Ayodhya KandaPrakarana 2920 Verses

Prakarana 29

त्याग-दीक्षा का सोपान: राज्य-सुख और गृह-रमणीयता के बीच ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानकर वैराग्य, करुणा, और धर्म-निष्ठा की परीक्षा। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रेम (स्नेह) को आसक्ति न बनने देकर उसे ‘आज्ञा-पालन’ और ‘राम-चरणानुराग’ में रूपान्तरित किया जाए।

अयोध्याकाण्डस्यायं खण्डः ‘वियोग-जन्यां करुणाम्’ ‘धर्म-बुद्धि’रूपे परिणमयति। चतुर्दिनानन्तरं नगर-समाजस्य आग्रहः—‘बिनु सिया रामः पुनरागमनं न शोभते’—लोक-हृदये राम-सीतयोः अविच्छिन्नतां प्रतिष्ठापयति; वन-जीवनं च ‘कोट्य्-अमरपुर-सदृशं सुपास्यम्’ इति कथयित्वा त्यागमेव परम-सुखं घोषयति। ततः राणी-समाजस्य जनक-परिवारस्य च संवादे करुण-रसः गाढीभवति, किन्तु तुलसीदासः तं निराशारूपं न भवितुं ददाति—सुमित्रा-कौसल्योः वाणी ‘ईश-रजायाः’ पुरतः दोषारोपण-निषेधं करोति। अस्मिन्नेव धरातले भरत-चरितस्य महिमा प्रविशति—भक्तेः आदर्शः ‘राम-आज्ञा’यां लीनः, स्वार्थ-परमार्थयोः अतीतः। एवं खण्डोऽयं साधकं शिक्षयति यत् स्नेहस्य शोधनं कृत्वा तं ‘अनुराग’रूपं कुर्यात्—एषा एव सोपान-गतिः।

In this prakarana

People

  • रामRāma

    मर्यादा-पुरुषोत्तम; लोक-हृदय का ध्रुव, आज्ञा-पालन का आदर्श

  • सीताSītā

    राम के साथ अविच्छिन्न धर्म-संगिनी; लोक-मानस में ‘राम-सिया’ की एकता का प्रतीक

  • नगर-समाज/अयोध्यावासी (नर-नारी, दुहु समाज)Nagara-Samāja / Ayodhyāvāsī

    सामूहिक करुणा व लोक-धर्म का स्वर; ‘राम-सिया’ की अविच्छिन्नता का आग्रह

  • कौसल्याKausalyā

    मातृ-करुणा को ‘ईस रजाइ’ में साधने वाली; धैर्य/धर्म-बुद्धि की वाणी

  • सुमित्राSumitrā

    वैराग्य-दीक्षा की जननी-स्वर; दोषारोपण-निषेध, मर्यादा-पालन का उपदेश

  • रानी-समाजRānī-Samāja

    स्त्री-समुदाय का करुण-रस; शोक को संवाद में ढालने वाला समूह

  • जनक-परिवारJanaka-Parivāra

    मिथिला-पक्ष; करुणा का विस्तार, पर धर्म-निष्ठा की कसौटी

  • भरतBharata

    भक्ति का आदर्श; स्वार्थ-परमार्थ से परे ‘राम-आज्ञा’ में लीन

  • ईश्वर/ईस (ईस रजाइ)Īśvara / Īsa

    परम-आज्ञा/दैवी विधान; घटनाओं का धर्म-आधार, दोषारोपण का निषेध-केन्द्र

  • लक्ष्मणLakṣmaṇa
  • जनकJanaka
  • सीता-माता (मिथिलेशी/रानी)Sītā-Mātā
  • अयोध्या-नर-नारी/समाजAyodhyā-Nara-Nārī / Samāja
  • गोस्वामी तुलसीदासSpeaksTulsīdās

    कथावाचक-स्वर; मानस-परम्परा में याज्ञवल्क्य-कथा की छाया सहित

What happens

  1. How it unfolds

    अयोध्या में चार दिन का बीतना; जन-समाज का आग्रह कि राम सीता सहित लौटें; वन-जीवन का सुख-वर्णन (मंदाकिनी-स्नान, तपोवन-भ्रमण, कन्द-मूल-फल); सिया-माता का कौसल्या/सुमित्रा से संवाद; जनक का सीता को तापस-वेष में देखकर हृदय-विलय; भरत-चरित की प्रशंसा और भरत की राम-आज्ञा-परायणता का संकेत।

Verses

चौपाई 280.1-4

एहि बिधि बासर बीते चारी।रामु निरखि नर नारि सुखारी।।

दुहु समाज असि रुचि मन माहीं।बिनु सिय राम फिरब भल नाहीं।।

सीता राम संग बनबासू।कोटि अमरपुर सरिस सुपासू।।

परिहरि लखन रामु बैदेही।जेहि घरु भाव बाम बिधि तेही।।

दाहिन दइउ होइ जब सबही।राम समीप बसिअ बन तबही।।

मंदाकिनि मज्जनु तिहु काला।राम दरसु मुद मंगल माला।।

अटनु राम गिरि बन तापस थल।असनु अमिअ सम कंद मूल फल।।

सुख समेत संबत दुइ साता।पल सम होहिं न जनिअहिं जाता।।

ehi bidhi bāsara bīte cārī |rāmu nirakhi nara nāri sukhārī ||

duhu samāja asi ruci mana māhīṁ |binu siya rāma phiraba bhala nāhīṁ ||

sītā rāma saṁga banabāsū |koṭi amarapura sarisa supāsū ||

parihari lakhana rāmu baidehī |jehi gharu bhāva bāma bidhi tehī ||

dāhina daiu hoi jaba sabahī |rāma samīpa basia bana tabahī ||

maṁdākini majjanu tihu kālā |rāma darasu muda maṁgala mālā ||

aṭanu rāma giri bana tāpasa thala |asanu amia sama kaṁda mūla phala ||

sukha sameta saṁbata dui sātā |pala sama hohiṁ na janiahiṁ jātā ||

एवं चत्वारो दिवसाः अतीताः, नरनार्यः रामम् आलोक्य सुखिनः अभवन्। उभयसमाजयोः मनसि एषा एव रुचिः आसीत् यत् सीतारामयोः विना प्रत्यागमनं न कल्याणम्। सीतारामयोः सह वनवासः कोटिशः अमरपुराणां सदृशः सुखदः स्यात्। यः लक्ष्मणं रामं वैदेहीं च परिहृत्य गृहे रागं कुर्यात्, तस्य विधिः विपरीतः। यदा विधिः सर्वेषाम् अनुकूलः भवेत्, तदा एव ते रामस्य समीपे वने वसेयुः। ते त्रिकाले मंदाकिन्यां स्नानं कुर्युः, रामदर्शनं च आनंदमंगलमाला स्यात्। ते रामस्य पर्वते वने तापसस्थले च भ्रमेयुः, तेषां भोजनं कंदमूलफलानि अमृतसमानि स्युः। सुखेन सह चतुर्दश वर्षाणि क्षणसमानानि अतीतानि स्युः, न कोऽपि तानि गतानि जानीयात्।

दोहा 280

एहि सुख जोग न लोग सब कहहिं कहाँ अस भागु।सहज सुभायँ समाज दुहु राम चरन अनुरागु।।⁠280।।

ehi sukha joga na loga saba kahahiṁ kahā̃ asa bhāgu |sahaja subhāyã samāja duhu rāma carana anurāgu ||⁠280||

एतत्सुखार्हः न वयमिति सर्वे जनाः वदन्ति; कुतः अस्यादृशं भाग्यम्? एवं स्वाभाविकतया उभौ समूहौ रामचरणयोः अनुरागेण परिपूर्णौ अभवताम्।

चौपाई 281.1-4

एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं।बचन सप्रेम सुनत मन हरहीं।।

सीय मातु तेहि समय पठाईं।दासीं देखि सुअवसरु आईं।।

सावकास सुनि सब सिय सासू।आयउ जनकराज रनिवासू।।

कौसल्याँ सादर सनमानी।आसन दिए समय सम आनी।।

सीलु सनेह सकल दुहु ओरा।द्रवहिं देखि सुनि कुलिस कठोरा।।

पुलक सिथिल तन बारि बिलोचन।महि नख लिखन लगीं सब सोचन।।

सब सिय राम प्रीति कि सि मूरती।जनु करुना बहु बेष बिसूरति।।

सीय मातु कह बिधि बुधि बाँकी।जो पय फेनु फोर पबि टाँकी।।

ehi bidhi sakala manoratha karahīṁ |bacana saprema sunata mana harahīṁ ||

sīya mātu tehi samaya paṭhāīṁ |dāsīṁ dekhi suavasaru āīṁ ||

sāvakāsa suni saba siya sāsū |āyau janakarāja ranivāsū ||

kausalyā̃ sādara sanamānī |āsana die samaya sama ānī ||

sīlu saneha sakala duhu orā |dravahiṁ dekhi suni kulisa kaṭhorā ||

pulaka sithila tana bāri bilocana |mahi nakha likhana lagīṁ saba socana ||

saba siya rāma prīti ki si mūratī |janu karunā bahu beṣa bisūrati ||

sīya mātu kaha bidhi budhi bā̃kī |jo paya phenu phora pabi ṭā̃kī ||

एवं ताः सर्वाः स्वमनोरथान् आचखुः, तानि च प्रेमयुक्तानि वचनानि श्रुत्वा सर्वेषां मनांसि हरन्ति स्म। तस्मिन् काले सीतायाः माता दास्यः प्रेषितवती, याः समयं दृष्ट्वा प्रत्यागताः। सर्वाः सीतायाः श्वश्रूः अवकाशे सन्तीति श्रुत्वा जनकराजस्य अन्तःपुरस्य स्त्रियः आगताः। कौसल्या ताः आदरेण सम्मानयामास, यथासमयं च आसनानि आनाप्य दत्तवती। उभयतः शीलं स्नेहश्च आसीत्, यत् दृष्ट्वा श्रुत्वा च कठोरो वज्रोऽपि द्रवेत्। पुलकितशिथिलशरीराः अश्रुपूर्णनयनाः सर्वाः चिन्तामग्नाः नखैः भूमिं लेखितुम् आरेभिरे। सर्वाः सीतारामप्रेमणः मूर्तिः इव प्रतिभान्ति स्म, यथा करुणा बहूनि रूपाणि धृत्वा रुदन्ती इव। सीतायाः माता अवोचत्: विधातुः बुद्धिः कुटिला, यथा सः क्षीरफेनं भेत्तुं वज्रं निखातवान्।

दोहा 281

सुनिअ सुधा देखिअहिं गरल सब करतूति कराल।जहँ तहँ काक उलूक बक मानस सकृत मराल।।⁠281।।

sunia sudhā dekhiahiṁ garala saba karatūti karāla |jahã tahã kāka ulūka baka mānasa sakṛta marāla ||⁠281||

अमृतं श्रूयते, किन्तु विषमेव दृश्यते; ईश्वरस्य सर्वकृत्यानि भयानकानि। सर्वत्र काका उलूकाः बकाश्च भवन्ति, हंसः तु कदाचित् मानसरोवरे एव दुर्लभतया दृश्यते।

चौपाई 282.1-4

सुनि ससोच कह देबि सुमित्रा।बिधि गति बड़ि बिपरीत बिचित्रा।।

जो सृजि पालइ हरइ बहोरी।बाल केलि सम बिधि मति भोरी।।

कौसल्या कह दोसु न काहू।करम बिबस दुख सुख छति लाहू।।

कठिन करम गति जान बिधाता।जो सुभ असुभ सकल फल दाता।।

ईस रजाइ सीस सबही कें।उतपति थिति लय बिषहु अमी कें।।

देबि मोह बस सोचिअ बादी।बिधि प्रपंचु अस अचल अनादी।।

भूपति जिअब मरब उर आनी।सोचिअ सखि लखि निज हित हानी।।

सीय मातु कह सत्य सुबानी।सुकृती अवधि अवधपति रानी।।

suni sasoca kaha debi sumitrā |bidhi gati baṛi biparīta bicitrā ||

jo sṛji pālai harai bahorī |bāla keli sama bidhi mati bhorī ||

kausalyā kaha dosu na kāhū |karama bibasa dukha sukha chati lāhū ||

kaṭhina karama gati jāna bidhātā |jo subha asubha sakala phala dātā ||

īsa rajāi sīsa sabahī keṁ |utapati thiti laya biṣahu amī keṁ ||

debi moha basa socia bādī |bidhi prapaṁcu asa acala anādī ||

bhūpati jiaba maraba ura ānī |socia sakhi lakhi nija hita hānī ||

sīya mātu kaha satya subānī |sukṛtī avadhi avadhapati rānī ||

इदं श्रुत्वा देवी सुमित्रा शोकेन आह - विधेः गतिरतिविपरीता विचित्रा च। यः सृष्ट्वा पालयति पुनश्च विनश्ति, विधेः मतिः बालक्रीडायाः सदृशी चञ्चला। कौसल्या अवोचत् - न कस्यचिद्दोषः। कर्मवशात् दुःखं सुखं हानिः लाभश्च। कठिनकर्मणः गतिं विधातैव जानाति, यः सर्वाणि शुभाशुभफलानि ददाति। सर्वेषां शीर्षसु ईश्वराज्ञा अस्ति - उत्पत्तौ स्थितौ प्रलये विषे अमृते च। हे देवि, मोहवशात् व्यर्थं शोचसि; विधेः प्रपञ्चः एवमचलः अनादिश्च। राज्ञः जीवनं मरणं वा हृदये आनीय, हे सखि, स्वहितहानिं दृष्ट्वा शोचसि। सीतामाता अवोचत् - हे अयोध्यापतेः राज्ञी, हे सुकृतिनां श्रेष्ठे, त्वं सत्यमुत्तमं च वदसि।

दोहा 282

लखनु राम सिय जाहुँ बन भल परिनाम न पोचु।गहबरि हियँ कह कौसिला मोहि भरत कर सोचु।।⁠282।।

lakhanu rāma siya jāhũ bana bhala parināma na pocu |gahabari hiyã kaha kausilā mohi bharata kara socu ||⁠282||

लक्ष्मणः रामः सीता च वनं गच्छन्तु; परिणामः श्रेयान् भविष्यति, न अश्रेयान्। ततः कौसल्या हृदयं सन्तप्य अवोचत्, माम् भरतस्य चिन्ता पीडयति इति।

चौपाई 283.1-4

ईस प्रसाद असीस तुम्हारी।सुत सुतबधू देवसरि बारी।।

राम सपथ मैं कीन्ह न काऊ।सो करि कहउँ सखी सति भाऊ।।

भरत सील गुन बिनय बड़ाई।भायप भगति भरोस भलाई।।

कहत सारदहु कर मति हीचे।सागर सीप कि जाहिं उलीचे।।

जानउँ सदा भरत कुलदीपा।बार बार मोहि कहेउ महीपा।।

कसें कनकु मनि पारिखि पाएँ।पुरुष परिखिअहिं समयँ सुभाएँ।।

अनुचित आजु कहब अस मोरा।सोक सनेहँ सयानप थोरा।।

सुनि सुरसरि सम पावनि बानी।भईं सनेह बिकल सब रानी।।

īsa prasāda asīsa tumhārī |suta sutabadhū devasari bārī ||

rāma sapatha maiṁ kīnha na kāū |so kari kahaũ sakhī sati bhāū ||

bharata sīla guna binaya baṛāī |bhāyapa bhagati bharosa bhalāī ||

kahata sāradahu kara mati hīce |sāgara sīpa ki jāhiṁ ulīce ||

jānaũ sadā bharata kuladīpā |bāra bāra mohi kaheu mahīpā ||

kaseṁ kanaku mani pārikhi pāẽ |puruṣa parikhiahiṁ samayã subhāẽ ||

anucita āju kahaba asa morā |soka sanehã sayānapa thorā ||

suni surasari sama pāvani bānī |bhaīṁ saneha bikala saba rānī ||

ईश्वरस्य प्रसादेन भवत्याश्च आशीर्वादेन मम पुत्रः स्नुषा च दिव्यनद्याः जलमिव पवित्रौ स्तः। पूर्वं कदापि रामस्य प्रतिज्ञां न कृतवती; इदानीं तु तेन प्रतिज्ञां कृत्वा हे सखि स्वहृदयस्य सत्यं कथयामि। भरतस्य शीलं गुणः विनयः च महत्त्वं च, तस्य भ्रातृप्रेम भक्तिः विश्वासः च सौभाग्यं च। तत्कथने सरस्वत्याः बुद्धिरपि विचलिता भवेत्। किं शुक्तिकया समुद्रः रिक्तः कर्तुं शक्यते? भरतं सदा कुलदीपकं जानामि, राजा च मां बारं बारं तथा आह। सुवर्णं कर्षणपाषाणेन परीक्ष्यते, मणिश्च यदा रत्नकारः प्राप्नोति; पुरुषः स्वभावेन परीक्ष्यते, समये समुपस्थिते। अद्य मया एवं वक्तुं न उचितम्, परं शोके प्रेम च सुबुद्धिः अल्पा भवति। गङ्गासमान पवित्राणि वाक्यानि श्रुत्वा सर्वाः राज्ञ्यः प्रेमणा व्याकुलाः अभवन्।

दोहा 283

कौसल्या कह धीर धरि सुनहु देबि मिथिलेसि।को बिबेकनिधि बल्लभहि तुम्हहि सकइ उपदेसि।।⁠283।।

kausalyā kaha dhīra dhari sunahu debi mithilesi |ko bibekanidhi ballabhahi tumhahi sakai upadesi ||⁠283||

कौसल्या धैर्यं धारयित्वा अवोचत्: "शृणु, मिथिलाधिपतेः पत्नि। विवेकनिधेः प्रिया भार्या भूत्वा त्वां कः उपदिष्टुं शक्नोति?"

चौपाई 284.1-4

रानि राय सन अवसरु पाई।अपनी भाँति कहब समुझाई।।

रखिअहिं लखनु भरतु गबनहिं बन।जौं यह मत मानै महीप मन।।

तौ भल जतनु करब सुबिचारी।मोरें सौचु भरत कर भारी।।

गूढ़ सनेह भरत मन माही।रहें नीक मोहि लागत नाहीं।।

लखि सुभाउ सुनि सरल सुबानी।सब भइ मगन करुन रस रानी।।

नभ प्रसून झरि धन्य धन्य धुनि।सिथिल सनेहँ सिद्ध जोगी मुनि।।

सबु रनिवासु बिथकि लखि रहेऊ।तब धरि धीर सुमित्राँ कहेऊ।।

देबि दंड जुग जामिनि बीती।राम मातु सुनी उठी सप्रीती।।

rāni rāya sana avasaru pāī |apanī bhā̃ti kahaba samujhāī ||

rakhiahiṁ lakhanu bharatu gabanahiṁ bana |jauṁ yaha mata mānai mahīpa mana ||

tau bhala jatanu karaba subicārī |moreṁ saucu bharata kara bhārī ||

gūṛha saneha bharata mana māhī |raheṁ nīka mohi lāgata nāhīṁ ||

lakhi subhāu suni sarala subānī |saba bhai magana karuna rasa rānī ||

nabha prasūna jhari dhanya dhanya dhuni |sithila sanehã siddha jogī muni ||

sabu ranivāsu bithaki lakhi raheū |taba dhari dhīra sumitrā̃ kaheū ||

debi daṁḍa juga jāmini bītī |rāma mātu sunī uṭhī saprītī ||

राज्ञि, यदा त्वम् अवसरं प्राप्नोषि, तदा स्वकीयया रीत्या राज्ञे विषयं बोधय। लक्ष्मणः स्थाप्यताम्, भरतः च वनं गच्छतु, यदि राज्ञः मनः एतत् मतं स्वीकरोति। तदा त्वम् सुविचार्य उत्तमम् उपायं कुरु, यतः भरते महती चिन्ता मे अस्ति। भरतस्य मनसि गूढः स्नेहः अस्ति; सः पृष्ठे तिष्ठति इति मे न रोचते। तस्याः स्वभावं दृष्ट्वा सरलाणि वचनानि च श्रुत्वा सर्वाः राज्ञ्यः करुणरसे मग्नाः अभवन्। आकाशात् पुष्पाणि अवर्षन्, धन्यः धन्यः इति ध्वनिः अभवत्, सिद्धाः योगिनः मुनयः च स्नेहेन शिथिलाः अभवन्। सम्पूर्णः स्त्रीणाम् आवासः तां दृष्ट्वा विस्मितः तिष्ठति स्म; ततः सुमित्रा धैर्यं धृत्वा अवदत्। देवि, रात्र्याः द्वौ दण्डौ अतीतौ। इदं श्रुत्वा रामस्य माता स्नेहेन उत्थिता।

दोहा 284

बेगि पाउ धारिअ थलहि कह सनेहँ सतिभाय।हमरें तौ अब ईस गति के मिथिलेस सहाय।।⁠284।।

begi pāu dhāria thalahi kaha sanehã satibhāya |hamareṁ tau aba īsa gati ke mithilesa sahāya ||⁠284||

स्नेहेन सत्यभावेन च सा अवोचत्, "त्वरितं भवतीयौ पादौ निवेशने प्रति स्थापयतु। अस्माकं तु इदानीं ईश्वरः एव शरणम्, अथवा मिथिलेशः सहायः।"

चौपाई 285.1-4

लखि सनेह सुनि बचन बिनीता।जनकप्रिया गह पाय पुनीता।।

देबि उचित असि बिनय तुम्हारी।दसरथ घरिनि राम महतारी।।

प्रभु अपने नीचहु आदरहीं।अगिनि धूम गिरि सिर तिनु धरहीं।।

सेवकु राउ करम मन बानी।सदा सहाय महेसु भवानी।।

रउरे अंग जोगु जग को है।दीप सहाय कि दिनकर सोहै।।

रामु जाइ बनु करि सुर काजू।अचल अवधपुर करिहहिं राजू।।

अमर नाग नर राम बाहुबल।सुख बसिहहिं अपनें अपने थल।।

यह सब जागबलिक कहि राखा।देबि न होइ मुधा मुनि भाषा।।

lakhi saneha suni bacana binītā |janakapriyā gaha pāya punītā ||

debi ucita asi binaya tumhārī |dasaratha gharini rāma mahatārī ||

prabhu apane nīcahu ādarahīṁ |agini dhūma giri sira tinu dharahīṁ ||

sevaku rāu karama mana bānī |sadā sahāya mahesu bhavānī ||

raure aṁga jogu jaga ko hai |dīpa sahāya ki dinakara sohai ||

rāmu jāi banu kari sura kājū |acala avadhapura karihahiṁ rājū ||

amara nāga nara rāma bāhubala |sukha basihahiṁ apaneṁ apane thala ||

yaha saba jāgabalika kahi rākhā |debi na hoi mudhā muni bhāṣā ||

तस्याः स्नेहं दृष्ट्वा विनीतानि वचनानि च श्रुत्वा जनकप्रिया राज्ञी तस्याः पवित्रौ चरणौ अगृह्णात्। हे देवि, दशरथस्य भार्यायाः रामस्य च मातुः त्वयि एवं विनयः उचितः अस्ति। महान्तः स्वामिनः नीचानाम् अपि आदरं कुर्वन्ति: अग्निः धूमं मस्तके धरति, पर्वतः च शिखरे तृणं धरति। राजा जनकः कर्मणा मनसा वाचा च तव सेवकः अस्ति, महेशः भवानी च सदा तव सहायकौ स्तः। अस्मिन् लोके कः तव सहायः भवितुम् अर्हति? किं दीपः सूर्याय सहायतां करोति यत् सः भासते? रामः वनं गत्वा देवानां कार्यं करिष्यति, ततः ते अचलायाम् अयोध्यायाम् राज्यं करिष्यन्ति। रामस्य बाहुबलेन देवाः नागाः मनुष्याः च स्वेषु स्वेषु स्थानेषु सुखेन वत्स्यन्ति। इदं सर्वं याज्ञवल्क्यः पूर्वमेव प्रोक्तवान्; हे देवि, मुनेः वाक्यं मिथ्या न भवितुम् अर्हति।

दोहा 285

अस कहि पग परि पेम अति सिय हित बिनय सुनाइ।सिय समेत सियमातु तब चली सुआयसु पाइ।।⁠285।।

asa kahi paga pari pema ati siya hita binaya sunāi |siya sameta siyamātu taba calī suāyasu pāi ||⁠285||

एवं उक्त्वा सा अतिप्रेमणा चरणौ पतित्वा सीतायाः हिताय विनयं निवेदितवती। ततः सीतामाता सीतां सहकृत्या अनुज्ञां प्राप्य प्रस्थिता।

चौपाई 286.1-4

प्रिय परिजनहि मिली बैदेही।जो जेहि जोगु भाँति तेहि तेही।।

तापस बेष जानकी देखी।भा सबु बिकल बिषाद बिसेषी।।

जनक राम गुर आयसु पाई।चले थलहि सिय देखी आई।।

लीन्हि लाइ उर जनक जानकी।पाहुन पावन पेम प्रान की।।

उर उमगेउ अंबुधि अनुरागू।भयउ भूप मनु मनहुँ पयागू।।

सिय सनेह बटु बाढ़त जोहा।ता पर राम पेम सिसु सोहा।।

चिरजीवी मुनि ग्यान बिकल जनु।बूड़त लहेउ बाल अवलंबनु।।

मोह मगन मति नहिं बिदेह की।महिमा सिय रघुबर सनेह की।।

priya parijanahi milī baidehī |jo jehi jogu bhā̃ti tehi tehī ||

tāpasa beṣa jānakī dekhī |bhā sabu bikala biṣāda biseṣī ||

janaka rāma gura āyasu pāī |cale thalahi siya dekhī āī ||

līnhi lāi ura janaka jānakī |pāhuna pāvana pema prāna kī ||

ura umageu aṁbudhi anurāgū |bhayau bhūpa manu manahũ payāgū ||

siya saneha baṭu bāṛhata johā |tā para rāma pema sisu sohā ||

cirajīvī muni gyāna bikala janu |būṛata laheu bāla avalaṁbanu ||

moha magana mati nahiṁ bideha kī |mahimā siya raghubara saneha kī ||

प्रियबान्धवैः सह मिलिता वैदेही, यथायोग्यं प्रत्येकम्। तपस्विनीवेषं जानकीं दृष्ट्वा, सर्वे व्याकुला अभवन्, विशेषतश्च दुःखिताः। जनकः रामगुरुभ्याम् आज्ञां प्राप्य, स्थानं गत्वा सीतां दृष्टुम् आगच्छत्। जनकः जानकीं हृदये आलिङ्गत, प्रेमप्राणस्य पावनातिथिः इव। हृदये प्रेमसागरः उर्मिमान् अभवत्, राज्ञः मनः प्रयागमिव अभवत्। सीताप्रेमवटवृक्षं तत्र वर्धमानं दृष्टवान्, तस्मिन् रामप्रेमबालकः शोभते स्म। चिरंजीवी मुनिः ज्ञानविकलः इव, निमज्जन् बालकम् आश्रयत्वेन अलभत। विदेहस्य मतिः मोहे न मग्ना आसीत्, सीतारघुबरयोः प्रेम्णः महिमा आसीत्।

दोहा 286

सिय पितु मातु सनेह बस बिकल न सकी सँभारि।धरनिसुताँ धीरजु धरेउ समउ सुधरमु बिचारि।।⁠286।।

siya pitu mātu saneha basa bikala na sakī sãbhāri |dharanisutā̃ dhīraju dhareu samau sudharamu bicāri ||⁠286||

सीता पितृमातृस्नेहवशं गता व्याकुला संभवितुमशकत; परं धरणिसुता अवसरं धर्मं च विचार्य धैर्यम् अधत्त।

चौपाई 287.1-4

तापस बेष जनक सिय देखी।भयउ पेमु परितोषु बिसेषी।।

पुत्रि पवित्र किए कुल दोऊ।सुजस धवल जगु कह सबु कोऊ।।

जिति सुरसरि कीरति सरि तोरी।गवनु कीन्ह बिधि अंड करोरी।।

गंग अवनि थल तीनि बड़ेरे।एहिं किए साधु समाज घनेरे।।

पितु कह सत्य सनेहँ सुबानी।सीय सकुच महुँ मनहुँ समानी।।

पुनि पितु मातु लीन्ह उर लाई।सिख आसिष हित दीन्हि सुहाई।।

कहति न सीय सकुचि मन माहीं।इहाँ बसब रजनीं भल नाहीं।।

लखि रुख रानि जनायउ राऊ।हृदयँ सराहत सीलु सुभाऊ।।

tāpasa beṣa janaka siya dekhī |bhayau pemu paritoṣu biseṣī ||

putri pavitra kie kula doū |sujasa dhavala jagu kaha sabu koū ||

jiti surasari kīrati sari torī |gavanu kīnha bidhi aṁḍa karorī ||

gaṁga avani thala tīni baṛere |ehiṁ kie sādhu samāja ghanere ||

pitu kaha satya sanehã subānī |sīya sakuca mahũ manahũ samānī ||

puni pitu mātu līnha ura lāī |sikha āsiṣa hita dīnhi suhāī ||

kahati na sīya sakuci mana māhīṁ |ihā̃ basaba rajanīṁ bhala nāhīṁ ||

lakhi rukha rāni janāyau rāū |hṛdayã sarāhata sīlu subhāū ||

जनकः सीतां तपस्विनीवेषे दृष्ट्वा प्रेम परमप्रीतिं च प्राप्तवान्। "हे पुत्रि, त्वं उभौ कुले पवित्रौ कृतवती; जगति सर्वे तव निर्मलं यशः कथयन्ति।" "तव कीर्तिनदी गङ्गां जित्वा ब्रह्माणां कोटिशोऽण्डेषु प्रवहति।" "गङ्गायाः पृथिव्याम् अवनौ त्रीणि महास्थानानि एव, किन्तु त्वं बहून् साधुसमाजान् अकरोः।" पिता सत्यानि प्रेम्णा कोमलानि च वचनानि अवोचत्, सीता च स्वलज्जायाम् अन्तर्हितेव अभवत्। ततः पितामातरौ तां हृदये आलिङ्य हितकराणि सुन्दराणि च उपदेशाशिषौ दत्तवन्तौ। सीता किमपि नावोचत्, मनसि सङ्कुचिता: "अत्र रात्रिं वस्तुं न क्षेमः।" राज्ञी तां दशां दृष्ट्वा राज्ञे ज्ञापितवती, हृदये सीतायाः शीलस्वभावौ स्तुत्वती।

दोहा 287

बार बार मिलि भेंट सिय बिदा कीन्ह सनमानि।कही समय सिर भरत गति रानि सुबानि सयानि।।⁠287।।

bāra bāra mili bheṁṭa siya bidā kīnha sanamāni |kahī samaya sira bharata gati rāni subāni sayāni ||⁠287||

पुनः पुनः सीतां परिष्वज्य सम्मानेन विसृज्य। ततः सुभाषिणी प्राज्ञा राणी समये भरतस्य गतिं कथयति स्म।

चौपाई 288.1-4

सुनि भूपाल भरत ब्यवहारू।सोन सुगंध सुधा ससि सारू।।

मूदे सजल नयन पुलके तन।सुजसु सराहन लगे मुदित मन।।

सावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि।भरत कथा भव बंध बिमोचनि।।

धरम राजनय ब्रह्मबिचारू।इहाँ जथामति मोर प्रचारू।।

सो मति मोरि भरत महिमाही।कहै काह छलि छुअति न छाँही।।

बिधि गनपति अहिपति सिव सारद।कबि कोबिद बुध बुद्धि बिसारद।।

भरत चरित कीरति करतूती।धरम सील गुन बिमल बिभूती।।

समुझत सुनत सुखद सब काहू।सुचि सुरसरि रुचि निदर सुधाहू।।

suni bhūpāla bharata byavahārū |sona sugaṁdha sudhā sasi sārū ||

mūde sajala nayana pulake tana |sujasu sarāhana lage mudita mana ||

sāvadhāna sunu sumukhi sulocani |bharata kathā bhava baṁdha bimocani ||

dharama rājanaya brahmabicārū |ihā̃ jathāmati mora pracārū ||

so mati mori bharata mahimāhī |kahai kāha chali chuati na chā̃hī ||

bidhi ganapati ahipati siva sārada |kabi kobida budha buddhi bisārada ||

bharata carita kīrati karatūtī |dharama sīla guna bimala bibhūtī ||

samujhata sunata sukhada saba kāhū |suci surasari ruci nidara sudhāhū ||

राजा भरतस्य आचरणं श्रुत्वा, यत् सुगन्धितसुवर्णमिव, अमृतमिव, चन्द्रस्य सार इव, सः स्रुताक्षी निमीलितवान्, तस्य शरीरं पुलकितम् अभवत्, प्रहर्षितेन मनसा भरतस्य कीर्तिं प्रशशंस। हे सुमुखि सुलोचने, सावधानेन शृणु: भरतस्य कथा भवबन्धनेभ्यः मुक्तिं ददाति। धर्मे राजनीतौ ब्रह्मविचारे च, अत्र यावती मम मतिः, तावत् एव मम प्रचारः। सा मम मतिः भरतस्य महिमानं किं वक्तुं शक्नोति? छलेनापि तस्य छायां न स्पृशति। ब्रह्मा गणपतिः अहिपतिः शिवः सरस्वती च, कवयः कोविदाः बुद्धिमन्तः बुद्धौ निपुणाः सर्वे, भरतस्य चरितं कीर्तिः कर्माणि धर्मः शीलं गुणाः निर्मलं वैभवं च, सर्वेभ्यः सुखदानि भवन्ति, बोध्यमानानि श्रूयमाणानि वा; तेषां रुचिः गंगेव शुद्धा अमृतात् अपि उत्कृष्टा।

दोहा 288

निरवधि गुन निरुपम पुरुषु भरतु भरत सम जानि।कहिअ सुमेरु कि सेर सम कबिकुल मति सकुचानि।।⁠288।।

niravadhi guna nirupama puruṣu bharatu bharata sama jāni |kahia sumeru ki sera sama kabikula mati sakucāni ||⁠288||

भरतः असीमगुणयुतः अद्वितीयः पुरुषः; भरतं भरतसदृशमेव जानीत। किं सुमेरुः सेरभारेण समः कथ्यते? कविकुलं मनसा सकुचति।

चौपाई 289.1-4

अगम सबहि बरनत बरबरनी।जिमि जलहीन मीन गमु धरनी।।

भरत अमित महिमा सुनु रानी।जानहिं रामु न सकहिं बखानी।।

बरनि सप्रेम भरत अनुभाऊ।तिय जिय की रुचि लखि कह राऊ।।

बहुरहिं लखनु भरतु बन जाहीं।सब कर भल सब के मन माहीं।।

देबि परंतु भरत रघुबर की।प्रीति प्रतीति जाइ नहिं तरकी।।

भरतु अवधि सनेह ममता की।जद्यपि रामु सीम समता की।।

परमारथ स्वारथ सुख सारे।भरत न सपनेहुँ मनहुँ निहारे।।

साधन सिद्ध राम पग नेहू।मोहि लखि परत भरत मत एहू।।

agama sabahi baranata barabaranī |jimi jalahīna mīna gamu dharanī ||

bharata amita mahimā sunu rānī |jānahiṁ rāmu na sakahiṁ bakhānī ||

barani saprema bharata anubhāū |tiya jiya kī ruci lakhi kaha rāū ||

bahurahiṁ lakhanu bharatu bana jāhīṁ |saba kara bhala saba ke mana māhīṁ ||

debi paraṁtu bharata raghubara kī |prīti pratīti jāi nahiṁ tarakī ||

bharatu avadhi saneha mamatā kī |jadyapi rāmu sīma samatā kī ||

paramāratha svāratha sukha sāre |bharata na sapanehũ manahũ nihāre ||

sādhana siddha rāma paga nehū |mohi lakhi parata bharata mata ehū ||

हे गौरि, भरतः सर्वैः वर्ण्यमाणः अगम्यः भवति, यथा जलरहितस्य मत्स्यस्य कृते पृथिवी अगम्या। शृणु हे राज्ञि, भरतस्य महिमा अमिता अस्ति। रामः जानाति, परं तु सः अपि वर्णयितुं न शक्नोति। प्रेम्णा सह भरतस्य प्रभावं वर्णयित्वा राजा स्त्रिया हृदयस्य रुचिं दृष्ट्वा पुनः अवदत्। लक्ष्मणः प्रत्यागच्छतु, भरतः वनं गच्छतु, इति सर्वेषां मनसि एतत् सर्वेभ्यः भद्रम् इति प्रतिभाति। परं हे देवि, भरतस्य रघुबरस्य च प्रीतिः प्रतीतिः च तर्केण न गन्तुं शक्यते। भरतः स्नेहममतयोः अवधिः, यद्यपि रामः समतायाः सीमा अस्ति। परमार्थस्य स्वार्थस्य च सुखानि भरतः स्वप्ने अपि मनसा अपि न अपश्यत्। रामपादयोः प्रेम एव तस्य साधनं सिद्धिः च। मया दृष्ट्वा भरतस्य एषा एव मतिः प्रतीयते।

दोहा 289

भोरेहुँ भरत न पेलिहहिं मनसहुँ राम रजाइ।करिअ न सोचु सनेह बस कहेउ भूप बिलखाइ।।⁠289।।

bhorehũ bharata na pelihahiṁ manasahũ rāma rajāi |karia na socu saneha basa kaheu bhūpa bilakhāi ||⁠289||

भ्रमेणापि मनसापि च भरतः रामस्य आज्ञां न त्यक्ष्यति। अतः स्नेहवशात् शोकं मा कुरुत इति राजा रुदन्निव अवोचत्।

Inside Prakarana 29

Bhakti highlights

मुख्य भक्ति-शिक्षा यह है कि स्नेह का शोधन कर उसे ‘आज्ञा-पालन’ में रूपान्तरित किया जाए। (1) लोक-भक्ति का स्वर: नगर-समाज का आग्रह राम-सिया की अविच्छिन्नता को प्रतिष्ठित करता है—भक्ति ‘पूर्णता’ चाहती है, अधूरा धर्म स्वीकार नहीं। (2) त्याग का महात्म्य: वन-जीवन को ‘अमरपुर-सम’ कहना साधक को सिखाता है कि राम-आज्ञा के अनुरूप कठिन मार्ग भी परम-सुख बन जाता है। (3) दोषारोपण-त्याग: ‘ईस रजाइ’ के आगे किसी पर दोष नहीं—यह भक्ति का शुद्ध लक्षण है; शोक को शिकायत नहीं बनने देना। (4) भरत-आदर्श: भक्ति का शिखर वह है जहाँ स्वार्थ/परमार्थ की गणना मिटकर केवल ‘राम-आज्ञा’ शेष रहती है—यही वैराग्य, करुणा और धर्म-निष्ठा की संयुक्त दीक्षा है।

Compositional abstract

अयोध्या काण्ड का यह खण्ड ‘वियोग-उत्पन्न करुणा’ को ‘धर्म-बुद्धि’ में रूपान्तरित करता है। चार दिन बीतने पर नगर-समाज का आग्रह—‘बिनु सिय राम फिरब भल नाहीं’—लोक-हृदय में राम-सियुगल की अविच्छिन्नता को प्रतिष्ठित करता है, और वन-जीवन को ‘कोटि अमरपुर सरिस सुपासू’ कहकर त्याग को ही परम-सुख घोषित करता है। इसके बाद रानी-समाज और जनक-परिवार की बातचीत में करुण रस गाढ़ा होता है, पर तुलसीदास उसे निराशा नहीं बनने देते: सुमित्रा-कौसल्या की वाणी ‘ईस रजाइ’ के आगे दोषारोपण का निषेध करती है। इसी धरातल पर भरत-चरित की महिमा आती है—भक्ति का आदर्श ‘राम-आज्ञा’ में लीन, स्वार्थ-परमार्थ दोनों से परे। इस प्रकार यह खण्ड साधक को सिखाता है कि स्नेह का शोधन कर ‘अनुराग’ बनाया जाए—यही सोपान-गति है।

The emotional arc

आरम्भ में ‘वियोग-जन्य करुणा’ का गाढ़ापन है—चार दिन बीतने पर भी नगर-समाज राम-दर्शन/राम-स्मृति से ही जी रहा है, और भीतर-भीतर ‘अब लौटें’ की लोक-आकांक्षा उठती है। फिर यह करुणा ‘लोक-प्रेम’ से ‘धर्म-बुद्धि’ की ओर मुड़ती है: जन-हृदय राम-सिया की अविच्छिन्नता को सत्य मानकर कहता है कि ‘बिनु सिय राम फिरब भल नाहीं’—यह भावनात्मक आग्रह नहीं, मर्यादा का आग्रह बन जाता है। मध्य भाग में वन-जीवन का ‘कोटि अमरपुर सरिस सुपासू’ रूपक करुणा को ‘त्याग-सुख’ में रूपान्तरित करता है—विरह रहते हुए भी आदर्श का सौन्दर्य उभरता है। आगे रानी-समाज/जनक-परिवार की बातचीत में शोक का ज्वार पुनः उठता है, पर तुलसी की दिशा ‘निराशा’ नहीं—‘ईस रजाइ’ के आगे दोषारोपण-वर्जना से करुणा ‘क्षमा, धैर्य, समर्पण’ में शुद्ध होती है। अंततः भरत-चरित की महिमा-छाया इस खण्ड को ‘आज्ञा-पालन-प्रधान शान्त/भक्ति-रस’ पर स्थिर करती है: प्रेम आसक्ति नहीं बनता, ‘राम-आज्ञा’ में लीन होकर वैराग्य, करुणा और धर्म-निष्ठा की दीक्षा बन जाता है।

The dialogue

  • Listenerसामान्य श्रोता/सत्संगी-समाज (अन्तःकरण ‘मन’ सहित)
  • Ghatतुलसी-घाट (कथावाचक-घाट): जहाँ काव्य-रस से साधना का उपदेश बनता है; यहाँ करुण-रसरूप ‘वैराग्य-उत्प्रेरणा’ प्रधान है।

Bhakti in this prakarana

मुख्यतः शान्त-भक्ति (वैराग्य-शमन, विधि-गति-स्वीकार) तथा दास्य-भक्ति (राम-आज्ञा-पालन; भरत का आदर्श)। प्रसंगान्तर में वात्सल्य-भक्ति (कौसल्या/जनक का स्नेह) करुण रस के साथ उद्भासित।

Nirguna and saguna

वन-जीवन का ‘अमरपुर-सम’ सुख बताकर तुलसी ‘वस्तु-सुख’ को नहीं, ‘राम-दर्शन’ को सुख-स्वरूप मानते हैं—यह निर्गुण-आनन्द का सगुण-आश्रय है। ‘ईस रजाइ’ और ‘करम बिबस’ जैसे वाक्य अद्वैत-छाया (कर्तृत्व-त्याग, विधि-गति) रखते हैं, पर समाधान सगुण-भक्ति में है: राम-आज्ञा ही परम-धर्म। भरत का आदर्श ‘स्व-इच्छा’ के लय द्वारा ‘ईश्वर-इच्छा’ में एकत्व (अद्वैत-भाव) और साथ ही सेवक-भाव (विशिष्टाद्वैत/भक्ति) दोनों को जोड़ता है।

The Puranic parallel

वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड: नागरिकों का राम-प्रेम, सीता का वनगमन, अन्तःपुर-शोक, जनक का स्नेह, तथा भरत के गुणों का प्रतिपादन (समतुल्य प्रसंग-समूह; तुलसी में भरत-महिमा विशेष रूप से भक्ति-आदर्श बनती है)।

Awadhi idioms

बासर बीते, दुहु समाज, फिरब भल नाहीं, कोटि अमरपुर सरिस, जेहि घरु भाव बाम बिधि तेही, दाहिन दइउ, तिहु काला, अटनु, कंद मूल फल, पल सम होहिं, मन हरहीं, सुअवसरु, कुलिस कठोरा, नख लिखन लगीं, मति बाँकी, पय फेनु फोर पबि टाँकी, मुधा मुनि भाषा, भेंट, बिलखाइ

Metaphors

  • वन को ‘कोटि अमरपुर’ (त्याग-सुख का रूपक)
  • ‘सुधा/गरल’ (वाणी/कर्म की विषमता का रूपक)
  • ‘काक-उलूक-बक’ बनाम ‘मानस-सरि मराल’ (सत्संग-विवेक का रूपक)
  • ‘कुलिस कठोरा’ (विधि/विपरीत-गति का कठोर बिम्ब)
  • ‘सागर-सीप उलीचै’ (भरत-गुण की अगम्यता)
  • ‘सुमेरु बनाम सेर’ (अतुलनीयता का अतिशयोक्ति-रूपक)

Meter

280-289; 10 चौपाइयाँ; दोहा, सोरठा

Verses in this prakarana

दोहा 280 से दोहा 289 (अयोध्या काण्ड)

Frequently Asked Questions

परम्परानुसार यह खण्ड ‘वैराग्य-प्रबोध’ और ‘राम-आज्ञा-परायणता’ देता है: गृह-शोक/वियोग को धर्म-बुद्धि में बदलकर मन को स्थिर करता है, तथा भरत-चरित के श्रवण से ‘भव-बन्धन-बिमोचनि’ (पाठ में ही संकेत) फल माना जाता है।

सत्संग-परम्परा में प्रसंगानुसार ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम रामेति’ जप-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-चरित/आज्ञा-पालन के भाव में ‘राम-आज्ञा गुरु समान’ भाव-स्मरण हेतु नाम-संपुट प्रचलित है।

Ask anything about Prakarana 29 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play