya. Khaane, kapde, bartan, vrat aur niyam mein usne rishi ka kathor dharam prem se follow kiya. Gehne, kapde, maze aur bahut saare sukh, mann, tan aur baaton se sab chhod diya, jaise koi tukeela phenk de. Ayodhya ka rajya devtaon ke rajya ko bhi jalan deta tha. Aur Dasharath ke dhan ki khabar sun kar dhan ka devta bhi sharminda ho gaya. Us sheher mein Bharat bina kisi attachment ke raha, jaise champaka ke baag mein koi bhawara. Jaise koi bada bhaggyashali insaan jo Ram ka anuragi hai, Lakshmi ke maze ko phenk deta hai jaise wo ulti ho.
Doha 324
राम पेम भाजन भरतु बड़े न एहिं करतूति।चातक हंस सराहिअत टेंक बिबेक बिभूति।।324।।
rāma pema bhājana bharatu baṛe na ehiṁ karatūti |cātaka haṁsa sarāhiata ṭeṁka bibeka bibhūti ||324||
Bharat to Ram ke pyaar ka khazana hai, lekin sirf is ek kaam se wo bade nahi ho jaate. Chatak ko isliye sarahte hain kyunki wo apna vrat nahi todta, aur hansas ko isliye sarahte hain kyunki unme samajhne ki taakat hai.
Chaupai 325.1-4
देह दिनहुँ दिन दूबरि होई।घटइ तेजु बलु मुखछबि सोई।।
नित नव राम प्रेम पनु पीना।बढ़त धरम दलु मनु न मलीना।।
जिमि जलु निघटत सरद प्रकासे।बिलसत बेतस बनज बिकासे।।
सम दम संजम नियम उपासा।नखत भरत हिय बिमल अकासा।।
ध्रुव बिस्वास अवधि राका सी।स्वामि सुरति सुरबीथि बिकासी।।
राम पेम बिधु अचल अदोषा।सहित समाज सोह नित चोखा।।
भरत रहनि समुझनि करतूती।भगति बिरति गुन बिमल बिभूती।।
बरनत सकल सुकचि सकुचाहीं।सेस गनेस गिरा गमु नाहीं।।
deha dinahũ dina dūbari hoī |ghaṭai teju balu mukhachabi soī ||
nita nava rāma prema panu pīnā |baṛhata dharama dalu manu na malīnā ||
jimi jalu nighaṭata sarada prakāse |bilasata betasa banaja bikāse ||
sama dama saṁjama niyama upāsā |nakhata bharata hiya bimala akāsā ||
dhruva bisvāsa avadhi rākā sī |svāmi surati surabīthi bikāsī ||
rāma pema bidhu acala adoṣā |sahita samāja soha nita cokhā ||
bharata rahani samujhani karatūtī |bhagati birati guna bimala bibhūtī ||
baranata sakala sukaci sakucāhīṁ |sesa ganesa girā gamu nāhīṁ ||
Bharat ki body din ke saath patli hoti ja rahi thi, lekin unka teja aur taakat kam nahi hui, aur chehra utna hi sundar raha. Ram ke pyar ki kasam roz nayi aur pakki hoti ja rahi thi, unke gun badh rahe the, aur dimag kabhi dull nahi hua. Jaise sardiyon mein paani kam hota hai, tabhi kood aur kamal khil khil ke chamakte hain, waise hi tha. Bharat ke dil ke saaf aasmaan ke taare the: shanti, khud pe control, lalach na karna, niyam palna aur vrat rakhna. Unka vishwas dhruv tara tha, vanvas ka time poora chaand wali raat tha, aur apne bhagwan ko yaad karna woh chamakta rasta tha jo devtaon ka hai. Ram ka pyar chaand tha, jo hilta nahi aur kisi daag ke bina tha, aur taaron ke beech mein hamesha chamakta raha. Bharat ka jeene ka tarika, samajh aur kaam, bhakti, attachment chhodna, aur unke gun ki daag se paak mahima, sab kavi inko likhne mein sharma jaate hain. Shesh, Ganesh aur Saraswati bhi in tak nahi pahunch paate.
Doha 325
नित पूजत प्रभु पाँवरी प्रीति न हृदयँ समाति।मागि मागि आयसु करत राज काज बहु भाँति।।325।।
nita pūjata prabhu pā̃varī prīti na hṛdayã samāti |māgi māgi āyasu karata rāja kāja bahu bhā̃ti ||325||
Wo roz Ram ke chappal ki puja karta tha, aur uske dil mein itni prem bhari thi ki control nahi hoti thi. Baar baar unse aagya maang kar, wo bahut tarah se raj ka kaam karta tha.
Chaupai 326.1-4
पुलक गात हियँ सिय रघुबीरू।जीह नामु जप लोचन नीरू।।
लखन राम सिय कानन बसहीं।भरतु भवन बसि तप तनु कसहीं।।
दोउ दिसि समुझि कहत सबु लोगू।सब बिधि भरत सराहन जोगू।।
सुनि ब्रत नेम साधु सकुचाहीं।देखि दसा मुनिराज लजाहीं।।
परम पुनीत भरत आचरनू।मधुर मंजु मुद मंगल करनू।।
हरन कठिन कलि कलुष कलेसू।महामोह निसि दलन दिनेसू।।
पाप पुंज कुंजर मृगराजू।समन सकल संताप समाजू।।
जन रंजन भंजन भव भारू।राम सनेह सुधाकर सारू।।
pulaka gāta hiyaṁ siya raghubīrū |jīha nāmu japa locana nīrū ||
lakhana rāma siya kānana basahīṁ |bharatu bhavana basi tapa tanu kasahīṁ ||
dou disi samujhi kahata sabu logū |saba bidhi bharata sarāhana jogū ||
suni brata nema sādhu sakucāhīṁ |dekhi dasā munirāja lajāhīṁ ||
parama punīta bharata ācaranū |madhura mañju muda maṅgala karanū ||
harana kaṭhina kali kaluṣa kalesū |mahāmoha nisi dalana dinesū ||
pāpa puñja kuñjara mṛgarājū |samana sakala santāpa samājū ||
jana rañjana bhañjana bhava bhārū |rāma saneha sudhākara sārū ||
Bharat ka shareer khushi se kaanp raha tha. Sita aur Ram uske dil mein bas gaye the. Uski jeev unka naam le rahi thi aur aankhon mein aansu aa gaye the. Lakshman, Ram aur Sita jungle mein reh rahe the. Aur Bharat ghar mein reh kar apna shareer tap se sukha raha tha. Dono taraf se soch kar sab log bol rahe the ki Bharat har tarah se taarif ke layak hai. Uske vrat aur niyam sun kar sadhu log sharmaate the. Uski haalat dekh kar bade bade rishi bhi sharmindah hue. Bharat ka aacharan bahut pavitra tha. Meetha aur pyaara tha, khushi aur mangal dene wala tha. Yeh Kali yug ke kathin paap aur takleef door karta hai. Yeh us suraj jaisa hai jo bade moh ki andheri raat ko mita deta hai. Yeh ek sher hai jaise haathiyo ke jhund ke liye, yeh saare paapon ka dher hai aur yeh saari takleefon ke samooh ko khatam karta hai. Yeh bhakton ko khush karta hai aur sansaar ke bojh ko tod deta hai. Yeh Ram ke pyaar wale chaand ka ras hai, jaise amrit ka srot hai.
Chhand 326
सिय राम प्रेम पियूष पूरन होत जनमु न भरत को।मुनि मन अगम जम नियम सम दम बिषम ब्रत आचरत को।।
दुख दाह दारिद दंभ दूषन सुजस मिस अपहरत को।कलिकाल तुलसी से सठन्हि हठि राम सनमुख करत को।।
siya rāma prema piyūṣa pūrana hota janamu na bharata ko |muni mana agama jama niyama sama dama biṣama brata ācarata ko ||
dukha dāha dārida dambha dūṣana sujasa misa apaharata ko |kalikāla tulasī se saṭhanhi haṭhi rāma sanamukha karata ko ||
Agar Bharat paida na hote, jo Sita aur Ram ke pyaar se bhare the, to kaun itne kathin vrat rakhta? Jo rishiyon ke man se bhi pare ho, jisme niyam, shanti aur self-control sab chahiye. Apne acche naam ke bahane kaun dukh, jalan, garibi, ghamaand aur khot door karta? Kaliyug mein kaun Tulsi jaise bure logo ko zabardasti Ram ki taraf mod deta?
Soratha 326
भरत चरित करि नेमु तुलसी जो सादर सुनहिं।सीय राम पद पेमु अवसि होइ भव रस बिरति।।326।।
bharata carita kari nemu tulasī jo sādara sunahiṁ |sīya rāma pada pemu avasi hoi bhava rasa birati ||326||
Tulsidas kehte hain, jo log niyam le kar Bharat ke kaam ki kahaani dhyaan se sunein, unhein Sita aur Ram ke charno se pyar zaroor milta hai, aur duniya ke maze se bhaag lagta hai.
परंपरा में भरत-चरित (पादुका-राज्य, वैराग्य-युक्त राजधर्म) का पाठ ‘आज्ञापालन-बुद्धि’, ‘विषय-विरक्ति’, और ‘राम-चरण-निष्ठा’ को दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ के लिए यह मान्यता है कि राज/कार्य करते हुए भी मन ‘निरुपाधि’ रह सकता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का नाम-जप समपूट रूप में जोड़ा जाता है; भरत-पादुका प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘रामचरण-रति’ दृढ़ करने हेतु ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भज मन’/‘राम नाम’ का संकीर्तन-संयोजन भी करती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.