Prakarana 33

Verse 635 (दोहा/सोरठा)

ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल। तुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।

gyāna-nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla | tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kāla ||291||

Hey Raja, aap gyaan ka khada hain, samajhdaar hain, saaf dil wale hain, aur dharam mein pakke hain. Aapke bina, is waqt, rajya ke uljhan ko kaun door kar sakta hai?

Verse 636 (चौपाई)

सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे। लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।। सिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं। आए इहाँ कीन्ह भल नाही।। रामहि रायँ कहेउ बन जाना। कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।। हम अब बन तें बनहि पठाई। प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।। तापस मुनि महिसुर सुनि देखी। भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।। समउ समुझि धरि धीरजु राजा। चले भरत पहिं सहित समाजा।। भरत आइ आगें भइ लीन्हे। अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।। तात भरत कह तेरहुति राऊ। तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।

suni muni bacana janaka anurāge | lakhi gati gyānu birāgu birāge || sithila sanehaṁ gunata mana māhīṁ | āe ihā̃ kīnha bhala nāhī || rāmahi rāyã kaheu bana jānā | kīnha āpu priya prema pravānā || hama aba bana teṁ banahi paṭhāī | pramudita phiraba bibeka baṛāī || tāpasa muni mahisura suni dekhī | bhae prema basa bikala biseṣī || samau samujhi dhari dhīraju rājā | cale bharata paiṁ sahita samājā || bharata āi āgeṁ bhai līnhe | avasara sarisa su-āsana dīnhe || tāta bharata kaha terahuti rāū | tumhahi bidita raghubīra subhāū ||

Rishiyon ki baat sun ke Janak ko pyaar aa gaya. Unhone samajh liya ki kya ho raha hai, aur unka gyaan badh gaya. Ab unka parivar se pyaar thoda kam ho gaya. Woh sochne lage ki yahan aana theek tha ya nahi. Raja ne Ram ko jungle bhej diya. Unhone apni marzi ko pyara maan liya, aur pyaar ko hi apna kaaran bana liya. Ab main jungle ko wapas jungle bhej dunga. Apni beti ko Ram ke paas bhej kar, khushi se wapas aunga, aur samajh ke saath. Yeh sab dekh ke rishi aur brahmin log pyaar mein bhar gaye. Raja ne sahi waqt samajh ke dhairya rakha. Bharat ke paas apne saathiyon ke saath gaye. Bharat aage aake unka swagat kiya. Unhe achi seat pe bithaya jo waastav ke hisaab se thi. Raja ne kaha, beta Bharat, tum Ram ke swabhaav ko acche se jaante ho.

Verse 637 (दोहा/सोरठा)

राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु।। संकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।

rāma satya-brata dharama-rata saba kara sīlu sanehu || saṅkaṭa sahata sakoca basa kahi-a jo āyasu dehu ||292||

Ram sachche vrat wale hain, dharam mein lage hain. Sabse pyaar se baat karte hain, sabka bhalaa chahte hain. Lekin is musibat mein sharam ke maare kuch bol nahi pa rahe. Aap jo chahenge woh kah dijiye.

Verse 638 (चौपाई)

सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी। बोले भरतु धीर धरि भारी।। प्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू। कुलगुरु सम हित माय न बापू।। कौसिकादि मुनि सचिव समाजू। ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।। सिसु सेवक आयसु अनुगामी। जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।। एहिं समाज थल बूझब राउर। मौन मलिन मैं बोलब बाउर।। छोटे बदन कहउँ बड़ि बाता। छमब तात लखि बाम बिधाता।। आगम निगम प्रसिद्ध पुराना। सेवाधरमु कठिन जगु जाना।। स्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू। बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।

suni tana pulaki nayana bhari bārī | bole bharatu dhīra dhari bhārī || prabhu priya pūjya pitā sama āpū | kula-guru sama hita māya na bāpū || kausika-ādi muni saciva samājū | gyāna ambu-nidhi āpuna ājū || sisu sevaka āyasu anugāmī | jāni mohi sikha dei-a svāmī || ehiṁ samāja thala būjhaba rāura | mauna malina maiṁ bolaba bāura || choṭe badana kahauṁ baṛi bātā | chamaba tāta lakhi bāma bidhātā || āgama nigama prasiddha purānā | sevā-dharamu kaṭhina jagu jānā || svāmi dharama svārathahi birodhū | bairu aṁdha premahi na prabodhū ||

Yeh sun ke Bharat ka tan kaanp gaya, aankhon mein aansu aa gaye. Phir bhi woh dheere se bade baat bole. Aap mere liye bhagwan jaise hain, pitaa jaise pyaare. Kul-guru jaise, maa-baap se bhi zyada madad karne wale. Yahan Vishwamitra jaise rishi hain, mantri hain, poora samaj baitha hai. Aaj sab gyaan ke samundar hain. Main baccha hoon, aapka naukar hoon, aapki baat maanta hoon. Mujhe samjha dijiye, mera swami. Itne bade logon ke saamne main kya poochhu. Chup rahun toh bura lage, bolun toh pagal samjha jaye. Main chhota aadmi hoon, badi baat kar raha hoon. Maaf kijiye, kismat ne ulta kaam kiya hai. Shastra aur Puran mein likha hai ki swami ki seva karna mushkil hai. Swami ka dharam aur apna fayeda, dono alag-alag hain. Andha dushmani pyaar nahi hai.

Verse 639 (दोहा/सोरठा)

राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि। सब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।

rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni | saba keṁ sammata sarba hita kari-a pemu pahicāni ||293||

Ram ki marzi, unka dharam, unka vrat, yeh sab yaad rakho. Aur mujhe is baat pe mat chodo ki main kisi ke neeche hoon. Jo sab ko theek lage, sab ka bhalaa ho, woh karo. Sachcha pyaar kya hai, woh samajh ke karo.

Verse 640 (चौपाई)

भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ। सहित समाज सराहत राऊ।। सुगम अगम मृदु मंजु कठोरे। अरथु अमित अति आखर थोरे।। ज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी। गहि न जाइ अस अदभुत बानी।। भूप भरत मुनि सहित समाजू। गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।। सुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा। मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।। देवँ प्रथम कुलगुर गति देखी। निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।। राम भगतिमय भरतु निहारे। सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।। सब कोउ राम पेममय पेखा। भउ अलेख सोच बस लेखा।।

bharata bacana suni dekhi subhāū | sahita samāja sarāhata rāū || sugama agama mṛdu mañju kaṭhore | arathu amita ati ākhara thore || jyau mukha mukura mukuru nija pānī | gahi na jāi asa adabhuta bānī || bhūpa bharata muni sahita samājū | ge jahã bibudha kumuda dvija-rājū || suni sudhi soca bikala saba logā | manahũ mīna-gana nava jala jogā || devã prathama kula-guru gati dekhī | nirakhi videha saneha biseṣī || rāma bhakti-maya bharatu nihāre | sura svārathī hahari hiyã hāre || saba kou rāma pema-maya pekhā | bhau alekha soca basa lekhā ||

Bharat ki baat sun ke, aur unka swabhaav dekh ke, raja aur poora samaj ne unki taareef ki. Unki baat aasan thi lekin samajhna mushkil. Naram thi, pyaari thi, phir bhi pakki. Matlab toh bahut tha, lekin shabd kam the. Jaise chehra sheeshe mein dikhta hai, ya sheesha paani mein dikhta hai, waise hi unki baat samajh mein nahi aati thi. Raja Bharat, rishiyon aur samaj ke saath wahan gaye jahan devi-log aur brahmin the. Sachchi khabar sun ke sab log ghabra gaye, jaise machhliyan taaze paani mein ghabra jaati hain. Devi-log ne pehle kul-guru ki harkat dekhi. Janak ko dekh ke unka pyaar aur badh gaya. Bharat ko dekh ke jo Ram mein doobe hue the, devi-log darr gaye. Unka dil kamzor ho gaya kyunki woh apna fayeda dekh rahe the. Sab log Ram mein doobe hue the. Devi-log darr gaye, unka darr hisaab jaisa ho gaya.

Verse 641 (दोहा/सोरठा)

रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज। रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।

rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja | racahu prapañcahi pañca mili nāhi ta bhayau akāju ||294||

Devtas Ram se pyaar karte the, lekin dar bhi tha. Unhone socha aur bola, hum paanch milke ek plan banate hain. Nahi toh poora kaam bigad jayega.

Verse 642 (चौपाई)

सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही। देबि देव सरनागत पाही।। फेरि भरत मति करि निज माया। पालु बिबुध कुल करि छल छाया।। बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी। बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।। मो सन कहहु भरत मति फेरू। लोचन सहस न सूझ सुमेरू।। बिधि हरि हर माया बड़ि भारी। सोउ न भरत मति सकइ निहारी।। सो मति मोहि कहत करु भोरी। चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।। भरत हृदयँ सिय राम निवासू। तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।। अस कहि सारद गइ बिधि लोका। बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।

suranha sumiri sāradā sarāhī | debi deva saranāgata pāhī || pheri bharata mati kari nija māyā | pālu bibudha kula kari chala chāyā || bibudha binaya suni debi sayānī | bolī sura svāratha jaṛa jānī || mo sana kahahu bharata mati pherū | locana sahasa na sūjha sumerū || bidhi hari hara māyā baṛi bhārī | sou na bharata mati sakai nihārī || so mati mohi kahata karu bhorī | caṁdinī kara ki caṇḍakara corī || bharata hṛdayã siya rāma nivāsū | tahã ki timira jahã tarani prakāsū || asa kahi sāradā gai bidhi lokā | bibudha bikala nisi mānahũ kokā ||

Devtas ne Saraswati ko yaad kiya aur unki tarif ki. Unhone kaha, Devi, hum aapki sharan mein aaye hain, hamari raksha karo. Bharat ka mann mod do apni shakti se. Devtas ki jaan bachane ke liye thoda dhoka karo. Devi samajh gayi ki devtas apne fayde mein phanse hain. Unhone kaha, batao main Bharat ka mann kaise modun? Hazaar aankhon se bhi Sumeru parvat ko sahi se nahi dekh sakte. Brahma, Vishnu, Mahesh ki maya kitni badi hai, woh bhi Bharat ke mann ko nahi samajh sakte. Mere se yeh maangna bewakoofi hai. Jaise chaand ki roshni haath se churani ho, ya suraj ko lootna ho. Bharat ke dil mein Sita aur Ram baste hain. Jahan suraj ki roshni ho, wahan andhera kaise ho sakta hai? Yeh kehkar Saraswati Brahma ke paas chali gayi. Devtas dara huye raat bhar rote rahe.

Verse 643 (दोहा/सोरठा)

सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु।। रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।

sura svārathī malīna mana kīnha kumantra kuṭhāṭu | raci prapañca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu ||295||

Devtas apne fayde mein phanse the. Unka mann saaf nahi tha. Unhone galat raasta pakda aur buri salah di. Unhone ek plan banaya, maya ka istemal kiya. Isse dar, confusion aur dukh sab mein fail gaya.

Verse 644 (चौपाई)

करि कुचालि सोचत सुरराजू। भरत हाथ सबु काजु अकाजू।। गए जनकु रघुनाथ समीपा। सनमाने सब रबिकुल दीपा।। समय समाज धरम अबिरोधा। बोले तब रघुबंस पुरोधा।। जनक भरत संबादु सुनाई। भरत कहाउति कही सुहाई।। तात राम जस आयसु देहू। सो सबु करै मोर मत एहू।। सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी। बोले सत्य सरल मृदु बानी।। बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू। मोर कहब सब भाँति भदेसू।। राउर राय रजायसु होई। राउरि सपथ सही सिर सोई।।

kari kucāli socata surarājū | bharata hātha sabu kāju akāju || gae janaku raghunātha samīpā | sanamāne saba rabikula dīpā || samaya samāja dharama abirodhā | bole taba raghubaṁsa purodhā || janaka bharata saṁbādu sunāī | bharata kahāuti kahī suhāī || tāta rāma jasa āyasu dehū | so sabu karai mora mata ehū || suni raghunātha jori juga pānī | bole satya sarala mṛdu bānī || bidyamāna āpuni mithilesū | mora kahaba saba bhā̃ti bhadesū || rāura rāya rajāyasu hoī | rāuri sapatha sahī sira soī ||

Devtas ne galat kaam kiya, lekin Indra abhi bhi soch mein tha. Bharat ke haath mein sab tha, achha ya bura. Janak Ram ke paas gaye. Suryavanshi parivar ne sabki bahut izzat ki. Jab sab log ek jagah the aur baat samay par thi, tab purohit ne kaha. Unhone bataya Bharat ne kya kaha tha. Bharat ka paigaam yeh tha, Pitaji, aap jo bhi kahenge main karunga. Ram ne haath jode aur simple baat kahi. Jab Mithila ke raja yahan hain, toh main zyada nahi bolunga. Aapki baat hi mera hukum hai. Aapni kasam, main wahi karunga.

Verse 645 (छंद)

रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी। मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।। भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से। तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।

raghurāu sithila sanehã sādhu-samāja muni mithilā-dhanī | mana mahũ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī || bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se | tulasī bikala saba loga suni sakuce nisā-gama nalina se ||

Ram ka pyaar bahut naram tha. Sadhu aur muni aur Janak sab the. Sabke dil mein Bharat ki bhai ke pyaar ki baat chal rahi thi. Sab Bharat ki tarif kar rahe the. Devtas upar se phool barsa rahe the. Lekin sabke dil dukhi the. Tulsidas kehte hain, pura shehar sun kar kaanp gaya. Jaise chaand nikalne se kamal khil jate hain, waise sab shant ho gaye.

Verse 646 (दोहा/सोरठा)

देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब। मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।301।।

dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba | maghavā mahā malīna mue māri maṅgala cahata ||301||

Har taraf logon ko dekho, har jagah auraton ko dekho, sab bahut dukhi hain aur tod ke ho chuke hain. Indra bahut ganda ho gaya hai, andar se bilkul kala. Phir bhi woh accha khatam hona chahta hai, jaise koi murde ko maarta hai.

Verse 647 (चौपाई)

कपट कुचालि सीवँ सुरराजू। पर अकाज प्रिय आपन काजू।। काक समान पाकरिपु रीती। छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।। प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला। सो उचाटु सब कें सिर मेला।। सुरमायाँ सब लोग बिमोहे। राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।। भय उचाट बस मन थिर नाहीं। छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।। दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी। सरित सिंधु संगम जनु बारी।। दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं। एक एक सन मरमु न कहहीं।। लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू। सरिस स्वान मघवान जुबानू।।

kapaṭa kucāli sīvã surarājū | para akāja priya āpana kājū || kāka samāna pākari-pu rītī | chalī malīna katahũ na pratītī || prathama kumata kari kapaṭu sãkelā | so ucāṭu saba kẽ sira melā || sura-māyā̃ saba loga bimohe | rāma prema atisaya na bichohe || bhaya ucāṭa basa mana thira nāhī̃ | chana bana ruci chana sadana sohāhī̃ || dubidha manogati prajā dukhārī | sarita siṃdhu saṅgama janu bārī || ducita katahũ paritoṣu na lahahī̃ | eka eka sana maramu na kahahī̃ || lakhi hiyã hãsi kaha kṛpānidhānū | sarisa svāna maghavāna jubānū ||

Indra ne dhoka diya, galat kaam kiye. Doosron ka nuksan chaha aur apna fayda dekha. Woh kawwe ki tarah tha, kabhi kisi pe bharosa nahi kiya. Pehle dhoka se sab ka dimag ghuma diya. Uski wajah se sab log pareshan ho gaye. Bhagwan ki maya sabko bhula diya, lekin Ram se pyaar kisi ka nahi toota. Dar aur chinta se mann shant nahi baithta. Kabhi jungle accha lagta, kabhi ghar. Log do hisson mein phatte the, jaise nadi aur samundar milte hain. Kisi ko khusi nahi mili, kisi se apna dil ka baat nahi kaha paaya. Bhagwan ne andar se muskaya aur kaha, Indra ki zubaan kutte jaisi hai.

Verse 648 (दोहा/सोरठा)

भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ। लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।302।।

bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi | lāgi deva-māyā sabahi jathājogu janu pāi ||302||

Bharat, Janak, rishi, mantri aur sadhu sab the. Lekin sab ka dhyan chhoot gaya. Bhagwan ki maya ne sabko pakad liya, jaise sab ko apna hissa mil gaya ho.

Verse 649 (चौपाई)

कृपासिंधु लखि लोग दुखारे। निज सनेहँ सुरपति छल भारे।। सभा राउ गुर महिसुर मंत्री। भरत भगति सब कै मति जंत्री।। रामहि चितवत चित्र लिखे से। सकुचत बोलत बचन सिखे से।। भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई। सुनत सुखद बरनत कठिनाई।। जासु बिलोकि भगति लवलेसू। प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।। महिमा तासु कहै किमि तुलसी। भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।। आपु छोटि महिमा बड़ि जानी। कबिकुल कानि मानि सकुचानी।। कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई। मति गति बाल बचन की नाई।।

kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre | nija sanehã surapati chala bhāre || sabhā rāu guru mahisura maṃtrī | bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī || rāmahi citavata citra likhe se | sakucata bolata bacana sikhe se || bharata prīti nati binaya baṛāī | sunata sukhada baranata kaṭhināī || jāsu biloki bhagati lava-lesū | prema magana muni-gana mithileśū || mahimā tāsu kahai kimi tulasī | bhagati subhāyã sumati hiyã hulāsī || āpu choṭi mahimā baṛi jānī | kabikula kāni māni sakucānī || kahi na sakati guna ruci adhikāī | mati gati bāla bacana kī nāī ||

Bhagwan ne dekha ki log bahut dukhi hain. Indra ka dhoka sab pe bhaari pad gaya. Sabha mein raja, guru, pandit, mantri sab the. Bharat ki bhakti ne sab ka mann samet liya. Sab Ram ko dekh rahe the, jaise kisi tasveer ko dekhte hain. Bol rahe the, lekin sharam se ruk ruk ke. Bharat ka pyaar, jhukna, vinay sab sunne mein accha tha, lekin batana mushkil tha. Ise dekh ke rishi aur Janak bhi pyaar mein doob gaye. Tulsi kehta hai, main kaise bataun uski badai? Bhakti se accha buddhi aati hai. Main khud ko chhota samajhta hoon, uski mahima badi hai. Main kavi hoon, lekin sharam aati hai. Main uske gun nahi bata sakta, mera buddhi bacche jaisi hai.

Verse 650 (दोहा/सोरठा)

भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि। उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।303।।

bharata bimala jasū bimala bidhū sumati cakorakumāri | udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri ||303||

Bharat ki kirti saaf hai, jaise chaand saaf chamakta hai. Acchi buddhi usi ko dekhti rehti hai, jaise chakor pakshi chaand ko dekhta hai. Woh ek nazar se dekhti hai jab yeh kirti bhakton ke dil mein uthti hai.

Verse 651 (चौपाई)

भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ। लघु मति चापलता कबि छमहूँ।। कहत सुनत सति भाउ भरत को। सीय राम पद होइ न रत को।। सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को। जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।। देखि दयाल दसा सबही की। राम सुजान जानि जन जी की।। धरम धुरीन धीर नय नागर। सत्य सनेह सील सुख सागर।। देसु काल लखि समउ समाजू। नीति प्रीति पालक रघुराजू।। बोले बचन बानि सरबसु से। हित परिनाम सुनत ससि रसु से।। तात भरत तुम्ह धरम धुरीना। लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।

bharata subhāu na sugama nigama-hū̃ | laghu mati cāpalatā kabi chamahū̃ || kahata sunata sati bhāu bharata ko | sīya rāma pada hoi na rata ko || sumirata bharatahi premu rāma ko | jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko || dekhi dayāla dasā sabahī kī | rāma sujāna jāni jana jī kī || dharama dhurīna dhīra naya nāgara | satya saneha sīla sukha sāgara || desu kāla lakhi samau samājū | nīti prīti pālaka raghurājū || bole bacana bāni sarabasu se | hita parināma sunata sasi rasu se || tāta bharata tumha dharama dhurīnā | loka beda bida prema prabīnā ||

Bharat ka swabhav itna gehra hai ki Ved bhi usse poora samajh nahi paate. Main to chhota kavi hoon, mera dimaag idhar-udhar bhatakti hai, main kaise bataun? Jab log Bharat ke baare mein sunte hain ya uske baare mein baat karte hain, dil mein Sita aur Ram ke paon ke liye sachcha pyaar jaag uthta hai. Bharat ko yaad karke Ram ka pyaar badh jaata hai. Aisa insaan milna bahut mushkil hai, koi uske barabar nahi ho sakta. Ram sab par daya karte hain, woh sabki haalat dekh kar jaante hain ki logon ke dil mein kya hai. Ram dharam ko apne sar pe uthaye huye hain, woh bahut samajhdar aur sheeshe jaise saaf dil wale hain. Woh sachche, pyaare aur acche swabhav wale hain, sukh ka sagar hain. Raghu vansh ke raja hokar bhi woh desh, samay aur logon ki baat samajh ke baat karte hain. Unki baatein aisi thi jaise woh apna sab kuch de rahe ho, unki baat sun kar aisa lagta tha jaise thanda chaand jaisa sukh mil raha ho. Ram ne kaha, 'Bharat beta, tum dharam ke stambh ho. Tum logon ki baatein bhi jaante ho, Ved bhi jaante ho, aur pyaar mein bhi mahir ho.'

Verse 652 (दोहा/सोरठा)

करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात। गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।304।।

karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta | gura samāja laghu bandhu guna kusamayã kimi kahi jāta ||304||

Bharat, tumhare kaam mein, baat mein aur dil mein sab saaf hai. Tum apne aap mein ho, tumhare jaisa koi nahi. Lekin aise bade bura waqt mein, bade logon ki salah aur chote bhai ke acche gun ke baare mein kaise batayein?

Verse 653 (चौपाई)

जानहु तात तरनि कुल रीती। सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।। समउ समाजु लाज गुरुजन की। उदासीन हित अनहित मन की।। तुम्हहि बिदित सबही कर करमू। आपन मोर परम हित धरमू।। मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा। तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।। तात तात बिनु बात हमारी। केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।। नतरु प्रजा परिजन परिवारू। हमहि सहित सबु होत खुआरू।। जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू। जग केहि कहहु न होइ कलेसू।। तस उतपातु तात बिधि कीन्हा। मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।

jānahu tāta tarani kula rītī | satya-sandha pitu kīrati prītī || samau samāju lāja gurujana kī | udāsīna hita anhita mana kī || tumhahi bidita sabahī kara karamū | āpana mora parama hita dharamū || mohi saba bhाँti bharosa tumhārā | tadapi kahaũ avasara anusārā || tāta tāta binu bāta hamārī | kevala gurukula kṛpā̃ sãbhārī || nataru prajā parijana parivārū | hamahi sahita sabu hota khuārū || jaũ binu avasara athavā̃ dinesū | jaga kehi kahahu na hoi kalesū || tasa utapātu tāta bidhi kīnhā | muni mithilesa rākhi sabu līnhā ||

Bharat beta, tum Surya vansh ki parampara jaante ho. Tumhare pita sachche the, unki badhiya reputation thi. Samay aur jagah dekh ke baat karna, bade logon ki izzat rakhna, aur dil mein accha-bura dono dekhna yeh sab zaroori hai. Tum sabke kaam jaante ho, tumhara sabse bada kaam dharam hai, mera bhi yahi hai. Mujhe tum par poora bharosa hai, phir bhi main waqt ke hisaab se baat kar raha hoon. Tumhare bina hamari position sirf guru ke ashram ki kripa pe hoti. Nahi toh praja, rishtedaar aur parivar sab barbaad ho jaate, main bhi. Agar waqt nahi dekh ke kaam karein, toh Surya bhi hil jaata hai, duniya mein koi shanti nahi rehti. Yeh sab Vidhi ne kiya hai, lekin rishiyon ne aur Janak ne sab sambhal liya.

Verse 654 (दोहा/सोरठा)

राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम। गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।305।।

rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma | gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoi hi parināma ||305||

Rajya ka kaam, sabki izzat, dharam ko nibhana, dharti ko sthesh rakhna, dhan aur ghar sab kuch guru ki shakti se hi chal raha hai. Sab theek ho jayega, ant mein accha hi hoga.

Verse 655 (चौपाई)

राजधरम सरबसु एतनोई। जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।। बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती। बिनु अधार मन तोषु न साँती।। भरत सील गुर सचिव समाजू। सकुच सनेह बिबस रघुराजू।। प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं। सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।। चरनपीठ करुनानिधान के। जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।। संपुट भरत सनेह रतन के। आखर जुग जुन जीव जतन के।। कुल कपाट कर कुसल करम के। बिमल नयन सेवा सुधरम के।। भरत मुदित अवलंब लहे तें। अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।

rājadharma sarbasu etanoī | jimi mana māhā̃ manoratha goī || bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī | binu adhāra mana toṣu na sā̃tī || bharata sīla guru saciva samājū | sakuca saneha bibasa raghurājū || prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ | sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ || caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke | janu juga jāmika prajā prāna ke || saṃpuṭa bharata saneha ratana ke | ākhara juga juna jīva jatana ke || kula kapāṭa kara kusala karama ke | bimala nayana sevā sudharama ke || bharata mudita avalaṃba lahe tẽ | asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||

Raja ka dharam sirf itna hai ki raja ke dil mein jo irada ho woh saaf ho, jaise dimaag mein khayal saaf hona chahiye. Ram ne apne bhai Bharat ko bahut tarike se samjhaya, kyunki bina kisi sahare ke dil ko shanti nahi milti. Bharat ke acche swabhav ko dekh ke, bade logon aur mantriyon ko dekh ke, Ram ko pyaar aur sharam dono aa gayi. Phir Ram ne daya karke apne paon Bharat ko diye. Bharat ne izzat se unko apne sir pe rakha. Woh paon jaise duniya ka sahara ban gaye, logon ki jaan ban gaye. Woh Bharat ke pyaar ke jaise gehne the, jaise do shabd jisse log jeete hain. Woh parivar ke liye acche kaam ka darwaza the, acche dharam ki seva thi. Bharat khush ho gaya itna sahara paake, aisa sukh jaise Sita aur Ram ke paas hai.

Verse 656 (दोहा/सोरठा)

मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ। लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।

māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi | loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||

Usne jaane ki ijazat maangi aur pranaam kiya. Ram ne usse apne seene se laga liya. Log pareshan ho gaye. Devtaon ke raja ne kutil iraade se ek kharab waqt ka faayda uthaya.

Verse 657 (चौपाई)

सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी। अवधि आस सम जीवनि जी की।। नतरु लखन सिय सम बियोगा। हहरि मरत सब लोग कुरोगा।। रामकृपाँ अवरेब सुधारी। बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।। भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो। राम प्रेम रसु कहि न परत सो।। तन मन बचन उमग अनुरागा। धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।। बारिज लोचन मोचत बारी। देखि दसा सुर सभा दुखारी।। मुनिगन गुर धुर धीर जनक से। ग्यान अनल मन कसें कनक से।। जे बिरंचि निरलेप उपाए। पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।

so kucāli saba kahã bhai nīkī | avadhi āsa sama jīvani jī kī || nataru lakhana siya sama biyogā | hahari marata saba loga kurogā || rāmakṛpā̃ avareba sudhārī | bibudha dhāri bhai guṇada gohārī || bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so | rāma prema rasu kahi na parata so || tana mana bacana umaga anurāgā | dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā || bārija locana mocata bārī | dekhi dasā sura sabhā dukhārī || munigana guru dhura dhīra janaka se | gyāna anala mana kasẽ kanaka se || je birañci nirlepa upāe | paduma patra jimi jaga jala jāe ||

Woh bura waqt sabke liye accha ho gaya. Umeed hi zindagi ka sahara hai. Nahi toh Lakshman aur Sita ke bina sab log rote-mar jaate. Ram ki kripa se sab theek ho gaya. Devta bhi aake gun gaane lage. Bharat ne bhai se milke gale lagaya. Ram ka pyaar itna gehara hai ki baaton mein nahi aata. Tan-man-baani sab mein pyaar ubhar aaya. Jo sabse shant the, woh bhi control kho baithe. Ram ke aankhon se aansu aa gaye. Devtaon ki sabha dukhi ho gayi. Rishi, bade log aur Janaka, gyaan ki aag mein jo tapke, woh sona jaise kharra ho. Brahma ne jo log banaaye the, woh bhi paani mein kamal ke patte jaise reh gaye, bheeg gaye par dag laga nahi.

Verse 658 (दोहा/सोरठा)

तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार। भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।

teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra | bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||

Jab unhone Ram aur Bharat ka pyaar dekha, woh itna gehara tha. Sab log, tan, man, baani, usi mein kho gaye. Unka mann vairagya aur soch mein lag gaya.

Verse 659 (चौपाई)

जहाँ जनक गुर मति भोरी। प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।। बरनत रघुबर भरत बियोगू। सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।। सो सकोच रसु अकथ सुबानी। समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।। भेंटि भरत रघुबर समुझाए। पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।। सेवक सचिव भरत रुख पाई। निज निज काज लगे सब जाई।। सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा। लगे चलन के साजन साजा।। प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई। चले सीस धरि राम रजाई।। मुनि तापस बनदेव निहोरी। सब सनमानि बहोरि बहोरी।।

jahā̃ janaka guru mati bhorī | prākṛta prīti kahata baṛi khorī || baranata raghubara bharata biyogū | suni kaṭhora kabi jānihi logū || so sakoca rasu akatha subānī | samau sanehu sumiri sakucānī || bhẽṭi bharata raghubara samujhāe | puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe || sevaka saciva bharata rukha pāī | nija nija kāja lage saba jāī || suni dārun dukhu duhū̃ samājā | lage calana ke sājana sājā || prabhu pada paduma bandi dou bhāī | cale sīsa dhari rāma rajāī || muni tāpasa banadeva nihorī | saba sanamāni bahori bahorī ||

Main Janaka ka guru hoon, phir bhi samajh mein kami hai. Duniya ka pyaar batana badi galti hai. Ram aur Bharat ke bichhadne ka dard sunake log kavi ko kathor kahenge. Woh sharam aur pyaar ki baat hai jo bolne mein nahi aati. Us waqt ki yaad aate hi sharam aati hai. Bharat se milke Ram ne use samjhaya. Phir usse phir se dil se laga liya. Sevak aur sachiv sab samajh gaye ki Bharat kya chahte hain. Apna-apna kaam mein lag gaye. Dono taraf ke dard ko sunke chalne ki tayyari shuru hui. Dono bhaiyon ne Ram ke charnon ko pranaam kiya. Ram ki aagya sar pe lekar chal diye. Rishi, tapasvi aur van devtaon ko pranaam kiya. Sabko samman diya, baar-baar.

Verse 660 (दोहा/सोरठा)

लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि। चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।

lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri | cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||

Lakshman se milke usne pranaam kiya. Sita ke charnon ki dhool sar pe rakh li. Ashirwad sunke pyaar se chal pada. Woh hi toh hai jo sabse shubh hai.

Verse 661 (चौपाई)

सानुज राम नृपहि सिर नाई। कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।। देव दया बस बड़ दुखु पायउ। सहित समाज काननहिं आयउ।। पुर पगु धारिअ देइ असीसा। कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।। मुनि महिदेव साधु सनमाने। बिदा किए हरि हर सम जाने।। सासु समीप गए दोउ भाई। फिरे बंदि पग आसिष पाई।। कौसिक बामदेव जाबाली। पुरजन परिजन सचिव सुचाली।। जथा जोगु करि बिनय प्रनामा। बिदा किए सब सानुज रामा।। नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे। सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।

s-anuja rāma nṛpahi sir nāī | kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī || deva dayā basa baṛa dukhu pāyu | sahita samāja kānanahiṃ āyu || pura pagu dhāri-a dei asīsā | kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā || muni mahideva sādhu sanamāne | bidā kiye hari hara sama jāne || sāsu samīpa gae dou bhāī | phire bandi paga āsiṣa pāī || kausika bāmadeva jāvālī | purajana parijana saciva sucālī || jathā jogu kari binaya pranāmā | bidā kiye saba s-anuja rāmā || nāri puruṣa laghu madhya baṛere | saba sanamāni kṛpānidhi phere ||

Ram aur Lakshman ne raja ke paas jaa ke sar jhukaya. Unhone bahut binti ki aur bade pyaar se baat ki. Bhagwan ki daya se unko bada dukh mila, aur woh sab logon ke saath jungle ke liye nikal pade. Shehar se bahar nikalte hi unko ashirwad mila. Raja ne dil ko sambhaala aur chalne laga. Rishiyon aur sadhuon ka unhone samman kiya. Unko Hari aur Shiv jaisa maan ke, unhone vida kar diya. Dono bhai apni mataon ke paas gaye. Unke paon chhue aur ashirwad le ke wapas aaye. Kaushik, Vamadev, Jabali - shehar ke log, rishtedaar, mantri - sabse unhone jaise hona chahiye, waise hi pranam kiya. Ram ne apne bhai ke saath sabko wapas bhej diya. Auratein, mard, chhote, bade - sabka samman kar ke, woh daya ke saagar aage badh gaye.

Verse 662 (दोहा/सोरठा)

भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि। बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।

bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi | bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||

Bharat ki mata ke paon chhu ke, Prabhu ne unse saaf pyaar se mila. Phir unhone vida li. Palki taiyaar ki gayi. Mata ka sara sharam aur chinta mit gaya.

Verse 663 (चौपाई)

परिजन मातु पितहि मिलि सीता। फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।। करि प्रनामु भेंटी सब सासू। प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।। सुनि सिख अभिमत आसिष पाई। रही सीय दुहु प्रीति समाई।। रघुपति पटु पालकीं मगाईं। करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।। बार बार हिलि मिलि दुहु भाई। सम सनेहँ जननी पहुँचाई।। साजि बाजि गज बाहन नाना। भरत भूप दल कीन्ह पयाना।। हृदयँ रामु सिय लखन समेता। चले जाहिं सब लोग अचेता।। बसह बाजि गज पसु हियँ हारें। चले जाहिं परबस मन मारें।।

parijana mātu pitahi mili sītā | phirī prānapriya prema punītā || kari pranāmu bheṇṭī saba sāsū | prīti kahata kavi hiyaṃ na hulāsū || suni sikha abhimata āsiṣa pāī | rahī sīya duhu prīti samāī || raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ | kari prabodhu saba mātu caṛhāī || bāra bāra hili mili duhu bhāī | sama sanehaṃ jananī pahuṃcāī || sāji bāji gaja bāhana nānā | bharata bhūpa dala kīnha payānā || hṛdayaṃ rāmu siya lakhana sametā | cale jāhiṃ saba loga acetā || basaha bāji gaja pasu hiyaṃ hāre | cale jāhiṃ parabasa mana māre ||

Sita apne rishtedaaron se mili - mataon aur pitaaon se. Unka pyaar wapas liya, jo jaan se bhi pyaara tha. Sab rani mataon ko pranam kar ke mili. Kavi jab us pyaar ko kehta hai, uska dil khush ho jaata hai. Unki baatein sun ke aur ashirwad le ke, Sita dono parivar mein pyaar mein doob gayi. Raghupati ne palkiyaan mangwayi. Sab mataon ko samjha ke, unko bitha diya. Baar-baar dono bhai milte rahe. Dono ne apni mataon ko bade pyaar se pahunchaya. Dhol bajaye gaye, haathi aur ghode taiyaar kiye gaye. Raja Bharat apni sena ke saath nikal pade. Logon ke dil mein Ram, Sita aur Lakshman bas gaye the. Woh sab chal pade jaise behosh ho. Ghode, haathi, jaanwar bhi thak gaye the. Magar chalte rahe, mann maarte hue.

Verse 664 (दोहा/सोरठा)

गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत। फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।320।।

guru guratiya pada bandi prabhu sītā lakhana sameta | phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa ||320||

Guru aur Guru ki patni ke paon chhu ke, Prabhu wapas aaye. Sita aur Lakshman bhi unke saath the. Woh khush the aur hairani bhi thi. Aise hi woh patti ki jhuggi mein pahunch gaye.