Prakarana 33
त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और लोक-मान की परिधि से हटकर ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानना। यह सोपान साधक को ‘वैराग्य-युक्त कर्तव्य’ सिखाता है—जहाँ वियोग (बिरह) भाव को भक्ति का ईंधन बनाकर, राज्य-धर्म भी सेवा-धर्म में परिणत होता है (भरत का पादुका-राज्य)।
અયોધ્યા કાંડનો મુખ્ય રસ કરુણ-વિયોગ છે, પરંતુ તે શોકમાં અટકતો નથી—ધર્મ-નિશ્ચય અને ભક્તિ-વૈરાગ્યમાં પરિપક્વ થાય છે. આ અંશમાં સીતાનું સાસુઓને પ્રણામ, પરિવારનો વિયોગ, અને પછી ભરતનું નંદિગ્રામમાં પાદુકા-રાજ્ય—આ બધું ‘લોક-ધર્મ’ને ‘રામ-ધર્મ’માં વિલીન કરે છે. તુલસી અહીં રાજસત્તાને સાધન બનાવીને પણ ત્યાગનો આદર્શ રચે છે: ભરતનું શાસન ‘નિરુપાધિ’ છે—સ્વાર્થ-ઉપાધિ રહિત. કરુણાની સાથે શાંત રસ ઊભરે છે, કારણ કે વિયોગથી મન શુદ્ધ થઈ નિયમ, ઉપવાસ, સમ-દમન તરફ વળે છે. આ રીતે આ સોપાન સાધકને શીખવે છે કે ઈશ્વર-આજ્ઞા સામે વ્યક્તિગત અધિકાર, ભોગ અને પ્રતિષ્ઠા ગૌણ છે; અને સેવા જ મુક્તિ-માર્ગની વ્યવહાર-ભૂમિ છે.
Verses
ચોપાઈ 320.1-4
परिजन मातु पितहि मिलि सीता।फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।।
करि प्रनामु भेंटी सब सासू।प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।।
सुनि सिख अभिमत आसिष पाई।रही सीय दुहु प्रीति समाई।।
रघुपति पटु पालकीं मगाईं।करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।।
बार बार हिलि मिलि दुहु भाई।सम सनेहँ जननी पहुँचाई।।
साजि बाजि गज बाहन नाना।भरत भूप दल कीन्ह पयाना।।
हृदयँ रामु सिय लखन समेता।चले जाहिं सब लोग अचेता।।
बसह बाजि गज पसु हियँ हारें।चले जाहिं परबस मन मारें।।
parijana mātu pitahi mili sītā |phirī prānapriya prema punītā ||
kari pranāmu bheṇṭī saba sāsū |prīti kahata kavi hiyaṃ na hulāsū ||
suni sikha abhimata āsiṣa pāī |rahī sīya duhu prīti samāī ||
raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ |kari prabodhu saba mātu caṛhāī ||
bāra bāra hili mili duhu bhāī |sama sanehaṃ jananī pahuṃcāī ||
sāji bāji gaja bāhana nānā |bharata bhūpa dala kīnha payānā ||
hṛdayaṃ rāmu siya lakhana sametā |cale jāhiṃ saba loga acetā ||
basaha bāji gaja pasu hiyaṃ hāre |cale jāhiṃ parabasa mana māre ||
પોતાના કુટુંબ, માતા અને પિતાને મળીને શ્રી સીતા, જે શ્રી રામના પ્રાણોને પ્રિય હતા અને જેનો પ્રેમ પવિત્ર હતો, તે પાછા ફર્યા. સાસુઓને પ્રણામ કરીને અને સૌને મળીને કવિ હૃદયમાં તેવા પ્રેમનું વર્ણન કરવાનું સાહસ નથી કરતો. તેમનો ઉપદેશ સાંભળીને અને ઈચ્છિત આશીર્વાદ મેળવીને શ્રી સીતા બંને કુળના પ્રેમમાં સમાઈ ગયા. શ્રી રઘુપતિએ સુંદર પાલખીઓ મંગાવી અને સર્વ માતાઓને સમજાવીને તેમાં બેસાડી. વારંવાર બંને ભાઈઓએ તેમને ભેટી અને સમાન સ્નેહથી માતાઓને રવાના કરી. ઘોડા, હાથી અને અનેક પ્રકારના વાહનો સજાવીને ભરત અને રાજાએ સેનાને પ્રસ્થાન કરાવ્યું. હૃદયમાં શ્રી રામ, સીતા અને લક્ષ્મણ ધારણ કરીને સર્વ લોકો બેશુદ્ધ થઈને ચાલ્યા ગયા. બળદ, ઘોડા, હાથી અને અન્ય પશુ હૃદયથી દુઃખી થઈને અનિચ્છાથી ચાલ્યા ગયા, મન મરી ગયું.
દોહા 320
गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत।फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।320।।
guru guratiya pada bandi prabhu sītā lakhana sameta |phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa ||320||
ગુરુ અને ગુરુપત્નીના ચરણોને વંદન કરીને, પ્રભુ સીતા અને લક્ષ્મણ સહિત પાછા ફર્યા, અને આનંદ તથા આશ્ચર્ય સહિત પોતાની પર્ણકુટીમાં આવ્યા.
ચોપાઈ 321.1-4
बिदा कीन्ह सनमानि निषादू।चलेउ हृदयँ बड़ बिरह बिषादू।।
कोल किरात भिल्ल बनचारी।फेरे फिरे जोहारि जोहारी।।
प्रभु सिय लखन बैठि बट छाहीं।प्रिय परिजन बियोग बिलखाहीं।।
भरत सनेह सुभाउ सुबानी।प्रिया अनुज सन कहत बखानी।।
प्रीति प्रतीति बचन मन करनी।श्रीमुख राम प्रेम बस बरनी।।
तेहि अवसर खग मृग जल मीना।चित्रकूट चर अचर मलीना।।
बिबुध बिलोकि दसा रघुबर की।बरषि सुमन कहि गति घर घर की।।
प्रभु प्रनामु करि दीन्ह भरोसो।चले मुदित मन डर न खरो सो।।
bidā kīnha sanamāni niṣādū |caleu hṛdayã baṛa biraha biṣādū ||
kola kirāta bhilla banacārī |phere phire johāri johārī ||
prabhu siya lakhana baiṭhi baṭa chāhīṁ |priya parijana biyoga bilakhāhīṁ ||
bharata saneha subhāu subānī |priyā anuja sana kahata bakhānī ||
prīti pratīti bacana mana karanī |śrīmukha rāma prema basa baranī ||
tehi avasara khaga mṛga jala mīnā |citrakūṭa cara acara malīnā ||
bibudha biloki dasā raghubara kī |baraṣi sumana kahi gati ghara ghara kī ||
prabhu pranāmu kari dīnha bharoso |cale mudita mana ḍara na kharo so ||
શ્રીરામે નિષાદનું સન્માન કરી વિદા આપી, અને તે હૃદયમાં વિરહનો મોટો દુઃખ લઈને ચાલ્યો ગયો. કોલ, કિરાત, ભિલ્લ અને અન્ય વનવાસીઓને પાછા મોકલ્યા, અને તે વારંવાર દંડવત કરતા ફરી-ફરી મળ્યા. પ્રભુ, સીતા અને લક્ષ્મણ વડની છાયામાં બેઠા, પોતાના પ્રિય પરિજનોના વિયોગમાં રડતા. તેમણે પોતાની પ્રિયા અને અનુજને ભરતના પ્રેમ, સ્વભાવ અને કોમળ વાણીનું વર્ણન વિસ્તારથી કહ્યું. શ્રીરામ પ્રેમમાં વશ થઈ પોતાના શ્રીમુખથી ભરતની પ્રીતિ, પ્રતીતિ, વચન, મન અને કર્મથી વર્ણન કરે છે. તે સમયે ચિત્રકૂટના પક્ષીઓ, હરણો, જળની માછલીઓ અને ચર-અચર બધા ઉદાસ થયા. દેવતાઓ રઘુવરની દશા જોઈ ફૂલો વરસાવતા પોતપોતાના ઘરની ગતિ કહે છે. પ્રભુએ તેમને પ્રણામ કરી આશ્વાસન આપ્યું, અને તે આનંદિત મનથી, એક કણ ભય ન રાખતા, ચાલી ગયા.
દોહા 321
सानुज सीय समेत प्रभु राजत परन कुटीर।भगति ग्यानु बैराग्य जनु सोहत धरें सरीर।।321।।
sānuja sīya sameta prabhu rājata parana kuṭīra |bhagati gyānu bairāgya janu sohata dhareṁ sarīra ||321||
સીતા અને નાના ભાઈ સહિત પ્રભુ પર્ણ કુટીરમાં શોભતા હતા, જાણે ભક્તિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્યે શરીર ધારણ કરી ત્યાં ચમકતા હોય.
ચોપાઈ 322.1-4
मुनि महिसुर गुर भरत भुआलू।राम बिरहँ सबु साजु बिहालू।।
प्रभु गुन ग्राम गनत मन माहीं।सब चुपचाप चले मग जाहीं।।
जमुना उतरि पार सबु भयऊ।सो बासरु बिनु भोजन गयऊ।।
उतरि देवसरि दूसर बासू।रामसखाँ सब कीन्ह सुपासू।।
सई उतरि गोमतीं नहाए।चौथें दिवस अवधपुर आए।।
जनकु रहे पुर बासर चारी।राज काज सब साज सँभारी।।
सौंपि सचिव गुर भरतहि राजू।तेरहुति चले साजि सबु साजू।।
नगर नारि नर गुर सिख मानी।बसे सुखेन राम रजधानी।।
muni mahisura gura bharata bhuālū |rāma birahã sabu sāju bihālū ||
prabhu guna grāma ganata mana māhīṁ |saba cupacāpa cale maga jāhīṁ ||
jamunā utari pāra sabu bhayaū |so bāsaru binu bhojana gayaū ||
utari devasari dūsara bāsū |rāmasakhā̃ saba kīnha supāsū ||
saī utari gomatīṁ nahāe |cautheṁ divasa avadhapura āe ||
janaku rahe pura bāsara cārī |rāja kāja saba sāja sãbhārī ||
sauṁpi saciva gura bharatahi rājū |terahuti cale sāji sabu sājū ||
nagara nāri nara gura sikha mānī |base sukhena rāma rajadhānī ||
મુનિ વશિષ્ઠ, બ્રાહ્મણ, ગુરુ, ભરત અને રાજા જનક, અને સમગ્ર સમાજ રામના વિયોગથી દુઃખી થયા. મનમાં પ્રભુના ગુણોનું ગાન કરતા, સૌ ચૂપચાપ માર્ગે ચાલ્યા ગયા. યમુનાના પાર ઉતરીને સૌ ગયા, અને તે દિવસ ભોજન વિના વીતી ગયો. દેવસરિ ગંગા પાર કરીને બીજો વિશ્રામ કર્યો, અને રામના સખાએ સૌની સુવિધા કરી. સઈ પાર કરીને ગોમતીમાં સ્નાન કર્યું, અને ચોથા દિવસે અયોધ્યા નગરી આવી પહોંચ્યા. જનક નગરમાં ચાર દિવસ રહ્યા, સર્વ રાજકાજ વ્યવસ્થિત કર્યું. રાજ્ય સચિવ, ગુરુ અને ભરતને સોંપીને, સર્વ સામાન તૈયાર કરીને તિરહુત ચાલ્યા ગયા. નગરની સ્ત્રી-પુરુષોએ ગુરુની આજ્ઞા માનીને, રામની રાજધાનીમાં સુખથી નિવાસ કર્યો.
દોહા 322
राम दरस लगि लोग सब करत नेम उपबास।तजि तजि भूषन भोग सुख जिअत अवधि कीं आस।।322।।
rāma darasa lagi loga saba karata nema upabāsa |taji taji bhūṣana bhoga sukha jiata avadhi kīṁ āsa ||322||
રામના દર્શન માટે બધા લોકો નેમ અને ઉપવાસ કરતા હતા। આભૂષણ, ભોગ અને સુખોને એક-એક કરીને છોડીને તેઓ ફક્ત નિયત સમયની આશામાં જીવતા હતા।
ચોપાઈ 323.1-4
सचिव सुसेवक भरत प्रबोधे।निज निज काज पाइ पाइ सिख ओधे।।
पुनि सिख दीन्ह बोलि लघु भाई।सौंपी सकल मातु सेवकाई।।
भूसुर बोलि भरत कर जोरे।करि प्रनाम बय बिनय निहोरे।।
ऊँच नीच कारजु भल पोचू।आयसु देब न करब सँकोचू।।
परिजन पुरजन प्रजा बोलाए।समाधानु करि सुबस बसाए।।
सानुज गे गुर गेहँ बहोरी।करि दंडवत कहत कर जोरी।।
आयसु होइ त रहौं सनेमा।बोले मुनि तन पुलकि सपेमा।।
समुझव कहब करब तुम्ह जोई।धरम सारु जग होइहि सोई।।
saciva susevaka bharata prabodhe |nija nija kāja pāi pāi sikha odhe ||
puni sikha dīnha boli laghu bhāī |sauṁpī sakala mātu sevakāī ||
bhūsura boli bharata kara jore |kari pranāma baya binaya nihore ||
ū̃ca nīca kāraju bhala pocū |āyasu deba na karaba sãkocū ||
parijana purajana prajā bolāe |samādhānu kari subasa basāe ||
sānuja ge gura gehã bahorī |kari daṁḍavata kahata kara jorī ||
āyasu hoi ta rahauṁ sanemā |bole muni tana pulaki sapemā ||
samujhava kahaba karaba tumha joī |dharama sāru jaga hoihi soī ||
ભરતે પોતાના મંત્રીઓ અને નિષ્ઠાવાન સેવકોને શિક્ષા આપી, અને દરેકે પોતાનું કાર્ય મેળવીને ઉત્સાહથી તેમાં જોડાયા. પછી તેણે પોતાના નાના ભાઈને બોલાવી તેને શિક્ષા આપી, અને બધી માતાઓની સેવા તેને સોંપી. બ્રાહ્મણોને બોલાવી ભરતે હાથ જોડી, તેમને પ્રણામ કરી વય પ્રમાણે વિનય અને નિવેદનથી પ્રાર્થના કરી. "ઊંચું કે નીચું, ભલું કે ખરાબ કાર્ય હોય, આપ આજ્ઞા કરો, અને સંકોચ ન કરો." પરિવારના લોકો, નગરવાસીઓ અને પ્રજાને બોલાવી તેમને સાંત્વન આપ્યું, અને પોતાના-પોતાના ઘરમાં સુખથી રહેવા બેસાડ્યા. પછી અનુજ સાથે ગુરુના ઘરે ગયા, દંડવત્ પ્રણામ કરી હાથ જોડીને બોલ્યા. "આજ્ઞા થાય તો નિયમથી રહું." મુનિ શરીર પ્રેમથી પુલકિત થઈને બોલ્યા. "તમે જે કંઈ વિચારો, કહો કે કરો, તે જ જગતમાં ધર્મનો સાર થશે."
દોહા 323
सुनि सिख पाइ असीस बड़ि गनक बोलि दिनु साधि।सिंघासन प्रभु पादुका बैठारे निरुपाधि।।323।।
suni sikha pāi asīsa baṛi ganaka boli dinu sādhi |siṁghāsana prabhu pādukā baiṭhāre nirupādhi ||323||
મુનિની સલાહ સાંભળીને અને તેમનો મોટો આશીર્વાદ મેળવીને, ભરતે જ્યોતિષીને બોલાવીને દિવસ નિશ્ચિત કર્યો, અને પછી સર્વ ચિંતાઓમાંથી મુક્ત થઈને પોતાના સ્વામીની પાદુકાઓને સિંહાસન પર વિરાજમાન કરી.
ચોપાઈ 324.1-4
राम मातु गुर पद सिरु नाई।प्रभु पद पीठ रजायसु पाई।।
नंदिगावँ करि परन कुटीरा।कीन्ह निवासु धरम धुर धीरा।।
जटाजूट सिर मुनिपट धारी।महि खनि कुस साँथरी सँवारी।।
असन बसन बासन ब्रत नेमा।करत कठिन रिषिधरम सप्रेमा।।
भूषन बसन भोग सुख भूरी।मन तन बचन तजे तिन तूरी।।
अवध राजु सुर राजु सिहाई।दसरथ धनु सुनि धनदु लजाई।।
तेहिं पुर बसत भरत बिनु रागा।चंचरीक जिमि चंपक बागा।।
रमा बिलासु राम अनुरागी।तजत बमन जिमि जन बड़भागी।।
rāma mātu gura pada siru nāī |prabhu pada pīṭha rajāyasu pāī ||
naṁdigāvã kari parana kuṭīrā |kīnha nivāsu dharama dhura dhīrā ||
jaṭājūṭa sira munipaṭa dhārī |mahi khani kusa sā̃tharī sãvārī ||
asana basana bāsana brata nemā |karata kaṭhina riṣidharama sapremā ||
bhūṣana basana bhoga sukha bhūrī |mana tana bacana taje tina tūrī ||
avadha rāju sura rāju sihāī |dasaratha dhanu suni dhanadu lajāī ||
tehiṁ pura basata bharata binu rāgā |caṁcarīka jimi caṁpaka bāgā ||
ramā bilāsu rāma anurāgī |tajata bamana jimi jana baṛabhāgī ||
રામના માતા અને ગુરુના ચરણોમાં શિર નમાવી, પ્રભુની પાદુકાઓનો આદેશ પામીને, ધર્મનો ભાર ધારણ કરનાર ધીર ભરતે નંદીગ્રામમાં પર્ણોની કુટિયા બનાવી ત્યાં નિવાસ કર્યો. શિર પર જટાજૂટ અને મુનિઓનું વસ્ત્ર ધારણ કર્યું, ભૂમિ ખોદીને કુશ ઘાસનું પથારું તૈયાર કર્યું. ભોજન, વસ્ત્ર, પાત્ર, વ્રત અને નિયમોમાં તેમણે પ્રેમથી કઠોર ઋષિધર્મનું પાલન કર્યું. આભૂષણ, વસ્ત્ર, ભોગ અને અનેક સુખોને તેમણે મન, તન અને વાણીથી તણખા જેવા ત્યાગી દીધા. અયોધ્યાનું રાજ્ય દેવરાજ્યથી પણ ઈર્ષ્યા પામાતું હતું, અને દશરથનું ધન સાંભળીને ધનના દેવતાને પણ લાજ આવતી હતી. તે નગરમાં ભરત વિના રાગે નિવાસ કરતા હતા, જેમ ચામ્પાના બાગમાં ભમરો. જેમ ભાગ્યવાન અને રામના અનુરાગી જન લક્ષ્મીના વિલાસોને ઊલટી જેવા ત્યાગી દેતા.
દોહા 324
राम पेम भाजन भरतु बड़े न एहिं करतूति।चातक हंस सराहिअत टेंक बिबेक बिभूति।।324।।
rāma pema bhājana bharatu baṛe na ehiṁ karatūti |cātaka haṁsa sarāhiata ṭeṁka bibeka bibhūti ||324||
ભરત, જે રામ પ્રેમના ભાજન છે, માત્ર આ આચરણથી મોટા નથી. ચાતક પોતાના વ્રતની નિષ્ઠા માટે અને હંસ પોતાના વિવેકની વિભૂતિ માટે સરાહાય છે.
ચોપાઈ 325.1-4
देह दिनहुँ दिन दूबरि होई।घटइ तेजु बलु मुखछबि सोई।।
नित नव राम प्रेम पनु पीना।बढ़त धरम दलु मनु न मलीना।।
जिमि जलु निघटत सरद प्रकासे।बिलसत बेतस बनज बिकासे।।
सम दम संजम नियम उपासा।नखत भरत हिय बिमल अकासा।।
ध्रुव बिस्वास अवधि राका सी।स्वामि सुरति सुरबीथि बिकासी।।
राम पेम बिधु अचल अदोषा।सहित समाज सोह नित चोखा।।
भरत रहनि समुझनि करतूती।भगति बिरति गुन बिमल बिभूती।।
बरनत सकल सुकचि सकुचाहीं।सेस गनेस गिरा गमु नाहीं।।
deha dinahũ dina dūbari hoī |ghaṭai teju balu mukhachabi soī ||
nita nava rāma prema panu pīnā |baṛhata dharama dalu manu na malīnā ||
jimi jalu nighaṭata sarada prakāse |bilasata betasa banaja bikāse ||
sama dama saṁjama niyama upāsā |nakhata bharata hiya bimala akāsā ||
dhruva bisvāsa avadhi rākā sī |svāmi surati surabīthi bikāsī ||
rāma pema bidhu acala adoṣā |sahita samāja soha nita cokhā ||
bharata rahani samujhani karatūtī |bhagati birati guna bimala bibhūtī ||
baranata sakala sukaci sakucāhīṁ |sesa ganesa girā gamu nāhīṁ ||
ભરતનું શરીર દિવસોદિવસ દુબળું થતું ગયું, પણ તેમનું તેજ, બળ અને મુખની છબી ઘટી નહીં, તેવી જ રહી. રામના પ્રેમનો નિત્ય નવો અને દૃઢ વ્રત વધતો ગયો, ગુણોનો સમૂહ વૃદ્ધિ પામ્યો, અને મન ક્યારેય મલિન ન થયું. જેમ નિર્મળ શરદમાં જળ ઘટે છે, ત્યારે વેતસ લહલહે છે અને કમળો ખિલીને વિલસે છે. શમ, દમ, સંયમ, નિયમ અને ઉપવાસ એ ભરતના હૃદયના નિર્મળ આકાશના નક્ષત્રો હતા. તેમનો વિશ્વાસ ધ્રુવ તારો હતો, અવધિની રાત પૂનમ હતી, અને સ્વામીનું સ્મરણ દેવયાન માર્ગની જેમ પ્રકાશિત હતું. રામના પ્રેમનો ચંદ્ર અચલ અને નિર્દોષ હતો, જે નક્ષત્રોના સમાજ સહિત નિત્ય ઉજ્જવળ શોભતો હતો. ભરતની રહન-સહન, તેમની સમજ અને કરતૂત, તેમની ભક્તિ, તેમનું વૈરાગ્ય અને ગુણોની નિર્મળ વિભૂતિ, બધા કવિઓ તેનું વર્ણન કરતાં લજ્જિત થાય છે; શેષ, ગણેશ અને સરસ્વતી પણ ત્યાં સુધી પહોંચી શકતા નથી.
દોહા 325
नित पूजत प्रभु पाँवरी प्रीति न हृदयँ समाति।मागि मागि आयसु करत राज काज बहु भाँति।।325।।
nita pūjata prabhu pā̃varī prīti na hṛdayã samāti |māgi māgi āyasu karata rāja kāja bahu bhā̃ti ||325||
પ્રતિદિન પ્રભુની પાદુકાઓની પૂજા કરતો, અને હૃદયમાં પ્રેમ સમાતો નહીં। વારંવાર તેમની આજ્ઞા માગીને અનેક પ્રકારે રાજ્યકાર્ય કરતો હતો।
ચોપાઈ 326.1-4
पुलक गात हियँ सिय रघुबीरू।जीह नामु जप लोचन नीरू।।
लखन राम सिय कानन बसहीं।भरतु भवन बसि तप तनु कसहीं।।
दोउ दिसि समुझि कहत सबु लोगू।सब बिधि भरत सराहन जोगू।।
सुनि ब्रत नेम साधु सकुचाहीं।देखि दसा मुनिराज लजाहीं।।
परम पुनीत भरत आचरनू।मधुर मंजु मुद मंगल करनू।।
हरन कठिन कलि कलुष कलेसू।महामोह निसि दलन दिनेसू।।
पाप पुंज कुंजर मृगराजू।समन सकल संताप समाजू।।
जन रंजन भंजन भव भारू।राम सनेह सुधाकर सारू।।
pulaka gāta hiyaṁ siya raghubīrū |jīha nāmu japa locana nīrū ||
lakhana rāma siya kānana basahīṁ |bharatu bhavana basi tapa tanu kasahīṁ ||
dou disi samujhi kahata sabu logū |saba bidhi bharata sarāhana jogū ||
suni brata nema sādhu sakucāhīṁ |dekhi dasā munirāja lajāhīṁ ||
parama punīta bharata ācaranū |madhura mañju muda maṅgala karanū ||
harana kaṭhina kali kaluṣa kalesū |mahāmoha nisi dalana dinesū ||
pāpa puñja kuñjara mṛgarājū |samana sakala santāpa samājū ||
jana rañjana bhañjana bhava bhārū |rāma saneha sudhākara sārū ||
શરીરમાં પુલકિત થતું હતું, હૃદયમાં સીતા અને રઘુવીર નિવાસ કરતા હતા, જીભ તેમનું નામ જપતી હતી અને નેત્રોમાં આંસુ ભરાયા હતા. લક્ષ્મણ, રામ અને સીતા વનમાં નિવાસ કરતા હતા, ભરત ઘરમાં રહીને તપથી શરીરને ક્ષીણ કરતા હતા. બંને બાજુથી વિચારીને સઘલા લોક કહેતા કે ભરત સઘલા પ્રકારે પ્રશંસનીય છે. તેમના વ્રત અને નિયમ સાંભળીને સાધુ લજ્જિત થતા, તેમની દશા જોઈને મુનિરાજ પણ લજ્જા અનુભવતા. ભરતનું આચરણ પરમ પવિત્ર, મધુર અને મનોહર હતું, જે આનંદ અને મંગળનું કારણ હતું. તે કલિયુગના કઠિન પાપ અને ક્લેશને હરતું હતું, અને મહામોહની રાત્રિનો નાશ કરનાર સૂર્ય હતું. તે પાપના પુંજરૂપ હાથીઓ માટે સિંહ હતું, અને સઘળા સંતાપ સમૂહનો નાશક હતું. તે ભક્તોને આનંદિત કરતું અને સંસારનો ભાર તોડતું; તે રામપ્રેમરૂપી અમૃતમય ચંદ્રનું સાર હતું.
છંદ 326
सिय राम प्रेम पियूष पूरन होत जनमु न भरत को।मुनि मन अगम जम नियम सम दम बिषम ब्रत आचरत को।।
दुख दाह दारिद दंभ दूषन सुजस मिस अपहरत को।कलिकाल तुलसी से सठन्हि हठि राम सनमुख करत को।।
siya rāma prema piyūṣa pūrana hota janamu na bharata ko |muni mana agama jama niyama sama dama biṣama brata ācarata ko ||
dukha dāha dārida dambha dūṣana sujasa misa apaharata ko |kalikāla tulasī se saṭhanhi haṭhi rāma sanamukha karata ko ||
જો સીતા-રામના પ્રેમઅમૃતથી પૂર્ણ ભરતનો જન્મ ન થયો હોત, તો મુનિઓના મનને પણ અગમ્ય, નિયમ, સંયમ, દમન અને વિષમ વ્રતોથી યુક્ત વ્રતનું આચરણ કોણ કરત? પોતાની સુકીર્તિના બહાને દુઃખ, દાહ, દારિદ્ર્ય, દંભ અને દોષોનું હરણ કોણ કરત? કલિકાળમાં તુલસી જેવા દુષ્ટોને હઠપૂર્વક રામના સન્મુખ કોણ કરત?
સોરઠા 326
भरत चरित करि नेमु तुलसी जो सादर सुनहिं।सीय राम पद पेमु अवसि होइ भव रस बिरति।।326।।
bharata carita kari nemu tulasī jo sādara sunahiṁ |sīya rāma pada pemu avasi hoi bhava rasa birati ||326||
તુલસીદાસ કહે છે - જે નિયમથી ભરતના ચરિત્રને શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે, તેમને નિશ્ચિત રીતે સીતા-રામના ચરણોમાં પ્રેમ અને સંસારના સુખોથી વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित (पादुका-राज्य, वैराग्य-युक्त राजधर्म) का पाठ ‘आज्ञापालन-बुद्धि’, ‘विषय-विरक्ति’, और ‘राम-चरण-निष्ठा’ को दृढ़ करता है—विशेषतः गृहस्थ के लिए यह मान्यता है कि राज/कार्य करते हुए भी मन ‘निरुपाधि’ रह सकता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का नाम-जप समपूट रूप में जोड़ा जाता है; भरत-पादुका प्रसंग में कई पाठ-परंपराएँ ‘रामचरण-रति’ दृढ़ करने हेतु ‘श्रीरामचंद्र कृपालु भज मन’/‘राम नाम’ का संकीर्तन-संयोजन भी करती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Ask anything about Prakarana 33 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
