Prakarana 29
त्याग-दीक्षा का सोपान: राज्य-सुख और गृह-रमणीयता के बीच ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानकर वैराग्य, करुणा, और धर्म-निष्ठा की परीक्षा। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रेम (स्नेह) को आसक्ति न बनने देकर उसे ‘आज्ञा-पालन’ और ‘राम-चरणानुराग’ में रूपान्तरित किया जाए।
この章段は、「離別より生じる悲（viyoga-utpanna karuṇā）」を「法の智慧（dharma-buddhi）」へと変える。四日を経て都の人々が「シーターとラーマなくして帰還はよくない」と請い願うことは、民の心にラーマ＝シーターの不可分を打ち立て、さらに森の生活を「幾千万の天界の都にも等しい安楽」と讃えて、捨離こそ最高の楽であると告げる。続く王妃たちとジャナカ家の語らいで悲の रसは濃くなるが、トゥルシーダースはそれを絶望へは落とさない。スミトラーとカウサリヤーの言葉は、「主の御意（īsa rajāī）」の前に他者を責めることを禁じる。この地平にバラタ物語の偉大が現れる――信愛の規範は「ラーマの御命令」に溶け込み、私利と公益の彼岸に立つ。ゆえにこの章段は、情愛を浄めて「清らかな慕情（anurāga）」へと鍛えることを教える――これこそ段を上る歩みである。
In this prakarana
People
Verses
チャウパーイー 280.1-4
एहि बिधि बासर बीते चारी।रामु निरखि नर नारि सुखारी।।
दुहु समाज असि रुचि मन माहीं।बिनु सिय राम फिरब भल नाहीं।।
सीता राम संग बनबासू।कोटि अमरपुर सरिस सुपासू।।
परिहरि लखन रामु बैदेही।जेहि घरु भाव बाम बिधि तेही।।
दाहिन दइउ होइ जब सबही।राम समीप बसिअ बन तबही।।
मंदाकिनि मज्जनु तिहु काला।राम दरसु मुद मंगल माला।।
अटनु राम गिरि बन तापस थल।असनु अमिअ सम कंद मूल फल।।
सुख समेत संबत दुइ साता।पल सम होहिं न जनिअहिं जाता।।
ehi bidhi bāsara bīte cārī |rāmu nirakhi nara nāri sukhārī ||
duhu samāja asi ruci mana māhīṁ |binu siya rāma phiraba bhala nāhīṁ ||
sītā rāma saṁga banabāsū |koṭi amarapura sarisa supāsū ||
parihari lakhana rāmu baidehī |jehi gharu bhāva bāma bidhi tehī ||
dāhina daiu hoi jaba sabahī |rāma samīpa basia bana tabahī ||
maṁdākini majjanu tihu kālā |rāma darasu muda maṁgala mālā ||
aṭanu rāma giri bana tāpasa thala |asanu amia sama kaṁda mūla phala ||
sukha sameta saṁbata dui sātā |pala sama hohiṁ na janiahiṁ jātā ||
このように四日が過ぎ、人々はラーマを仰ぎ見て喜んだ。両者の集団のすべての心に同じ願いがあった。シーターとラーマを置いて帰るのは良くないと。シーターとラーマと共に森林に住むことは、千万の天界に等しい安楽であろう。ラクシュマナ、ラーマ、シーターを捨てて家を愛する者は、運命に見放されている。運命がすべての人に恵みを与える時のみ、彼らはラーマの近くの森林に住める。一日の三つの時刻にマンダーキニーで沐浴し、ラーマの御姿は喜びと吉祥の花鬘となる。ラーマの山、森林、苦行者の地を巡り歩き、根、球根、果実を甘露のように食す。このような幸福の中で十四年は一瞬のように過ぎ、誰もその過ぎゆくのを感じない。
ドーハー 280
एहि सुख जोग न लोग सब कहहिं कहाँ अस भागु।सहज सुभायँ समाज दुहु राम चरन अनुरागु।।280।।
ehi sukha joga na loga saba kahahiṁ kahā̃ asa bhāgu |sahaja subhāyã samāja duhu rāma carana anurāgu ||280||
このような幸福を見て、すべての人々は言いました。「このような幸運がどこにあるでしょうか。」両方の集まりは自然で愛情深くラーマの御足に帰依していました。
チャウパーイー 281.1-4
एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं।बचन सप्रेम सुनत मन हरहीं।।
सीय मातु तेहि समय पठाईं।दासीं देखि सुअवसरु आईं।।
सावकास सुनि सब सिय सासू।आयउ जनकराज रनिवासू।।
कौसल्याँ सादर सनमानी।आसन दिए समय सम आनी।।
सीलु सनेह सकल दुहु ओरा।द्रवहिं देखि सुनि कुलिस कठोरा।।
पुलक सिथिल तन बारि बिलोचन।महि नख लिखन लगीं सब सोचन।।
सब सिय राम प्रीति कि सि मूरती।जनु करुना बहु बेष बिसूरति।।
सीय मातु कह बिधि बुधि बाँकी।जो पय फेनु फोर पबि टाँकी।।
ehi bidhi sakala manoratha karahīṁ |bacana saprema sunata mana harahīṁ ||
sīya mātu tehi samaya paṭhāīṁ |dāsīṁ dekhi suavasaru āīṁ ||
sāvakāsa suni saba siya sāsū |āyau janakarāja ranivāsū ||
kausalyā̃ sādara sanamānī |āsana die samaya sama ānī ||
sīlu saneha sakala duhu orā |dravahiṁ dekhi suni kulisa kaṭhorā ||
pulaka sithila tana bāri bilocana |mahi nakha likhana lagīṁ saba socana ||
saba siya rāma prīti ki si mūratī |janu karunā bahu beṣa bisūrati ||
sīya mātu kaha bidhi budhi bā̃kī |jo paya phenu phora pabi ṭā̃kī ||
かくて皆が心の願いを語り、その愛ある言葉は聞く者の心を魅了した。その時、シーターの母は侍女たちを遣わしていたが、彼女たちは好機を見て戻ってきた。シーターの姑たち全員が暇であると聞き、ジャナカ王の後宮の女たちが訪ねて来た。カウサリヤは敬意をもって彼女たちを迎え、時宜に応じて座席を運ばせて与えた。両者の柔和と愛情は、硬き雷石も見聞して溶けるほどであった。身体は震えて力なくなり、目は涙に満ち、皆は悲しみの思いに沈み、爪で地面をひっかき始めた。彼女ら一人一人がシーターとラーマへの愛の化身のように見え、まるで慈悲そのものが多くの姿をとって泣いているかのようであった。シーターの母は言った。創造主の判断は歪んでいる。まるで雷を鑿として、乳の泡を砕き割るかのようだ。
ドーハー 281
सुनिअ सुधा देखिअहिं गरल सब करतूति कराल।जहँ तहँ काक उलूक बक मानस सकृत मराल।।281।।
sunia sudhā dekhiahiṁ garala saba karatūti karāla |jahã tahã kāka ulūka baka mānasa sakṛta marāla ||281||
甘露のことは聞くが、目に見えるのは毒である。天の配剤のすべての振る舞いは恐ろしい。どこにでも烏、梟、鷺がいるが、白鳥はごく稀にしか見られず、しかもマナサ湖でのみ見られる。
チャウパーイー 282.1-4
सुनि ससोच कह देबि सुमित्रा।बिधि गति बड़ि बिपरीत बिचित्रा।।
जो सृजि पालइ हरइ बहोरी।बाल केलि सम बिधि मति भोरी।।
कौसल्या कह दोसु न काहू।करम बिबस दुख सुख छति लाहू।।
कठिन करम गति जान बिधाता।जो सुभ असुभ सकल फल दाता।।
ईस रजाइ सीस सबही कें।उतपति थिति लय बिषहु अमी कें।।
देबि मोह बस सोचिअ बादी।बिधि प्रपंचु अस अचल अनादी।।
भूपति जिअब मरब उर आनी।सोचिअ सखि लखि निज हित हानी।।
सीय मातु कह सत्य सुबानी।सुकृती अवधि अवधपति रानी।।
suni sasoca kaha debi sumitrā |bidhi gati baṛi biparīta bicitrā ||
jo sṛji pālai harai bahorī |bāla keli sama bidhi mati bhorī ||
kausalyā kaha dosu na kāhū |karama bibasa dukha sukha chati lāhū ||
kaṭhina karama gati jāna bidhātā |jo subha asubha sakala phala dātā ||
īsa rajāi sīsa sabahī keṁ |utapati thiti laya biṣahu amī keṁ ||
debi moha basa socia bādī |bidhi prapaṁcu asa acala anādī ||
bhūpati jiaba maraba ura ānī |socia sakhi lakhi nija hita hānī ||
sīya mātu kaha satya subānī |sukṛtī avadhi avadhapati rānī ||
これを聞いて、スミトラ王妃は悲しみのうちに語った。「運命の道は極めて逆で奇妙である。創り、養い、そして再び滅ぼす；運命の心は子供の遊びのように不安定である。」カウサリヤは言った。「誰も責めるべきではない。苦しみと喜び、損と得はすべて自らの業に支配されている。業の道程は理解し難い；善き果報も悪き果報も、すべてを与える創造主のみがそれを知る。主の命令はすべての者の頭上にある：誕生、維持、消滅において、毒において、甘露において。女よ、迷妄の支配の下に我々は徒らに悲しむ；運命の網はこのように揺るぎなく、始まりがない。王の生きるか死ぬかを思い、友よ、我々は自らの損失と害を見るゆえにのみ悲しむのだ。」シータの母は言った。「あなたは真実を善く語る、アヨーディヤの主の王妃よ、徳ある者の最上位よ。」
ドーハー 282
लखनु राम सिय जाहुँ बन भल परिनाम न पोचु।गहबरि हियँ कह कौसिला मोहि भरत कर सोचु।।282।।
lakhanu rāma siya jāhũ bana bhala parināma na pocu |gahabari hiyã kaha kausilā mohi bharata kara socu ||282||
ラクシュマナ、ラーマ、シーター妃を森に行かせなさい。結果は良くなるでしょう、悲しまないでください。カウサリヤーは重い心で言いました。「私の唯一の悲しみはバラタのためです。」
チャウパーイー 283.1-4
ईस प्रसाद असीस तुम्हारी।सुत सुतबधू देवसरि बारी।।
राम सपथ मैं कीन्ह न काऊ।सो करि कहउँ सखी सति भाऊ।।
भरत सील गुन बिनय बड़ाई।भायप भगति भरोस भलाई।।
कहत सारदहु कर मति हीचे।सागर सीप कि जाहिं उलीचे।।
जानउँ सदा भरत कुलदीपा।बार बार मोहि कहेउ महीपा।।
कसें कनकु मनि पारिखि पाएँ।पुरुष परिखिअहिं समयँ सुभाएँ।।
अनुचित आजु कहब अस मोरा।सोक सनेहँ सयानप थोरा।।
सुनि सुरसरि सम पावनि बानी।भईं सनेह बिकल सब रानी।।
īsa prasāda asīsa tumhārī |suta sutabadhū devasari bārī ||
rāma sapatha maiṁ kīnha na kāū |so kari kahaũ sakhī sati bhāū ||
bharata sīla guna binaya baṛāī |bhāyapa bhagati bharosa bhalāī ||
kahata sāradahu kara mati hīce |sāgara sīpa ki jāhiṁ ulīce ||
jānaũ sadā bharata kuladīpā |bāra bāra mohi kaheu mahīpā ||
kaseṁ kanaku mani pārikhi pāẽ |puruṣa parikhiahiṁ samayã subhāẽ ||
anucita āju kahaba asa morā |soka sanehã sayānapa thorā ||
suni surasari sama pāvani bānī |bhaīṁ saneha bikala saba rānī ||
神の恩寵とあなたの祝福により、私の息子と嫁は天の川の水のように清らかです。私は以前ラーマに誓いを立てたことはありませんが、今、友よ、彼に誓って心の真実を語ります。バラタの徳、善行、謙遜、偉大さ、兄弟への愛、信心、信頼、善良さ:これらを語るにはサラスヴァティーの知恵すらたじろぐ。貝殻で海を汲み干せるだろうか。私は常にバラタが一族の灯火であることを知っており、王も私に何度もそう告げました。金は試金石によって、宝石は宝石商によって見分けられる。人は試練の時にその本性によって試される。今日このように語るのは私にはふさわしくありませんが、悲しみと愛の中には知恵が乏しいのです。ガンジスのように清らかな言葉を聞いて、すべての王妃たちは愛に打ちひしがれました。
ドーハー 283
कौसल्या कह धीर धरि सुनहु देबि मिथिलेसि।को बिबेकनिधि बल्लभहि तुम्हहि सकइ उपदेसि।।283।।
kausalyā kaha dhīra dhari sunahu debi mithilesi |ko bibekanidhi ballabhahi tumhahi sakai upadesi ||283||
カウサリヤは勇気を奮って言った。「お聞きください、ミティラーの王妃よ。智慧の宝庫である方の愛妻であるあなたに、誰が助言できましょうか。」
チャウパーイー 284.1-4
रानि राय सन अवसरु पाई।अपनी भाँति कहब समुझाई।।
रखिअहिं लखनु भरतु गबनहिं बन।जौं यह मत मानै महीप मन।।
तौ भल जतनु करब सुबिचारी।मोरें सौचु भरत कर भारी।।
गूढ़ सनेह भरत मन माही।रहें नीक मोहि लागत नाहीं।।
लखि सुभाउ सुनि सरल सुबानी।सब भइ मगन करुन रस रानी।।
नभ प्रसून झरि धन्य धन्य धुनि।सिथिल सनेहँ सिद्ध जोगी मुनि।।
सबु रनिवासु बिथकि लखि रहेऊ।तब धरि धीर सुमित्राँ कहेऊ।।
देबि दंड जुग जामिनि बीती।राम मातु सुनी उठी सप्रीती।।
rāni rāya sana avasaru pāī |apanī bhā̃ti kahaba samujhāī ||
rakhiahiṁ lakhanu bharatu gabanahiṁ bana |jauṁ yaha mata mānai mahīpa mana ||
tau bhala jatanu karaba subicārī |moreṁ saucu bharata kara bhārī ||
gūṛha saneha bharata mana māhī |raheṁ nīka mohi lāgata nāhīṁ ||
lakhi subhāu suni sarala subānī |saba bhai magana karuna rasa rānī ||
nabha prasūna jhari dhanya dhanya dhuni |sithila sanehã siddha jogī muni ||
sabu ranivāsu bithaki lakhi raheū |taba dhari dhīra sumitrā̃ kaheū ||
debi daṁḍa juga jāmini bītī |rāma mātu sunī uṭhī saprītī ||
王后よ、機会を得たなら、あなたのやり方で王に事情を説きなさい。ラクシュマナを留め、バラタを森へ行かせよ、もし王の心がこの策に同意するなら。その時は慎重に考えた上で良き計を立てよ、バラタのことが私には深く案じられる。バラタの心には深く隠された愛がある、彼が残ることは私には良くないと思える。彼女の性質を見、その素朴で優しい言葉を聞いて、すべての王妃たちは慈悲の情に浸った。空から花が降り幸いなるかな幸いなるかなと声が響き、シッダ、ヨーギ、ムニたちは愛に心を奪われた。後宮の者は皆、彼女を見つめて呆然と立ち尽くした、その後スミトラは勇気を奮って語った。妃よ、夜の二ダンダが過ぎました。これを聞いてラーマの母は愛情を込めて立ち上がった。
ドーハー 284
बेगि पाउ धारिअ थलहि कह सनेहँ सतिभाय।हमरें तौ अब ईस गति के मिथिलेस सहाय।।284।।
begi pāu dhāria thalahi kaha sanehã satibhāya |hamareṁ tau aba īsa gati ke mithilesa sahāya ||284||
彼女は愛情と誠実さをもって言った、「どうかすぐに足を宿所へと向けてください。私たちにとって今、避けどころは神のみ、あるいは私たちの助け手であるミティラの主のみです。」
チャウパーイー 285.1-4
लखि सनेह सुनि बचन बिनीता।जनकप्रिया गह पाय पुनीता।।
देबि उचित असि बिनय तुम्हारी।दसरथ घरिनि राम महतारी।।
प्रभु अपने नीचहु आदरहीं।अगिनि धूम गिरि सिर तिनु धरहीं।।
सेवकु राउ करम मन बानी।सदा सहाय महेसु भवानी।।
रउरे अंग जोगु जग को है।दीप सहाय कि दिनकर सोहै।।
रामु जाइ बनु करि सुर काजू।अचल अवधपुर करिहहिं राजू।।
अमर नाग नर राम बाहुबल।सुख बसिहहिं अपनें अपने थल।।
यह सब जागबलिक कहि राखा।देबि न होइ मुधा मुनि भाषा।।
lakhi saneha suni bacana binītā |janakapriyā gaha pāya punītā ||
debi ucita asi binaya tumhārī |dasaratha gharini rāma mahatārī ||
prabhu apane nīcahu ādarahīṁ |agini dhūma giri sira tinu dharahīṁ ||
sevaku rāu karama mana bānī |sadā sahāya mahesu bhavānī ||
raure aṁga jogu jaga ko hai |dīpa sahāya ki dinakara sohai ||
rāmu jāi banu kari sura kājū |acala avadhapura karihahiṁ rājū ||
amara nāga nara rāma bāhubala |sukha basihahiṁ apaneṁ apane thala ||
yaha saba jāgabalika kahi rākhā |debi na hoi mudhā muni bhāṣā ||
彼女の愛情を見、へりくだった言葉を聞いて、ジャナカの愛される王妃は彼女の聖なる足を抱きしめた。「王妃よ、そのような謙遜はあなたにこそふさわしい、ダシャラタの妻でありラーマの母であるあなたに。」「偉大な主君は卑しき者をも尊ぶ：火は頭に煙を、山は頂に草を戴く。」「ジャナカ王は身・心・言葉においてあなたの僕であり、マヘーシャとバヴァーニーは常にあなたの助け手である。」「世に誰があなたの助け手にふさわしいか。太陽が輝くのに灯明が助けとなろうか。」「ラーマは森林に行って神々の務めを果たし、その後彼らは揺るぎなくアヨーディヤを治めるであろう。」「ラーマの腕の力により、神々・蛇・人々は皆、それぞれの場所で幸いに住むであろう。」「これらすべてはヤージュニャヴァルキヤが予言したことである。王妃よ、聖者の言葉は偽となり得ない。」
ドーハー 285
अस कहि पग परि पेम अति सिय हित बिनय सुनाइ।सिय समेत सियमातु तब चली सुआयसु पाइ।।285।।
asa kahi paga pari pema ati siya hita binaya sunāi |siya sameta siyamātu taba calī suāyasu pāi ||285||
こう言って、彼女は彼女の足元にひれ伏し、シータのために深い愛情を示し、懇願した。それからシータは母と共に、許しを得て出発した。
チャウパーイー 286.1-4
प्रिय परिजनहि मिली बैदेही।जो जेहि जोगु भाँति तेहि तेही।।
तापस बेष जानकी देखी।भा सबु बिकल बिषाद बिसेषी।।
जनक राम गुर आयसु पाई।चले थलहि सिय देखी आई।।
लीन्हि लाइ उर जनक जानकी।पाहुन पावन पेम प्रान की।।
उर उमगेउ अंबुधि अनुरागू।भयउ भूप मनु मनहुँ पयागू।।
सिय सनेह बटु बाढ़त जोहा।ता पर राम पेम सिसु सोहा।।
चिरजीवी मुनि ग्यान बिकल जनु।बूड़त लहेउ बाल अवलंबनु।।
मोह मगन मति नहिं बिदेह की।महिमा सिय रघुबर सनेह की।।
priya parijanahi milī baidehī |jo jehi jogu bhā̃ti tehi tehī ||
tāpasa beṣa jānakī dekhī |bhā sabu bikala biṣāda biseṣī ||
janaka rāma gura āyasu pāī |cale thalahi siya dekhī āī ||
līnhi lāi ura janaka jānakī |pāhuna pāvana pema prāna kī ||
ura umageu aṁbudhi anurāgū |bhayau bhūpa manu manahũ payāgū ||
siya saneha baṭu bāṛhata johā |tā para rāma pema sisu sohā ||
cirajīvī muni gyāna bikala janu |būṛata laheu bāla avalaṁbanu ||
moha magana mati nahiṁ bideha kī |mahimā siya raghubara saneha kī ||
シーターは愛する家の従者たちと出会った、それぞれにふさわしい仕方で。彼らが苦行者の衣を着たジャーナキーを見たとき、皆は悲しみに圧倒され、その嘆きは格別に深かった。ジャナカはラーマとグルの許可を得て、その場所へ行き、来てシーターを見た。ジャナカはジャーナキーを胸に抱きしめた、愛の命の清められるべき客として。彼の胸に愛の海が湧き上がり、王の心はプラーヤガのようになった。彼はそこにシーターへの愛のバンヤンの木が成長しているのを見、その上にラーマへの愛の幼子が輝いているのを見た。まるで長寿の仙人が、知識において乱れ、溺れつつある時に子供を頼りとして見出したかのようであった。ヴィデーハの心は迷妄に沈んでいたのではない。シーターとラグバルへの愛の偉大さが彼を圧倒したのである。
ドーハー 286
सिय पितु मातु सनेह बस बिकल न सकी सँभारि।धरनिसुताँ धीरजु धरेउ समउ सुधरमु बिचारि।।286।।
siya pitu mātu saneha basa bikala na sakī sãbhāri |dharanisutā̃ dhīraju dhareu samau sudharamu bicāri ||286||
シーターは両親への愛に打ちひしがれ、平静を保つことができなかった。しかし大地の娘は、時と義務を考慮して勇気を奮い起こした。
チャウパーイー 287.1-4
तापस बेष जनक सिय देखी।भयउ पेमु परितोषु बिसेषी।।
पुत्रि पवित्र किए कुल दोऊ।सुजस धवल जगु कह सबु कोऊ।।
जिति सुरसरि कीरति सरि तोरी।गवनु कीन्ह बिधि अंड करोरी।।
गंग अवनि थल तीनि बड़ेरे।एहिं किए साधु समाज घनेरे।।
पितु कह सत्य सनेहँ सुबानी।सीय सकुच महुँ मनहुँ समानी।।
पुनि पितु मातु लीन्ह उर लाई।सिख आसिष हित दीन्हि सुहाई।।
कहति न सीय सकुचि मन माहीं।इहाँ बसब रजनीं भल नाहीं।।
लखि रुख रानि जनायउ राऊ।हृदयँ सराहत सीलु सुभाऊ।।
tāpasa beṣa janaka siya dekhī |bhayau pemu paritoṣu biseṣī ||
putri pavitra kie kula doū |sujasa dhavala jagu kaha sabu koū ||
jiti surasari kīrati sari torī |gavanu kīnha bidhi aṁḍa karorī ||
gaṁga avani thala tīni baṛere |ehiṁ kie sādhu samāja ghanere ||
pitu kaha satya sanehã subānī |sīya sakuca mahũ manahũ samānī ||
puni pitu mātu līnha ura lāī |sikha āsiṣa hita dīnhi suhāī ||
kahati na sīya sakuci mana māhīṁ |ihā̃ basaba rajanīṁ bhala nāhīṁ ||
lakhi rukha rāni janāyau rāū |hṛdayã sarāhata sīlu subhāū ||
ジャナカがシータの苦行者の姿を見たとき、彼の心に深い愛と特別な満足が生じた。「娘よ、あなたは両家を清らかにした。世のすべての人があなたの汚れなき名声を語っている。」「あなたの栄光の川はガンガーをしのぎ、ブラフマーの無数の宇宙を流れ渡った。」「ガンガーは地上に三つの大いなる場所しか持たないが、あなたは数え切れぬ聖者の集いを成した。」父は真実で愛情深く優しい言葉を語り、シータは自らの恥じらいに沈んだかのようであった。そして父と母は彼女を胸に抱き、ふさわしい教えと慈愛に満ちた祝福を与えた。シータは何も語らず、心の中で躊躇し、「ここで夜を過ごすのはよくない」と思った。王后は彼女の様子を見て王に伝え、心の中でシータの穏やかな性質と品性を讃えた。
ドーハー 287
बार बार मिलि भेंट सिय बिदा कीन्ह सनमानि।कही समय सिर भरत गति रानि सुबानि सयानि।।287।।
bāra bāra mili bheṁṭa siya bidā kīnha sanamāni |kahī samaya sira bharata gati rāni subāni sayāni ||287||
幾度となくシーターを抱きしめ、敬意を払って見送った。そして、言葉遣いが良く賢明な王妃が、バラタの行く末について相応しい時に語った。
チャウパーイー 288.1-4
सुनि भूपाल भरत ब्यवहारू।सोन सुगंध सुधा ससि सारू।।
मूदे सजल नयन पुलके तन।सुजसु सराहन लगे मुदित मन।।
सावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि।भरत कथा भव बंध बिमोचनि।।
धरम राजनय ब्रह्मबिचारू।इहाँ जथामति मोर प्रचारू।।
सो मति मोरि भरत महिमाही।कहै काह छलि छुअति न छाँही।।
बिधि गनपति अहिपति सिव सारद।कबि कोबिद बुध बुद्धि बिसारद।।
भरत चरित कीरति करतूती।धरम सील गुन बिमल बिभूती।।
समुझत सुनत सुखद सब काहू।सुचि सुरसरि रुचि निदर सुधाहू।।
suni bhūpāla bharata byavahārū |sona sugaṁdha sudhā sasi sārū ||
mūde sajala nayana pulake tana |sujasu sarāhana lage mudita mana ||
sāvadhāna sunu sumukhi sulocani |bharata kathā bhava baṁdha bimocani ||
dharama rājanaya brahmabicārū |ihā̃ jathāmati mora pracārū ||
so mati mori bharata mahimāhī |kahai kāha chali chuati na chā̃hī ||
bidhi ganapati ahipati siva sārada |kabi kobida budha buddhi bisārada ||
bharata carita kīrati karatūtī |dharama sīla guna bimala bibhūtī ||
samujhata sunata sukhada saba kāhū |suci surasari ruci nidara sudhāhū ||
バラタの振る舞いを聞いて、それは香りを添えた黄金のよう、甘露のよう、月の精髄のようであった、王は涙に満ちた目を閉じ、身体は喜びに震え、歓喜の心でバラタの栄光を讃え始めた。「注意深く聞きなさい、美しい顔と美しい目を持つ者よ：バラタの物語は世の束縛から解放する。正義、政治、そしてブラフマの思索において、私の技量は私の理解の及ぶ範囲にすぎない。私のその理解がバラタの偉大さについて何を語り得ようか。計略をもってしてもその影に触れることすらできない。ブラフマー、ガナパティ、蛇の主、シヴァとサラスヴァティー、詩人、学者、そして智者、すべて知性に熟達した者たちも、バラタの行い、名声、高潔な行為、正義、徳、善、そして無瑕の輝きは、誰にとっても理解しても聞いても喜びを与える；その魅力はガンジス川のように純粋で、甘露をも凌ぐ。
ドーハー 288
निरवधि गुन निरुपम पुरुषु भरतु भरत सम जानि।कहिअ सुमेरु कि सेर सम कबिकुल मति सकुचानि।।288।।
niravadhi guna nirupama puruṣu bharatu bharata sama jāni |kahia sumeru ki sera sama kabikula mati sakucāni ||288||
バラタは限りない徳を持ち、比類なき人である。バラタはバラタにのみ等しいと知れ。須弥山を一セールの重さに等しいと呼べるだろうか。詩人の一族全体が思考の中で縮こまる。
チャウパーイー 289.1-4
अगम सबहि बरनत बरबरनी।जिमि जलहीन मीन गमु धरनी।।
भरत अमित महिमा सुनु रानी।जानहिं रामु न सकहिं बखानी।।
बरनि सप्रेम भरत अनुभाऊ।तिय जिय की रुचि लखि कह राऊ।।
बहुरहिं लखनु भरतु बन जाहीं।सब कर भल सब के मन माहीं।।
देबि परंतु भरत रघुबर की।प्रीति प्रतीति जाइ नहिं तरकी।।
भरतु अवधि सनेह ममता की।जद्यपि रामु सीम समता की।।
परमारथ स्वारथ सुख सारे।भरत न सपनेहुँ मनहुँ निहारे।।
साधन सिद्ध राम पग नेहू।मोहि लखि परत भरत मत एहू।।
agama sabahi baranata barabaranī |jimi jalahīna mīna gamu dharanī ||
bharata amita mahimā sunu rānī |jānahiṁ rāmu na sakahiṁ bakhānī ||
barani saprema bharata anubhāū |tiya jiya kī ruci lakhi kaha rāū ||
bahurahiṁ lakhanu bharatu bana jāhīṁ |saba kara bhala saba ke mana māhīṁ ||
debi paraṁtu bharata raghubara kī |prīti pratīti jāi nahiṁ tarakī ||
bharatu avadhi saneha mamatā kī |jadyapi rāmu sīma samatā kī ||
paramāratha svāratha sukha sāre |bharata na sapanehũ manahũ nihāre ||
sādhana siddha rāma paga nehū |mohi lakhi parata bharata mata ehū ||
美しき方よ、バラタはすべての者の記述を超えている。水なき魚が陸地に至れないように。王妃よ、お聞きなさい。バラタの偉大さは限りがない。ラーマはそれを知っているが、彼でさえ言葉にできない。バラタの力を愛を込めて語り終え、王は妻の心にかなうのを見て、さらに語った。「ラクシュマナは戻り、バラタは森へ行くべし。すべての者の心において、それが皆のための善と考えられる。」「しかし奥方よ、バラタとラグヴァラ・ラーマの間の愛と信頼は推し量ることができない。」「バラタは愛情と執着の極みである。ラーマは平等心の極みであるとはいえ。」「バラタは至高の善の喜びも世俗の利益の喜びも、夢の中でも心の中でも見たことがない。」「ラーマの御足への愛こそが彼の修行であり完成である。私にはバラタの信念はこのように見える。」
ドーハー 289
भोरेहुँ भरत न पेलिहहिं मनसहुँ राम रजाइ।करिअ न सोचु सनेह बस कहेउ भूप बिलखाइ।।289।।
bhorehũ bharata na pelihahiṁ manasahũ rāma rajāi |karia na socu saneha basa kaheu bhūpa bilakhāi ||289||
考えの中でさえ、バラタはラーマの命令に背くことはない。悲しむな、と王は愛情に圧倒されて言った。
Inside Prakarana 29
The dialogue
- Listenerसामान्य श्रोता/सत्संगी-समाज (अन्तःकरण ‘मन’ सहित)
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार यह खण्ड ‘वैराग्य-प्रबोध’ और ‘राम-आज्ञा-परायणता’ देता है: गृह-शोक/वियोग को धर्म-बुद्धि में बदलकर मन को स्थिर करता है, तथा भरत-चरित के श्रवण से ‘भव-बन्धन-बिमोचनि’ (पाठ में ही संकेत) फल माना जाता है।
सत्संग-परम्परा में प्रसंगानुसार ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम रामेति’ जप-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-चरित/आज्ञा-पालन के भाव में ‘राम-आज्ञा गुरु समान’ भाव-स्मरण हेतु नाम-संपुट प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 29 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
