Prakarana 30
त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और गृह-आसक्ति के बीच ‘राम-रजाइ’ (दैवी आज्ञा) को सर्वोच्च मानकर मन का राज्य ईश्वर को अर्पित करना। यह सोपान साधक को ‘स्व’ के अधिकार-बोध से निकालकर ‘सेवक-भाव’ और लोकहित-धर्म में प्रतिष्ठित करता है—जहाँ विरह (वियोग) ही वैराग्य का ईंधन बनता है।
アヨーディヤ・カाण्डの रसの配列は、悲哀と寂静の合流である。悲哀であるのは、ラーマ離別により社会全体が「嘆きに乱れる」からであり、寂静であるのは、その離別が分別と離欲を生むからである。本段ではこの रसの転調がきわめて微妙に進む。ラーマとバラタの相互の愛、師への礼拝、ジャナカの法難の立場、神々の利己的な働き、そしてついにバラタの「僕の法（sevaka-dharma）」——これらを通して「法」は単なる規則ではなく、「ラーマの御意（rāma-rukha）」に適う、世を益する決断力として स्थापितされる。 トゥルシーはここで王法・師法・僕の信愛（dāsya-bhakti）を一つの軸に回す。ラーマの御足への愛なくしては、ヨーガも知も業もすべて「焼け失せる（jari jāū）」のみである。この階梯で修行者は学ぶ。解脱の道は私的権利ではなく、主の命令をへりくだって受け入れること——これこそバラタ物語の中心の霊性である。
In this prakarana
People
Verses
チャウパーイー 290.1-4
राम भरत गुन गनत सप्रीती।निसि दंपतिहि पलक सम बीती।।
राज समाज प्रात जुग जागे।न्हाइ न्हाइ सुर पूजन लागे।।
गे नहाइ गुर पहीं रघुराई।बंदि चरन बोले रुख पाई।।
नाथ भरतु पुरजन महतारी।सोक बिकल बनबास दुखारी।।
सहित समाज राउ मिथिलेसू।बहुत दिवस भए सहत कलेसू।।
उचित होइ सोइ कीजिअ नाथा।हित सबही कर रौरें हाथा।।
अस कहि अति सकुचे रघुराऊ।मुनि पुलके लखि सीलु सुभाऊ।।
तुम्ह बिनु राम सकल सुख साजा।नरक सरिस दुहु राज समाजा।।
rāma bharata guna ganata saprītī |nisi daṁpatihi palaka sama bītī ||
rāja samāja prāta juga jāge |nhāi nhāi sura pūjana lāge ||
ge nahāi gura pahīṁ raghurāī |baṁdi carana bole rukha pāī ||
nātha bharatu purajana mahatārī |soka bikala banabāsa dukhārī ||
sahita samāja rāu mithilesū |bahuta divasa bhae sahata kalesū ||
ucita hoi soi kījia nāthā |hita sabahī kara raureṁ hāthā ||
asa kahi ati sakuce raghurāū |muni pulake lakhi sīlu subhāū ||
tumha binu rāma sakala sukha sājā |naraka sarisa duhu rāja samājā ||
ラーマとシーターは愛を込めてバラタの美徳を数え、夜が瞬きのように過ぎていくのを見た。夜明けに二つの王の集会は目覚め、沐浴を済ませて神々の礼拝に取りかかった。ラーグの主は沐浴して師の元へ赴き、その足に礼拝し、適切な時を見て語り始めた。主よ、バラタ、町の人々、そして母后たちは悲しみに打ちひしがれ、森林生活の苦しみに悩んでいます。ミティラーの王ジャナカは随行者と共に、多くの日々の間苦難に耐えてきました。主よ、ふさわしいことをなさってください。すべての人の幸福はあなたの手にあります。こう言ってラーグの主は深く恥じ入り、聖者はその謙虚さと性質を見て喜びに震えた。ラーマよ、あなたなしでは二つの王の集会のすべての安楽と設備は地獄のようです。
ドーハー 290
प्रान प्रान के जीव के जिव सुख के सुख राम।तुम्ह तजि तात सोहात गृह जिन्हहि तिन्हहिं बिधि बाम।।290।।
prāna prāna ke jīva ke jiva sukha ke sukha rāma |tumha taji tāta sohāta gṛha jinhahi tinhahiṁ bidhi bāma ||290||
ラーマよ、あなたは命の命、魂の魂、すべての喜びの喜びです。我が子よ、あなたを捨てて家に何らかの喜びを見出す者たち、その者の運命はもはや彼らに味方しない。
チャウパーイー 291.1-4
सो सुखु करमु धरमु जरि जाऊ।जहँ न राम पद पंकज भाऊ।।
जोगु कुजोगु ग्यानु अग्यानू।जहँ नहिं राम पेम परधानू।।
तुम्ह बिनु दुखी सुखी तुम्ह तेहीं।तुम्ह जानहु जिय जो जेहि केहीं।।
राउर आयसु सिर सबही कें।बिदित कृपालहि गति सब नीकें।।
आपु आश्रमहि धारिअ पाऊ।भयउ सनेह सिथिल मुनिराऊ।।
करि प्रनाम तब रामु सिधाए।रिषि धरि धीर जनक पहिं आए।।
राम बचन गुरु नृपहि सुनाए।सील सनेह सुभायँ सुहाए।।
महाराज अब कीजिअ सोई।सब कर धरम सहित हित होई।।
so sukhu karamu dharamu jari jāū |jahã na rāma pada paṁkaja bhāū ||
jogu kujogu gyānu agyānū |jahã nahiṁ rāma pema paradhānū ||
tumha binu dukhī sukhī tumha tehīṁ |tumha jānahu jiya jo jehi kehīṁ ||
rāura āyasu sira sabahī keṁ |bidita kṛpālahi gati saba nīkeṁ ||
āpu āśramahi dhāria pāū |bhayau saneha sithila munirāū ||
kari pranāma taba rāmu sidhāe |riṣi dhari dhīra janaka pahiṁ āe ||
rāma bacana guru nṛpahi sunāe |sīla saneha subhāyã suhāe ||
mahārāja aba kījia soī |saba kara dharama sahita hita hoī ||
その幸福、その行い、その義務を焼き尽くさせてください。そこにラーマの蓮の御足への愛がないなら。その修行は偽りの修行であり、その知識は無知である。そこにラーマへの愛が至高でないなら。あなたなしで彼らは苦しみ、あなたと共に彼らは幸せです。あなたはそれぞれの心にあることを知っておられます。あなたの命令はすべての人が頭に戴き、あなたの慈悲にすべての事の経過はよく知られています。どうか修道院へ足を向けてください。聖者たちの王は愛に打たれて弱くなりました。それからラーマは礼拝して去りました。聖者は心を落ち着かせてジャナカの元へ来ました。グルは王にラーマの言葉を伝えました。その言葉は生まれつきの優しさと慈愛で美しいものでした。大王よ、今こそすべての人のために、法を守りつつ善となることをなしてください。
ドーハー 291
ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल।तुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।
gyāna-nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla |tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kāla ||291||
王よ――智慧の宝、思慮深く、清らかにして、法（ダルマ）に堅く立つ御方よ。今この時、あなたなくして、いかで国の迷いを鎮め得る者がありましょうか。
チャウパーイー 292.1-4
सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे।लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।।
सिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं।आए इहाँ कीन्ह भल नाही।।
रामहि रायँ कहेउ बन जाना।कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।।
हम अब बन तें बनहि पठाई।प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।।
तापस मुनि महिसुर सुनि देखी।भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।।
समउ समुझि धरि धीरजु राजा।चले भरत पहिं सहित समाजा।।
भरत आइ आगें भइ लीन्हे।अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।।
तात भरत कह तेरहुति राऊ।तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।
suni muni bacana janaka anurāge |lakhi gati gyānu birāgu birāge ||
sithila sanehaṁ gunata mana māhīṁ |āe ihā̃ kīnha bhala nāhī ||
rāmahi rāyã kaheu bana jānā |kīnha āpu priya prema pravānā ||
hama aba bana teṁ banahi paṭhāī |pramudita phiraba bibeka baṛāī ||
tāpasa muni mahisura suni dekhī |bhae prema basa bikala biseṣī ||
samau samujhi dhari dhīraju rājā |cale bharata paiṁ sahita samājā ||
bharata āi āgeṁ bhai līnhe |avasara sarisa su-āsana dīnhe ||
tāta bharata kaha terahuti rāū |tumhahi bidita raghubīra subhāū ||
聖者の言葉を聞いて、ジャナカは愛に満たされた。他の人々の様子を見て、彼の知識と離欲すらも離欲へと動かされた。愛情に弱くなり、心の中で思った：ここに来たのは良くなかった。ダシャラタ王はラーマに森へ行くよう命じたが、自らは愛する息子のために死ぬことで愛の証を示した。今や我々は彼を一つの森から別の森へ送り、喜んで智慧を誇りながら帰るであろう。苦行者、聖者、バラモンたちがこれを聞き見て、彼らも愛に打ち勝たれ、特に悲しみに暮れた。状況を理解し、王は勇気を奮い起こし、一行と共にバラタのもとへ向かった。バラタが前に出て迎え、場に応じた席を与えた。ティルフートの王が言った：愛するバラタよ、ラグ族の英雄ラーマの本性はあなたによく知られている。
ドーハー 292
राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु।संकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।
rāma satya-brata dharama-rata saba kara sīlu sanehu |saṅkaṭa sahata sakoca basa kahi-a jo āyasu dehu ||292||
ラーマは真実に誓い、法（ダルマ）に帰依し、すべてに柔和にして慈愛深い。されどこの難局を担い、慎みのゆえに言葉を控えておられる。ゆえに語り給え――いかなる御命令を下されるのか。
チャウパーイー 293.1-4
सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी।बोले भरतु धीर धरि भारी।।
प्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू।कुलगुरु सम हित माय न बापू।।
कौसिकादि मुनि सचिव समाजू।ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।।
सिसु सेवक आयसु अनुगामी।जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।।
एहिं समाज थल बूझब राउर।मौन मलिन मैं बोलब बाउर।।
छोटे बदन कहउँ बड़ि बाता।छमब तात लखि बाम बिधाता।।
आगम निगम प्रसिद्ध पुराना।सेवाधरमु कठिन जगु जाना।।
स्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू।बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।
suni tana pulaki nayana bhari bārī |bole bharatu dhīra dhari bhārī ||
prabhu priya pūjya pitā sama āpū |kula-guru sama hita māya na bāpū ||
kausika-ādi muni saciva samājū |gyāna ambu-nidhi āpuna ājū ||
sisu sevaka āyasu anugāmī |jāni mohi sikha dei-a svāmī ||
ehiṁ samāja thala būjhaba rāura |mauna malina maiṁ bolaba bāura ||
choṭe badana kahauṁ baṛi bātā |chamaba tāta lakhi bāma bidhātā ||
āgama nigama prasiddha purānā |sevā-dharamu kaṭhina jagu jānā ||
svāmi dharama svārathahi birodhū |bairu aṁdha premahi na prabodhū ||
これを聞いて、バラタの身は震え、目は涙で満たされた。彼は大いなる勇気を集めて語った。主よ、あなたは私に愛しく、父のように敬うべき方です。善き助言者として、あなたは家族の導師のようです。母も父もこれほどの友ではありません。ここにヴィシュヴァーミトラ他の聖仙たち、大臣たち、そして全会衆がおり、あなたご自身が今日、智慧の海です。私を子供、しもべ、あなたの命令に従う者と知って、主よ、私を教え導いてください。このような集まりと場所で、あなたは私に問う。私は汚れており、沈黙すべきであり、語れば狂人のように語る。私は小さな口で大きなことを語ります。お許しください、父よ、運命が私に逆であるのを見て。タントラ、ヴェーダ、プラーナがこれを明らかにし、世界も知っている、奉仕の義務は困難であると。しもべの主君に対する義務は自己利益と相反する。敵意は盲目であり、愛は理解させることができない。
ドーハー 293
राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि।सब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।
rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni |saba keṁ sammata sarba hita kari-a pemu pahicāni ||293||
ラーマの御意（みこころ）と、法（ダルマ）と、誓願を眼前に置き、また我が権威のもとにあると知って、万人が同意し、万人に益するところを行いなさい。真の愛が何であるかを悟って。
チャウパーイー 294.1-4
भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ।सहित समाज सराहत राऊ।।
सुगम अगम मृदु मंजु कठोरे।अरथु अमित अति आखर थोरे।।
ज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी।गहि न जाइ अस अदभुत बानी।।
भूप भरत मुनि सहित समाजू।गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।।
सुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा।मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।।
देवँ प्रथम कुलगुर गति देखी।निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।।
राम भगतिमय भरतु निहारे।सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।।
सब कोउ राम पेममय पेखा।भउ अलेख सोच बस लेखा।।
bharata bacana suni dekhi subhāū |sahita samāja sarāhata rāū ||
sugama agama mṛdu mañju kaṭhore |arathu amita ati ākhara thore ||
jyau mukha mukura mukuru nija pānī |gahi na jāi asa adabhuta bānī ||
bhūpa bharata muni sahita samājū |ge jahã bibudha kumuda dvija-rājū ||
suni sudhi soca bikala saba logā |manahũ mīna-gana nava jala jogā ||
devã prathama kula-guru gati dekhī |nirakhi videha saneha biseṣī ||
rāma bhakti-maya bharatu nihāre |sura svārathī hahari hiyã hāre ||
saba kou rāma pema-maya pekhā |bhau alekha soca basa lekhā ||
バラタの言葉を聞き、その性質を見て、ジャナカ王とその宮廷の全員が彼を称賛した。彼の言葉は分かりやすくも奥深く、穏やかで美しくも堅固で、わずかな言葉に無限の意味があった。鏡に映った顔を手で掴めないように、その驚くべき言葉も掴むことができなかった。王、バラタ、そして聖者は、集会の全員と共に、神々というクムダ蓮にとって月のようなラーマのいる場所へ向かった。知らせを聞いて、すべての人々が不安に苛まれた。まるで新鮮な水が注がれた時の魚の群れのようであった。神々はまず家系の導師の様子を見、次にジャナカの特別な愛情を見た。ラーマへの帰依に満ちたバラタを見つめ、利己的な神々は心の中で震え、落胆した。誰もがラーマへの愛に満ちているのを見て、彼らの憂いは限界を超え、悩みの中で無力となった。
ドーハー 294
रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज।रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।
rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja |racahu prapañcahi pañca mili nāhi ta bhayau akāju ||294||
ラーマは愛と恥じらいに捉えられている、と神々の王が憂慮して語った。お前たちは皆で集まり、何か策を練りなさい。さもなくば我らの事業は台無しになる。
チャウパーイー 295.1-4
सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही।देबि देव सरनागत पाही।।
फेरि भरत मति करि निज माया।पालु बिबुध कुल करि छल छाया।।
बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी।बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।।
मो सन कहहु भरत मति फेरू।लोचन सहस न सूझ सुमेरू।।
बिधि हरि हर माया बड़ि भारी।सोउ न भरत मति सकइ निहारी।।
सो मति मोहि कहत करु भोरी।चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।।
भरत हृदयँ सिय राम निवासू।तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।।
अस कहि सारद गइ बिधि लोका।बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।
suranha sumiri sāradā sarāhī |debi deva saranāgata pāhī ||
pheri bharata mati kari nija māyā |pālu bibudha kula kari chala chāyā ||
bibudha binaya suni debi sayānī |bolī sura svāratha jaṛa jānī ||
mo sana kahahu bharata mati pherū |locana sahasa na sūjha sumerū ||
bidhi hari hara māyā baṛi bhārī |sou na bharata mati sakai nihārī ||
so mati mohi kahata karu bhorī |caṁdinī kara ki caṇḍakara corī ||
bharata hṛdayã siya rāma nivāsū |tahã ki timira jahã tarani prakāsū ||
asa kahi sāradā gai bidhi lokā |bibudha bikala nisi mānahũ kokā ||
神々はサラダを思い起こし、彼女を讃えた：おお女神よ、あなたに避難する神々をお守りください。自らの幻力をもってバラタの心を翻し、欺瞞の覆いの下で神々の種族をお守りください。神々の嘆願を聞き、賢明な女神は神々が愚かで利己的であると知り、語り始めた。あなた方は私にバラタの心を翻せと言うのか？千の目があっても須弥山を見ることはできない。ブラフマー、ヴィシュヌ、シヴァの幻力は甚大であるが、それでもバラタの心を見抜くことはできない。そのような心を惑わせと私に言うのか！月光が輝く太陽を奪い取ることができるか？シータとラーマはバラタの心に住まう。太陽が輝くところに闇があり得るか？こう言ってサラダはブラフマーの世界へ去り、神々は夜のチャクラヴァーカ鳥のように悲嘆に暮れた。
ドーハー 295
सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु।रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।
sura svārathī malīna mana kīnha kumantra kuṭhāṭu |raci prapañca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu ||295||
利に走る神々は、心が濁り、曲がりくねった邪なる謀（はかりごと）をめぐらした。 強まったマーヤーの仕掛けを織り、恐れと迷いと苦悩と、落ち着かぬ不安を生み出した。
チャウパーイー 296.1-4
करि कुचालि सोचत सुरराजू।भरत हाथ सबु काजु अकाजू।।
गए जनकु रघुनाथ समीपा।सनमाने सब रबिकुल दीपा।।
समय समाज धरम अबिरोधा।बोले तब रघुबंस पुरोधा।।
जनक भरत संबादु सुनाई।भरत कहाउति कही सुहाई।।
तात राम जस आयसु देहू।सो सबु करै मोर मत एहू।।
सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी।बोले सत्य सरल मृदु बानी।।
बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू।मोर कहब सब भाँति भदेसू।।
राउर राय रजायसु होई।राउरि सपथ सही सिर सोई।।
kari kucāli socata surarājū |bharata hātha sabu kāju akāju ||
gae janaku raghunātha samīpā |sanamāne saba rabikula dīpā ||
samaya samāja dharama abirodhā |bole taba raghubaṁsa purodhā ||
janaka bharata saṁbādu sunāī |bharata kahāuti kahī suhāī ||
tāta rāma jasa āyasu dehū |so sabu karai mora mata ehū ||
suni raghunātha jori juga pānī |bole satya sarala mṛdu bānī ||
bidyamāna āpuni mithilesū |mora kahaba saba bhā̃ti bhadesū ||
rāura rāya rajāyasu hoī |rāuri sapatha sahī sira soī ||
悪しき計略を立てて神々の王は憂慮していた。すべての成否はバラタの手にあった。ジャナカはラーマのそばに行き、太陽王朝の灯火であるラーマは皆を敬意をもって迎えた。時と集会にふさわしく、正法に背かず、ラグ一族の祭司ヴァシシュタが語り始めた。ジャナカとバラタの対話を伝え、バラタの美しい言葉を繰り返した。父なるラーマ、あなたが与えるいかなる命令も皆が果たすべきです、これが私の考えです。これを聞いてラーマは両手を合わせ、真実で素直で穏やかな声で語った。あなたご自身とミティラーの主がおられるのに、私が語るのはふさわしくありません。あなたと王のいかなる命令も、あなたにかけて誓います、必ず頭に戴きます。
ドーハー 296
राम सपथ सुनि मुनि जनकु सकुचे सभा समेत।सकल बिलोकत भरत मुखु बनइ न उतरु देत।।296।।
rāma sapatha suni muni janaku sakuce sabhā sameta |sakala bilokata bharata mukhu banai na utaru deta ||296||
ラーマの誓いを聞いて、聖者ヴァシシュタとジャナカは恥じ入り、集会の全員も共に恥じ入った。誰も返答を見出せなかったので、皆はバラタの顔を見つめた。
チャウパーイー 297.1-4
सभा सकुच बस भरत निहारी।रामबंधु धरि धीरजु भारी।।
कुसमउ देखि सनेहु सँभारा।बढ़त बिंधि जिमि घटज निवारा।।
सोक कनकलोचन मति छोनी।हरी बिमल गुन गन जगजोनी।।
भरत बिबेक बराहँ बिसाला।अनायास उधरी तेहि काला।।
करि प्रनामु सब कहँ कर जोरे।रामु राउ गुर साधु निहोरे।।
छमब आजु अति अनुचित मोरा।कहउँ बदन मृदु बचन कठोरा।।
हियँ सुमिरी सारदा सुहाई।मानस तें मुख पंकज आई।।
बिमल बिबेक धरम नय साली।भरत भारती मंजु मराली।।
sabhā sakuca basa bharata nihārī |rāmabaṁdhu dhari dhīraju bhārī ||
kusamau dekhi sanehu sãbhārā |baṛhata biṁdhi jimi ghaṭaja nivārā ||
soka kanakalocana mati chonī |harī bimala guna gana jagajonī ||
bharata bibeka barāhã bisālā |anāyāsa udharī tehi kālā ||
kari pranāmu saba kahã kara jore |rāmu rāu gura sādhu nihore ||
chamaba āju ati anucita morā |kahaũ badana mṛdu bacana kaṭhorā ||
hiyã sumirī sāradā suhāī |mānasa teṁ mukha paṁkaja āī ||
bimala bibeka dharama naya sālī |bharata bhāratī maṁju marālī ||
バラタは恥じらう集会を見て、ラーマの弟として心に大いなる不動心を据えた。時機が適当でないのを見て愛を抑えた。それは壺生の聖者アガスティヤが高くそびえるヴィンディヤ山を抑えたようであった。悲しみは金眼の悪魔ヒラニヤクシャのようであり、バラタの理解は大地のように奪われた。しかし彼の無垢な美徳の群れは世界の胎のようであり、そこからハリが現れて救った。バラタの明辨は巨大な猪であり、その瞬間、労なく大地を再び持ち上げた。手を合わせて全てに礼拝し、ラーマ、王、グル、聖者たちに願いを捧げた。今日、私の甚だしい不適切をお許しください。私は柔らかな口で厳しい言葉を語ります。心の中で美しきサーラダーを思い、彼女は心のマナサ湖から彼の蓮の口へと現れた。バラタの言葉は美しき白鳥であり、無垢なる明辨と正法と智慧の行いに満ちていた。
ドーハー 297
निरखि बिबेक बिलोचनन्हि सिथिल सनेहँ समाजु।करि प्रनामु बोले भरतु सुमिरि सीय रघुराजु।।297।।
nirakhi bibeka bilocananhi sithila sanehã samāju |kari pranāmu bole bharatu sumiri sīya raghurāju ||297||
愛が弱くなった会議を智慧の目で見つめ、礼拝して、バラタはシーターとラグの主を思い起こしながら語りました。
チャウパーイー 298.1-4
प्रभु पितु मातु सुहृद गुर स्वामी।पूज्य परम हित अतंरजामी।।
सरल सुसाहिबु सील निधानू।प्रनतपाल सर्बग्य सुजानू।।
समरथ सरनागत हितकारी।गुनगाहकु अवगुन अघ हारी।।
स्वामि गोसाँइहि सरिस गोसाई।मोहि समान मैं साइँ दोहाई।।
प्रभु पितु बचन मोह बस पेली।आयउँ इहाँ समाजु सकेली।।
जग भल पोच ऊँच अरु नीचू।अमिअ अमरपद माहुरु मीचू।।
राम रजाइ मेट मन माहीं।देखा सुना कतहुँ कोउ नाहीं।।
सो मैं सब बिधि कीन्हि ढिठाई।प्रभु मानी सनेह सेवकाई।।
prabhu pitu mātu suhṛda gura svāmī |pūjya parama hita ataṁrajāmī ||
sarala susāhibu sīla nidhānū |pranatapāla sarbagya sujānū ||
samaratha saranāgata hitakārī |gunagāhaku avaguna agha hārī ||
svāmi gosā̃ihi sarisa gosāī |mohi samāna maiṁ sāĩ dohāī ||
prabhu pitu bacana moha basa pelī |āyaũ ihā̃ samāju sakelī ||
jaga bhala poca ū̃ca aru nīcū |amia amarapada māhuru mīcū ||
rāma rajāi meṭa mana māhīṁ |dekhā sunā katahũ kou nāhīṁ ||
so maiṁ saba bidhi kīnhi ḍhiṭhāī |prabhu mānī saneha sevakāī ||
我が主は父、母、友、導師、そして主人であり、崇拝に値し、我が最大の善き人であり、すべての心を知る方である。御方は率直で、真実の善良な主人であり、穏やかな徳の宝庫であり、帰依する者を守り、全知であり賢明である。御方は全能であり、避難する者への恩人であり、美徳を愛し、過ちと罪を取り除く方である。主人たちの中で、我が主はご自身の主人に匹敵し、僕たちの中で、私は私自身に匹敵する。私は主人を証人として呼ぶ。我が主であり父の言葉を捨て、迷いの中で私はここに来た、全員を連れて。世には善と悪、高きと低きがある：甘露と不死の境地は一方に、毒と死は他方にある。ラーマの御心を心から消し去る者を、私はどこでも見たことも聞いたこともない。それでも私はあらゆる方法で大胆さを示した、そして主はそれを愛ある奉仕として受け入れられた。
ドーハー 298
कृपाँ भलाई आपनी नाथ कीन्ह भल मोर।दूषन भे भूषन सरिस सुजसु चारु चहु ओर।।298।।
kṛpā̃ bhalāī āpanī nātha kīnha bhala mora |dūṣana bhe bhūṣana sarisa sujasu cāru cahu ora ||298||
おお主よ、あなたの恩寵と善意は私に善をもたらしました。私の過ちは装飾となり、私の良い評判は四方で美しいです。
チャウパーイー 299.1-4
राउरि रीति सुबानि बड़ाई।जगत बिदित निगमागम गाई।।
कूर कुटिल खल कुमति कलंकी।नीच निसील निरीस निसंकी।।
तेउ सुनि सरन सामुहें आए।सकृत प्रनामु किहें अपनाए।।
देखि दोष कबहुँ न उर आने।सुनि गुन साधु समाज बखाने।।
को साहिब सेवकहि नेवाजी।आपु समाज साज सब साजी।।
निज करतूति न समुझिअ सपनें।सेवक सकुच सोचु उर अपनें।।
सो गोसाइँ नहि दूसर कोपी।भुजा उठाइ कहउँ पन रोपी।।
पसु नाचत सुक पाठ प्रबीना।गुन गति नट पाठक आधीना।।
rāuri rīti subāni baṛāī |jagata bidita nigamāgama gāī ||
kūra kuṭila khala kumati kalaṁkī |nīca nisīla nirīsa nisaṁkī ||
teu suni sarana sāmuheṁ āe |sakṛta pranāmu kiheṁ apanāe ||
dekhi doṣa kabahũ na ura āne |suni guna sādhu samāja bakhāne ||
ko sāhiba sevakahi nevājī |āpu samāja sāja saba sājī ||
nija karatūti na samujhia sapaneṁ |sevaka sakuca socu ura apaneṁ ||
so gosāĩ nahi dūsara kopī |bhujā uṭhāi kahaũ pana ropī ||
pasu nācata suka pāṭha prabīnā |guna gati naṭa pāṭhaka ādhīnā ||
あなたの道、あなたの優しい言葉、あなたの偉大さは世に知られ、ヴェーダとシャーストラがそれを讃えています。残酷な者、曲がった者、悪人、邪悪な心の者、罪に染まった者、卑しい者、徳なき者、主なき者、恥知らずの者。彼らもあなたのことを聞き、あなたの庇護を求めて御前に来たとき、あなたは一礼をもって彼らを受け入れられました。彼らの欠点を見ても、決して心に留めず；少しの徳を聞けば、聖者の集会でそれを讃えました。他にどの主がこのように僕に恩を施し、自らすべての備えを整えるでしょうか。自らの行いを夢の中でも顧みません；それなのに僕の恥じらいを心に感じ、案じておられます。我が主はこのような方、他にこれに似た方はおりません；腕を掲げて宣言し、これを誓いとします。獣は舞い、鸚鵡は読誦に熟達します；しかしその徳と技は、すべて師匠と教師に依っています。
ドーハー 299
यों सुधारि सनमानि जन किए साधु सिरमोर।को कृपाल बिनु पालिहै बिरिदावलि बरजोर।।299।।
yoṁ sudhāri sanamāni jana kie sādhu siramora |ko kṛpāla binu pālihai biridāvali barajora ||299||
このようにして自らの僕たちを正し、彼らを敬い、義人たちの頭の冠として置かれる。慈悲深き方のほか、誰がこのように固く自らの名声の栄光を保つであろうか。
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र का पाठ ‘सेवक-भाव’, ‘विवेक’ और ‘राम-आज्ञा-निष्ठा’ को दृढ़ करता है; गृह-कलह/अधिकार-विवाद शांत होकर ‘लोकहित-धर्म’ की बुद्धि जागती है, तथा राम-वियोगजन्य करुण रस मन को शान्त-वैैराग्य की ओर मोड़ता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में दास्य-स्थापन हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सीयावर रामचंद्र की जय’ का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; विशेषतः ‘राम-रजाइ’ विषयक पंक्तियों के बाद ‘राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 30 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
