त्याग-दीक्षा का सोपान: राज्य-सुख और गृह-रमणीयता के बीच ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानकर वैराग्य, करुणा, और धर्म-निष्ठा की परीक्षा। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रेम (स्नेह) को आसक्ति न बनने देकर उसे ‘आज्ञा-पालन’ और ‘राम-चरणानुराग’ में रूपान्तरित किया जाए।
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಈ ಖಂಡವು ‘ವಿಯೋಗ-ಉತ್ಪನ್ನ ಕರುಣಾ’ಯನ್ನು ‘ಧರ್ಮ-ಬುದ್ಧಿ’ಯಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕು ದಿನ ಕಳೆದ ಮೇಲೆ ನಗರ-ಸಮಾಜದ ಆಗ್ರಹ—‘ಬಿನು ಸಿಯ ರಾಮ ಫಿರಬ ಭಲ ನಾಹೀಂ’—ಲೋಕ-ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ಸಿಯುಗಲರ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ವನ-ಜೀವನವನ್ನು ‘ಕೋಟಿ ಅಮರಪುರ ಸರಿಸ ಸುಪಾಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ತ್ಯಾಗವನ್ನೇ ಪರಮ-ಸುಖವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ರಾಣಿ-ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಜನಕ-ಪರಿವಾರದ ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಕರುಣ ರಸ ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ತುಲಸೀದಾಸರು ಅದನ್ನು ನಿರಾಶೆಯಾಗಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ: ಸುಮಿತ್ರಾ–ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ವಾಣಿ ‘ಈಸ ರಜಾಇ’ ಮುಂದೆ ದೋಷಾರೋಪಣವನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ನೆಲೆಯ ಮೇಲೆ ಭರತ-ಚರಿತದ ಮಹಿಮೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಭಕ್ತಿಯ ಆದರ್ಶ ‘ರಾಮ-ಆಜ್ಞೆ’ಯಲ್ಲಿ ಲೀನ, ಸ್ವಾರ್ಥ-ಪರಮಾರ್ಥ ಎರಡಕ್ಕೂ ಅತೀತ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಖಂಡ ಸಾಧಕನಿಗೆ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ: ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ ‘ಅನುರಾಗ’ವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು—ಇದೇ ಸೋಪಾನ-ಗತಿ.
ಚೌಪಾಯಿ 280.1-4
एहि बिधि बासर बीते चारी।रामु निरखि नर नारि सुखारी।।
दुहु समाज असि रुचि मन माहीं।बिनु सिय राम फिरब भल नाहीं।।
सीता राम संग बनबासू।कोटि अमरपुर सरिस सुपासू।।
परिहरि लखन रामु बैदेही।जेहि घरु भाव बाम बिधि तेही।।
दाहिन दइउ होइ जब सबही।राम समीप बसिअ बन तबही।।
मंदाकिनि मज्जनु तिहु काला।राम दरसु मुद मंगल माला।।
अटनु राम गिरि बन तापस थल।असनु अमिअ सम कंद मूल फल।।
सुख समेत संबत दुइ साता।पल सम होहिं न जनिअहिं जाता।।
ehi bidhi bāsara bīte cārī |rāmu nirakhi nara nāri sukhārī ||
duhu samāja asi ruci mana māhīṁ |binu siya rāma phiraba bhala nāhīṁ ||
sītā rāma saṁga banabāsū |koṭi amarapura sarisa supāsū ||
parihari lakhana rāmu baidehī |jehi gharu bhāva bāma bidhi tehī ||
dāhina daiu hoi jaba sabahī |rāma samīpa basia bana tabahī ||
maṁdākini majjanu tihu kālā |rāma darasu muda maṁgala mālā ||
aṭanu rāma giri bana tāpasa thala |asanu amia sama kaṁda mūla phala ||
sukha sameta saṁbata dui sātā |pala sama hohiṁ na janiahiṁ jātā ||
ಈ ರೀತಿ ನಾಲ್ಕು ದಿನಗಳು ಕಳೆದವು, ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಯಕೆ ಇತ್ತು, ಸೀತಾ ರಾಮರಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ. ಸೀತಾ ರಾಮರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡುವುದು ಕೋಟಿ ಸ್ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಸುಖ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮ, ವೈದೇಹಿ ಇವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮನೆಯನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವವನಿಗೆ ವಿಧಿ ವಿರೋಧಿ. ವಿಧಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುವಾಗ ಮಾತ್ರ ರಾಮನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ. ಮೂರು ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಮಂದಾಕಿನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವರು, ರಾಮನ ದರ್ಶನವು ಆನಂದ ಮಂಗಳಗಳ ಮಾಲೆಯಾಗುವುದು. ರಾಮನ ಪರ್ವತ, ಕಾಡು, ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುವರು, ಅವರ ಆಹಾರವು ಬೇರು, ಕಂದ, ಹಣ್ಣುಗಳು ಅಮೃತದಂತಿರುವುದು. ಆ ಸುಖದೊಂದಿಗೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳು ಒಂದು ಕ್ಷಣದಂತೆ ಕಳೆಯುವವು, ಯಾರೂ ಅವು ಕಳೆದುಹೋದವು ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಲಾರರು.
ದೋಹಾ 280
एहि सुख जोग न लोग सब कहहिं कहाँ अस भागु।सहज सुभायँ समाज दुहु राम चरन अनुरागु।।280।।
ehi sukha joga na loga saba kahahiṁ kahā̃ asa bhāgu |sahaja subhāyã samāja duhu rāma carana anurāgu ||280||
"ಈಂತಹ ಸುಖಕ್ಕೆ ನಾವು ಅರ್ಹರಲ್ಲ" ಎಂದು ಎಲ್ಲಾ ಜನರು ಹೇಳಿದರು; "ಇಂತಹ ಭಾಗ್ಯ ನಮಗೆ ಎಲ್ಲಿದೆ?" ಹೀಗೆ ಎರಡೂ ಗುಂಪುಗಳು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ರಾಮನ ಪಾದಾರವಿಂದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದವು.
ಚೌಪಾಯಿ 281.1-4
एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं।बचन सप्रेम सुनत मन हरहीं।।
सीय मातु तेहि समय पठाईं।दासीं देखि सुअवसरु आईं।।
सावकास सुनि सब सिय सासू।आयउ जनकराज रनिवासू।।
कौसल्याँ सादर सनमानी।आसन दिए समय सम आनी।।
सीलु सनेह सकल दुहु ओरा।द्रवहिं देखि सुनि कुलिस कठोरा।।
पुलक सिथिल तन बारि बिलोचन।महि नख लिखन लगीं सब सोचन।।
सब सिय राम प्रीति कि सि मूरती।जनु करुना बहु बेष बिसूरति।।
सीय मातु कह बिधि बुधि बाँकी।जो पय फेनु फोर पबि टाँकी।।
ehi bidhi sakala manoratha karahīṁ |bacana saprema sunata mana harahīṁ ||
sīya mātu tehi samaya paṭhāīṁ |dāsīṁ dekhi suavasaru āīṁ ||
sāvakāsa suni saba siya sāsū |āyau janakarāja ranivāsū ||
kausalyā̃ sādara sanamānī |āsana die samaya sama ānī ||
sīlu saneha sakala duhu orā |dravahiṁ dekhi suni kulisa kaṭhorā ||
pulaka sithila tana bāri bilocana |mahi nakha likhana lagīṁ saba socana ||
saba siya rāma prīti ki si mūratī |janu karunā bahu beṣa bisūrati ||
sīya mātu kaha bidhi budhi bā̃kī |jo paya phenu phora pabi ṭā̃kī ||
ಈ ರೀತಿ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಮನದ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು; ಅವರ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಾತುಗಳು ಕೇಳಿದವರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದವು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ತಾಯಿ ತನ್ನ ದಾಸಿಯರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಳು; ಅವರು ಸಮಯ ಒಳಿತೆಂದು ನೋಡಿ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದರು. ಸೀತೆಯ ಅತ್ತೆಯರೆಲ್ಲರೂ ಬಿಡುವಿನಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಂದು ಕೇಳಿ, ಜನಕರಾಯನ ಸ್ತ್ರೀಲ ವಿಭಾಗವು ಅವರನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದಿತು. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಅವರನ್ನು ಗೌರವದಿಂದಲೂ ಮರ್ಯಾದೆಯಿಂದಲೂ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದಳು; ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಆಸನಗಳನ್ನು ತರಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಳು. ಎರಡು ಕಡೆಯೂ ಮೃದುತ್ವವೂ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಅಂಥವಾಗಿದ್ದವು; ಕಠಿನವಾದ ವಜ್ರಾಯುಧವೂ ನೋಡಿ ಕೇಳಿ ಕರಗಿಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರ ದೇಹಗಳು ನವಿರಿಸಿ ಸಡಲಿದವು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ದುಃಖದ ಯೋಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ತಮ್ಮ ಉಗುರುಗಳಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ಗೀಯತೊಡಗಿದರು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮೂರ್ತಿಗಳಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿದರು; ಕರುಣಾ ದೇವಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳನ್ನು ತಾಳಿ ಅತ್ತುಕೊಂಡಿರುವಳಂತಿತ್ತು. ಸೀತೆಯ ತಾಯಿ ಹೇಳಿದಳು: ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ತೀರ್ಪು ತಲೆಕೆಳಗಾದದ್ದು; ಹಾಲಿನ ನೊರೆಯನ್ನು ಒಡಿಸಲು ವಜ್ರಾಯುಧವನ್ನು ಉಳಿಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೊಡೆದಂತಿದೆ.
ದೋಹಾ 281
सुनिअ सुधा देखिअहिं गरल सब करतूति कराल।जहँ तहँ काक उलूक बक मानस सकृत मराल।।281।।
sunia sudhā dekhiahiṁ garala saba karatūti karāla |jahã tahã kāka ulūka baka mānasa sakṛta marāla ||281||
ಅಮೃತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೇವೆ, ಆದರೆ ನಾವು ನೋಡುವುದು ವಿಷ; ದೇವರ ಎಲ್ಲಾ ಕೃತ್ಯಗಳು ಭಯಾನಕ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಗೆಗಳು, ಗೂಬೆಗಳು, ಕೊಕ್ಕರುಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಹಂಸವು ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 282.1-4
सुनि ससोच कह देबि सुमित्रा।बिधि गति बड़ि बिपरीत बिचित्रा।।
जो सृजि पालइ हरइ बहोरी।बाल केलि सम बिधि मति भोरी।।
कौसल्या कह दोसु न काहू।करम बिबस दुख सुख छति लाहू।।
कठिन करम गति जान बिधाता।जो सुभ असुभ सकल फल दाता।।
ईस रजाइ सीस सबही कें।उतपति थिति लय बिषहु अमी कें।।
देबि मोह बस सोचिअ बादी।बिधि प्रपंचु अस अचल अनादी।।
भूपति जिअब मरब उर आनी।सोचिअ सखि लखि निज हित हानी।।
सीय मातु कह सत्य सुबानी।सुकृती अवधि अवधपति रानी।।
suni sasoca kaha debi sumitrā |bidhi gati baṛi biparīta bicitrā ||
jo sṛji pālai harai bahorī |bāla keli sama bidhi mati bhorī ||
kausalyā kaha dosu na kāhū |karama bibasa dukha sukha chati lāhū ||
kaṭhina karama gati jāna bidhātā |jo subha asubha sakala phala dātā ||
īsa rajāi sīsa sabahī keṁ |utapati thiti laya biṣahu amī keṁ ||
debi moha basa socia bādī |bidhi prapaṁcu asa acala anādī ||
bhūpati jiaba maraba ura ānī |socia sakhi lakhi nija hita hānī ||
sīya mātu kaha satya subānī |sukṛtī avadhi avadhapati rānī ||
ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಣಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ದುಃಖದಿಂದ ಹೇಳಿದಳು: "ವಿಧಿಯ ಮಾರ್ಗಗಳು ತುಂಬಾ ವಿರುದ್ಧವಾದವು, ವಿಚಿತ್ರವಾದವು. ಅದು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಸಾಕಿ ಮತ್ತೆ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ವಿಧಿಯ ಮನಸು ಮಕ್ಕಳ ಆಟದಂತೆ ಚಂಚಲವಾದದ್ದು." ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೇಳಿದಳು: "ಯಾರಿಗೂ ದೋಷವಿಲ್ಲ. ಕರ್ಮದ ವಶದಿಂದ ದುಃಖ ಸುಖ, ನಷ್ಟ ಲಾಭ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಕರ್ಮದ ಗತಿ ತಿಳಿಯಲು ಕಷ್ಟ; ಅದನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ, ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಟ್ಟ ಎಲ್ಲ ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುವವನು. ಈಶನ ಆಜ್ಞೆ ಎಲ್ಲರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇದೆ: ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಲಯದಲ್ಲಿ, ವಿಷದಲ್ಲಿ, ಅಮೃತದಲ್ಲಿ. ದೇವಿ, ಮೋಹದ ವಶದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸುವುದು ವ್ಯರ್ಥ; ವಿಧಿಯ ಜಾಲ ಹೀಗೆ ಅಚಲವಾದದ್ದು, ಅನಾದಿಯಾದದ್ದು. ರಾಜ ಬದುಕುತ್ತಾನೋ ಸಾಯುತ್ತಾನೋ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ, ಸ್ನೇಹಿತೆ, ನಮ್ಮ ನಷ್ಟ ಹಾನಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ನಾವು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ." ಸೀತೆಯ ತಾಯಿ ಹೇಳಿದಳು: "ನೀನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಅಧಿಪತಿಯ ರಾಣಿ, ಪುಣ್ಯಶೀಲಳೇ."
ದೋಹಾ 282
लखनु राम सिय जाहुँ बन भल परिनाम न पोचु।गहबरि हियँ कह कौसिला मोहि भरत कर सोचु।।282।।
lakhanu rāma siya jāhũ bana bhala parināma na pocu |gahabari hiyã kaha kausilā mohi bharata kara socu ||282||
ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮ, ಸೀತೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿ; ಫಲವು ಒಳ್ಳೆಯದೇ ಆಗುವುದು, ಕೆಟ್ಟದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಹೃದಯ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಭರತನಿಗಾಗಿಯೇ ನನಗೆ ಚಿಂತೆ ಇದೆ ಎಂದಳು.
ಚೌಪಾಯಿ 283.1-4
ईस प्रसाद असीस तुम्हारी।सुत सुतबधू देवसरि बारी।।
राम सपथ मैं कीन्ह न काऊ।सो करि कहउँ सखी सति भाऊ।।
भरत सील गुन बिनय बड़ाई।भायप भगति भरोस भलाई।।
कहत सारदहु कर मति हीचे।सागर सीप कि जाहिं उलीचे।।
जानउँ सदा भरत कुलदीपा।बार बार मोहि कहेउ महीपा।।
कसें कनकु मनि पारिखि पाएँ।पुरुष परिखिअहिं समयँ सुभाएँ।।
अनुचित आजु कहब अस मोरा।सोक सनेहँ सयानप थोरा।।
सुनि सुरसरि सम पावनि बानी।भईं सनेह बिकल सब रानी।।
īsa prasāda asīsa tumhārī |suta sutabadhū devasari bārī ||
rāma sapatha maiṁ kīnha na kāū |so kari kahaũ sakhī sati bhāū ||
bharata sīla guna binaya baṛāī |bhāyapa bhagati bharosa bhalāī ||
kahata sāradahu kara mati hīce |sāgara sīpa ki jāhiṁ ulīce ||
jānaũ sadā bharata kuladīpā |bāra bāra mohi kaheu mahīpā ||
kaseṁ kanaku mani pārikhi pāẽ |puruṣa parikhiahiṁ samayã subhāẽ ||
anucita āju kahaba asa morā |soka sanehã sayānapa thorā ||
suni surasari sama pāvani bānī |bhaīṁ saneha bikala saba rānī ||
ದೇವರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ, ನನ್ನ ಮಗ ಮತ್ತು ಸೊಸೆ ದೇವನದಿಯ ನೀರಿನಂತೆ ಪವಿತ್ರರು. ಇದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ನಾನು ರಾಮನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿಲ್ಲ; ಈಗ ಅವನ ಹೆಸರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ, ಗೆಳತಿ, ಸತ್ಯವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಭರತನ ಗುಣ, ಸದ್ಗುಣ, ವಿನಯ, ಮಹತ್ವ, ಸೋದರ ಪ್ರೀತಿ, ಭಕ್ತಿ, ನಂಬಿಕೆ, ಒಳ್ಮೆ. ಸರಸ್ವತಿಯ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಅವುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ತಡಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಚಿಪ್ಪಿನಿಂದ ಬರಿಯಬಹುದೇ? ಭರತ ಯಾವಾಗಲೂ ಕುಲದ ದೀಪ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ; ರಾಜನು ನನಗೆ ಮತ್ತತ್ತು ಮತ್ತತ್ತು ಹೇಳಿದನು. ಚಿನ್ನ ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಉಜ್ಜಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮಣಿಯನ್ನು ಆಭರಣ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮನುಷ್ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದು ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ನನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ, ಆದರೆ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಕಡಮೆ. ಗಂಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪವಿತ್ರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಎಲ್ಲ ರಾಣಿಯರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ವಿಚಲಿತರಾದರು.
ದೋಹಾ 283
कौसल्या कह धीर धरि सुनहु देबि मिथिलेसि।को बिबेकनिधि बल्लभहि तुम्हहि सकइ उपदेसि।।283।।
kausalyā kaha dhīra dhari sunahu debi mithilesi |ko bibekanidhi ballabhahi tumhahi sakai upadesi ||283||
ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಹೇಳಿದಳು: ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಣಿಯೇ, ಕೇಳಿ. ವಿವೇಕದ ಭಂಡಾರನಾದವನ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯಾದ ನಿಮಗೆ ಯಾರು ಉಪದೇಶಿಸಲು ಸಮರ್ಥರು?
ಚೌಪಾಯಿ 284.1-4
रानि राय सन अवसरु पाई।अपनी भाँति कहब समुझाई।।
रखिअहिं लखनु भरतु गबनहिं बन।जौं यह मत मानै महीप मन।।
तौ भल जतनु करब सुबिचारी।मोरें सौचु भरत कर भारी।।
गूढ़ सनेह भरत मन माही।रहें नीक मोहि लागत नाहीं।।
लखि सुभाउ सुनि सरल सुबानी।सब भइ मगन करुन रस रानी।।
नभ प्रसून झरि धन्य धन्य धुनि।सिथिल सनेहँ सिद्ध जोगी मुनि।।
सबु रनिवासु बिथकि लखि रहेऊ।तब धरि धीर सुमित्राँ कहेऊ।।
देबि दंड जुग जामिनि बीती।राम मातु सुनी उठी सप्रीती।।
rāni rāya sana avasaru pāī |apanī bhā̃ti kahaba samujhāī ||
rakhiahiṁ lakhanu bharatu gabanahiṁ bana |jauṁ yaha mata mānai mahīpa mana ||
tau bhala jatanu karaba subicārī |moreṁ saucu bharata kara bhārī ||
gūṛha saneha bharata mana māhī |raheṁ nīka mohi lāgata nāhīṁ ||
lakhi subhāu suni sarala subānī |saba bhai magana karuna rasa rānī ||
nabha prasūna jhari dhanya dhanya dhuni |sithila sanehã siddha jogī muni ||
sabu ranivāsu bithaki lakhi raheū |taba dhari dhīra sumitrā̃ kaheū ||
debi daṁḍa juga jāmini bītī |rāma mātu sunī uṭhī saprītī ||
ರಾಣಿ, ರಾಜನ ಬಳಿ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗ, ನಿನ್ನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ವಿವರಿಸಿ ಹೇಳು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹಿಂದೆ ಇಡಿ, ಭರತನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸೋಣ, ರಾಜನ ಮನಸ್ಸು ಈ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿದರೆ. ಆಗ ಒಳ್ಳೆಯ ಯೋಚನೆಯಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ಯೋಜನೆ ಮಾಡು, ಏಕೆಂದರೆ ಭರತನ ಬಗ್ಗೆ ನನ್ನ ಚಿಂತೆ ಭಾರಿ ಇದೆ. ಭರತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಗುಪ್ತವಾದ ಪ್ರೀತಿ ಇದೆ; ಅವನು ಹಿಂದೆ ಉಳಿದರೆ ನನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅವಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವಳ ಸರಳವಾದ ಇಂಪಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಎಲ್ಲಾ ರಾಣಿಯರು ಕರುಣಾ ರಸದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ಆಕಾಶದಿಂದ ಹೂವುಗಳು ಸುರಿದವು, ಧನ್ಯೆ, ಧನ್ಯೆ ಎಂಬ ಶಬ್ದದೊಂದಿಗೆ; ಸಿದ್ಧರು, ಯೋಗಿಗಳು, ಮುನಿಗಳು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸೋರಿಹೋದರು. ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಅವಳನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತಿತ್ತು; ಆಗ ಧೈರ್ಯ ತಾಳಿ ಸುಮಿತ್ರೆ ಮಾತನಾಡಿದಳು. ದೇವಿ, ಎರಡು ದಂಡ ರಾತ್ರಿ ಕಳೆಯಿತು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನ ತಾಯಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಎದ್ದಳು.
ದೋಹಾ 284
बेगि पाउ धारिअ थलहि कह सनेहँ सतिभाय।हमरें तौ अब ईस गति के मिथिलेस सहाय।।284।।
begi pāu dhāria thalahi kaha sanehã satibhāya |hamareṁ tau aba īsa gati ke mithilesa sahāya ||284||
ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು: 'ಬೇಗನೆ ನಿಮ್ಮ ಪಾದಗಳನ್ನು ನಿಮ್ಮ ವಾಸಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿ. ನಮಗೀಗ ದೇವರು ಅಥವಾ ಮಿಥಿಲೆಯ ಒಡೆಯನಾದ ಸಹಾಯಕನೇ ಆಶ್ರಯ.'
ಚೌಪಾಯಿ 285.1-4
लखि सनेह सुनि बचन बिनीता।जनकप्रिया गह पाय पुनीता।।
देबि उचित असि बिनय तुम्हारी।दसरथ घरिनि राम महतारी।।
प्रभु अपने नीचहु आदरहीं।अगिनि धूम गिरि सिर तिनु धरहीं।।
सेवकु राउ करम मन बानी।सदा सहाय महेसु भवानी।।
रउरे अंग जोगु जग को है।दीप सहाय कि दिनकर सोहै।।
रामु जाइ बनु करि सुर काजू।अचल अवधपुर करिहहिं राजू।।
अमर नाग नर राम बाहुबल।सुख बसिहहिं अपनें अपने थल।।
यह सब जागबलिक कहि राखा।देबि न होइ मुधा मुनि भाषा।।
lakhi saneha suni bacana binītā |janakapriyā gaha pāya punītā ||
debi ucita asi binaya tumhārī |dasaratha gharini rāma mahatārī ||
prabhu apane nīcahu ādarahīṁ |agini dhūma giri sira tinu dharahīṁ ||
sevaku rāu karama mana bānī |sadā sahāya mahesu bhavānī ||
raure aṁga jogu jaga ko hai |dīpa sahāya ki dinakara sohai ||
rāmu jāi banu kari sura kājū |acala avadhapura karihahiṁ rājū ||
amara nāga nara rāma bāhubala |sukha basihahiṁ apaneṁ apane thala ||
yaha saba jāgabalika kahi rākhā |debi na hoi mudhā muni bhāṣā ||
ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ವಿನಮ್ರವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಜನಕನ ಪ್ರಿಯಳು ಆಕೆಯ ಪವಿತ್ರವಾದ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಳು. "ದೇವಿ, ನಿಮ್ಮ ಈ ವಿನಯ ಒಪ್ಪಿಗೆಯೇ; ನೀವು ದಶರಥನ ಹೆಂಡತಿ, ರಾಮನ ತಾಯಿ." "ದೊಡ್ಡವರು ತಮಗಿಂತ ಕೆಳಗಿನವರನ್ನೂ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಬೆಂಕಿ ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊಗೆಯನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ, ಪರ್ವತ ತನ್ನ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ." "ಜನಕ ರಾಜ ಕರ್ಮ, ಮನಸ್ಸು, ವಾಕ್ಕಿನಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಸೇವಕ; ಮಹೇಶ ಮತ್ತು ಭವಾನಿ ಯಾವಾಗಲೂ ನಿಮ್ಮ ಸಹಾಯಕರು." "ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಯಾರು ಯೋಗ್ಯರು? ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲು ದೀಪ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆಯೇ?" "ರಾಮ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಅಚಲವಾದ ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಗರದಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ." "ರಾಮನ ಭುಜಬಲದಿಂದ, ದೇವತೆಗಳು, ನಾಗರು, ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ." "ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ; ದೇವಿ, ಮುನಿಯ ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗದು."
ದೋಹಾ 285
अस कहि पग परि पेम अति सिय हित बिनय सुनाइ।सिय समेत सियमातु तब चली सुआयसु पाइ।।285।।
asa kahi paga pari pema ati siya hita binaya sunāi |siya sameta siyamātu taba calī suāyasu pāi ||285||
ಹಾಗೆ ಹೇಳಿ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಆಕೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಿದ್ದು, ಸೀತೆಯ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದಳು. ಆಗ ಸೀತೆಯ ತಾಯಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ತಗ್ಗೊಂಡು, ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಹೊರಟರು.
ಚೌಪಾಯಿ 286.1-4
प्रिय परिजनहि मिली बैदेही।जो जेहि जोगु भाँति तेहि तेही।।
तापस बेष जानकी देखी।भा सबु बिकल बिषाद बिसेषी।।
जनक राम गुर आयसु पाई।चले थलहि सिय देखी आई।।
लीन्हि लाइ उर जनक जानकी।पाहुन पावन पेम प्रान की।।
उर उमगेउ अंबुधि अनुरागू।भयउ भूप मनु मनहुँ पयागू।।
सिय सनेह बटु बाढ़त जोहा।ता पर राम पेम सिसु सोहा।।
चिरजीवी मुनि ग्यान बिकल जनु।बूड़त लहेउ बाल अवलंबनु।।
मोह मगन मति नहिं बिदेह की।महिमा सिय रघुबर सनेह की।।
priya parijanahi milī baidehī |jo jehi jogu bhā̃ti tehi tehī ||
tāpasa beṣa jānakī dekhī |bhā sabu bikala biṣāda biseṣī ||
janaka rāma gura āyasu pāī |cale thalahi siya dekhī āī ||
līnhi lāi ura janaka jānakī |pāhuna pāvana pema prāna kī ||
ura umageu aṁbudhi anurāgū |bhayau bhūpa manu manahũ payāgū ||
siya saneha baṭu bāṛhata johā |tā para rāma pema sisu sohā ||
cirajīvī muni gyāna bikala janu |būṛata laheu bāla avalaṁbanu ||
moha magana mati nahiṁ bideha kī |mahimā siya raghubara saneha kī ||
ವೈದೇಹಿ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಕುಟುಂಬದ ಸೇವಕರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದಳು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಅವರವರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ. ತಪಸ್ವಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಎಲ್ಲರೂ ದುಃಖದಿಂದ ಕುಸಿದರು, ಅವರ ವಿಷಾದ ವಿಶೇಷವಾಗಿತ್ತು. ರಾಮ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನ ಆಜ್ಞೆ ಪಡೆದು, ಜನಕ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬಂದನು. ಜನಕ ಜಾನಕಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಎದೆಗೆ ಅಣೆದನು, ಪ್ರೀತಿಯ ಜೀವನದ ಪವಿತ್ರ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ. ಪ್ರೀತಿಯ ಸಾಗರ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹೊಮ್ಮಿತು, ರಾಜನ ಮನಸು ಪ್ರಯಾಗದಂತಾಯಿತು. ಸೀತೆಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯ ಆಲದ ಮರ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು, ಅದರ ಮೇಲೆ ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಯ ಶಿಶು ಹೊಳೆಯಿತು. ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಕ ಮುನಿ, ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಕಲಕಿ, ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಬಾಲಕನನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಪಡೆದಂತೆ. ವಿದೇಹನ ಮನಸು ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಲಿಲ್ಲ; ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಹಿಮೆಯೇ ಅವನನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿತು.
ದೋಹಾ 286
सिय पितु मातु सनेह बस बिकल न सकी सँभारि।धरनिसुताँ धीरजु धरेउ समउ सुधरमु बिचारि।।286।।
siya pitu mātu saneha basa bikala na sakī sãbhāri |dharanisutā̃ dhīraju dhareu samau sudharamu bicāri ||286||
ಸೀತೆ, ತನ್ನ ತಂದೆ ತಾಯಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕುಗ್ಗಿ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಅದುಕಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಭೂಮಿಯ ಮಗಳು, ಸಮಯವನ್ನು ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ, ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಾಳಿಕೊಂಡಳು.
ಚೌಪಾಯಿ 287.1-4
तापस बेष जनक सिय देखी।भयउ पेमु परितोषु बिसेषी।।
पुत्रि पवित्र किए कुल दोऊ।सुजस धवल जगु कह सबु कोऊ।।
जिति सुरसरि कीरति सरि तोरी।गवनु कीन्ह बिधि अंड करोरी।।
गंग अवनि थल तीनि बड़ेरे।एहिं किए साधु समाज घनेरे।।
पितु कह सत्य सनेहँ सुबानी।सीय सकुच महुँ मनहुँ समानी।।
पुनि पितु मातु लीन्ह उर लाई।सिख आसिष हित दीन्हि सुहाई।।
कहति न सीय सकुचि मन माहीं।इहाँ बसब रजनीं भल नाहीं।।
लखि रुख रानि जनायउ राऊ।हृदयँ सराहत सीलु सुभाऊ।।
tāpasa beṣa janaka siya dekhī |bhayau pemu paritoṣu biseṣī ||
putri pavitra kie kula doū |sujasa dhavala jagu kaha sabu koū ||
jiti surasari kīrati sari torī |gavanu kīnha bidhi aṁḍa karorī ||
gaṁga avani thala tīni baṛere |ehiṁ kie sādhu samāja ghanere ||
pitu kaha satya sanehã subānī |sīya sakuca mahũ manahũ samānī ||
puni pitu mātu līnha ura lāī |sikha āsiṣa hita dīnhi suhāī ||
kahati na sīya sakuci mana māhīṁ |ihā̃ basaba rajanīṁ bhala nāhīṁ ||
lakhi rukha rāni janāyau rāū |hṛdayã sarāhata sīlu subhāū ||
ತಪಸ್ವಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದ ಜನಕನಿಗೆ ಮಹತ್ತಾದ ಪ್ರೀತಿಯು, ಆಳವಾದ ಸಂತೃಪ್ತಿಯು ಉಂಟಾಯಿತು. ಮಗಳೇ, ಎರಡು ಕುಲಗಳನ್ನು ನೀ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿದೆ; ನಿನ್ನ ಶುಭ್ರವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಹೊಗಳುತ್ತಾರೆ. ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯ ನದಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಮೀರಿ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಕೋಟಿ ಅಂಡಗಳ ಮೂಲಕ ಹರಿದಿದೆ. ಗಂಗೆಗೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ದೊಡ್ಡ ಸ್ಥಳಗಳು ಮಾತ್ರ, ಆದರೆ ನೀ ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಸಾಧು ಸಮಾಜಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ತಂದೆ ಸತ್ಯವಾದ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದನು, ಸೀತೆ ತನ್ನ ಸಂಕೋಚದಲ್ಲಿ ಮನಸಾರ ಮುಳುಗಿದಂತಾಯಿತು. ನಂತರ ತಂದೆಯು ತಾಯಿಯು ಅವಳನ್ನು ಎದೆಗೆ ಅಣಿದುಕೊಂಡು, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರು. ಸೀತೆ ಏನೂ ಹೇಳದೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕೋಚಿಸಿದಳು, ಇಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಇರುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ ಎಂದು. ಅವಳ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದ ರಾಣಿ ಅದನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಳು, ಸೀತೆಯ ಮೃದುವಾದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹೊಗಳಿದಳು.
ದೋಹಾ 287
बार बार मिलि भेंट सिय बिदा कीन्ह सनमानि।कही समय सिर भरत गति रानि सुबानि सयानि।।287।।
bāra bāra mili bheṁṭa siya bidā kīnha sanamāni |kahī samaya sira bharata gati rāni subāni sayāni ||287||
ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಗೌರವದಿಂದ ವಿದಾಯ ಕೊಟ್ಟರು. ನಂತರ, ಮೃದುವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ರಾಣಿಯು, ಭರತನ ಪಯಣಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದಳು.
ಚೌಪಾಯಿ 288.1-4
सुनि भूपाल भरत ब्यवहारू।सोन सुगंध सुधा ससि सारू।।
मूदे सजल नयन पुलके तन।सुजसु सराहन लगे मुदित मन।।
सावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि।भरत कथा भव बंध बिमोचनि।।
धरम राजनय ब्रह्मबिचारू।इहाँ जथामति मोर प्रचारू।।
सो मति मोरि भरत महिमाही।कहै काह छलि छुअति न छाँही।।
बिधि गनपति अहिपति सिव सारद।कबि कोबिद बुध बुद्धि बिसारद।।
भरत चरित कीरति करतूती।धरम सील गुन बिमल बिभूती।।
समुझत सुनत सुखद सब काहू।सुचि सुरसरि रुचि निदर सुधाहू।।
suni bhūpāla bharata byavahārū |sona sugaṁdha sudhā sasi sārū ||
mūde sajala nayana pulake tana |sujasu sarāhana lage mudita mana ||
sāvadhāna sunu sumukhi sulocani |bharata kathā bhava baṁdha bimocani ||
dharama rājanaya brahmabicārū |ihā̃ jathāmati mora pracārū ||
so mati mori bharata mahimāhī |kahai kāha chali chuati na chā̃hī ||
bidhi ganapati ahipati siva sārada |kabi kobida budha buddhi bisārada ||
bharata carita kīrati karatūtī |dharama sīla guna bimala bibhūtī ||
samujhata sunata sukhada saba kāhū |suci surasari ruci nidara sudhāhū ||
ಭರತನ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾಜ, ಅದು ಸುಗಂಧ ಸೇರಿದ ಚಿನ್ನದಂತೆ, ಅಮೃತದಂತೆ, ಚಂದ್ರನ ಸಾರದಂತೆ ಇದ್ದು, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ, ದೇಹ ಆನಂದದಿಂದ ನವಿರಿ, ಸಂತೋಷದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭರತನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಗಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು. "ಗಮನವಿಟ್ಟು ಕೇಳು, ಸುಂದರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಸುಂದರ ಮುಖಿ: ಭರತನ ಕಥೆ ಸಂಸಾರ ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮ, ರಾಜನೀತಿ, ಬ್ರಹ್ಮ ಚಿಂತನೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅರಿವಿಗೆ ಎಷ್ಟೋ ಅಷ್ಟೇ ನನ್ನ ಕೌಶಲ ಇದೆ. ಭರತನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ನನ್ನ ಆ ಅರಿವು ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಮೋಸದಿಂದಲೂ ಅದರ ನೆರಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮ, ಗಣಪತಿ, ನಾಗರಾಜ, ಶಿವ, ಸರಸ್ವತಿ, ಕವಿಗಳು, ವಿದ್ವಾಂಸರು, ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಎಲ್ಲರೂ, ಭರತನ ಆಚರಣೆಗಳು, ಅವನ ಕೀರ್ತಿ, ಅವನ ಉತ್ತಮ ಕೃತ್ಯಗಳು, ಅವನ ಧರ್ಮ, ಅವನ ಸದ್ಗುಣ, ಅವನ ಗುಣ, ಅವನ ನಿರ್ಮಲ ತೇಜಸ್ಸು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಖ ನೀಡುವವು, ಅರಿತರೂ ಕೇಳಿದರೂ; ಅವುಗಳ ಸೌಂದರ್ಯ ಗಂಗಾನದಿಯಂತೆ ಪವಿತ್ರವಾದದ್ದು, ಅಮೃತವನ್ನೂ ಮಿಗಿಲಿದ್ದು.
ದೋಹಾ 288
निरवधि गुन निरुपम पुरुषु भरतु भरत सम जानि।कहिअ सुमेरु कि सेर सम कबिकुल मति सकुचानि।।288।।
niravadhi guna nirupama puruṣu bharatu bharata sama jāni |kahia sumeru ki sera sama kabikula mati sakucāni ||288||
ಭರತನು ಅಳತೆಯಿಲ್ಲದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು, ಹೋಲಿಸಲಾಗದ ಪುರುಷ; ಭರತನನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಮಾನವೆಂದು ತಿಳಿ. ಸುಮೇರು ಪರ್ವತವನ್ನು ಒಂದು ಸೇರ್ ತೂಕಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವೇ? ಕವಿಕುಲವೇ ಆಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತದೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 289.1-4
अगम सबहि बरनत बरबरनी।जिमि जलहीन मीन गमु धरनी।।
भरत अमित महिमा सुनु रानी।जानहिं रामु न सकहिं बखानी।।
बरनि सप्रेम भरत अनुभाऊ।तिय जिय की रुचि लखि कह राऊ।।
बहुरहिं लखनु भरतु बन जाहीं।सब कर भल सब के मन माहीं।।
देबि परंतु भरत रघुबर की।प्रीति प्रतीति जाइ नहिं तरकी।।
भरतु अवधि सनेह ममता की।जद्यपि रामु सीम समता की।।
परमारथ स्वारथ सुख सारे।भरत न सपनेहुँ मनहुँ निहारे।।
साधन सिद्ध राम पग नेहू।मोहि लखि परत भरत मत एहू।।
agama sabahi baranata barabaranī |jimi jalahīna mīna gamu dharanī ||
bharata amita mahimā sunu rānī |jānahiṁ rāmu na sakahiṁ bakhānī ||
barani saprema bharata anubhāū |tiya jiya kī ruci lakhi kaha rāū ||
bahurahiṁ lakhanu bharatu bana jāhīṁ |saba kara bhala saba ke mana māhīṁ ||
debi paraṁtu bharata raghubara kī |prīti pratīti jāi nahiṁ tarakī ||
bharatu avadhi saneha mamatā kī |jadyapi rāmu sīma samatā kī ||
paramāratha svāratha sukha sāre |bharata na sapanehũ manahũ nihāre ||
sādhana siddha rāma paga nehū |mohi lakhi parata bharata mata ehū ||
ಬಿಳಿಯ ವರ್ಣದವಳೇ, ವರ್ಣಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಭರತನು ಮುಟ್ಟಲಾಗದವನು, ನೀರಿಲ್ಲದ ಮೀನಿಗೆ ಭೂಮಿ ದಾಟಲಾಗದಂತೆ. ಕೇಳು, ರಾಣಿಯೇ: ಭರತನ ಮಹಿಮೆ ಅಪರಿಮಿತ. ರಾಮನು ಅದನ್ನು ತಿಳಿದರೂ, ಅವನಿಗೂ ಹೇಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಭರತನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ ರಾಜ, ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಇಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಮುಂದೆ ನುಡಿದನು. "ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂದಿರುಗಲಿ, ಭರತನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಲಿ: ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಳ್ಳೆಯದು ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ." "ಆದರೆ, ದೇವಿಯೇ, ಭರತ ಮತ್ತು ರಾಮನ ನಡುವಿನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಊಹಿಸಲಾಗದು." "ಭರತನು ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಮಮಕಾರದ ಎಲ್ಲೆಯವನು, ರಾಮನು ಸಮಭಾವದ ಎಲ್ಲೆಯವನಾದರೂ." "ಪರಮಾರ್ಥದ ಅಥವಾ ಲೌಕಿಕ ಲಾಭದ ಸುಖಗಳನ್ನು ಭರತನು ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಎಂದಿಗೂ ನೋಡಲಿಲ್ಲ." "ರಾಮನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯೇ ಅವನ ಸಾಧನ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಭರತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತದೆ."
ದೋಹಾ 289
भोरेहुँ भरत न पेलिहहिं मनसहुँ राम रजाइ।करिअ न सोचु सनेह बस कहेउ भूप बिलखाइ।।289।।
bhorehũ bharata na pelihahiṁ manasahũ rāma rajāi |karia na socu saneha basa kaheu bhūpa bilakhāi ||289||
ತಪ್ಪಾಗಿಯೂ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಭರತನು ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಮೀರಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರೀತಿಯ ವಶನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಬೇಡ ಎಂದು ರಾಜ ಅತ್ತುಕೊಂಡು ಹೇಳಿದನು.
परम्परानुसार यह खण्ड ‘वैराग्य-प्रबोध’ और ‘राम-आज्ञा-परायणता’ देता है: गृह-शोक/वियोग को धर्म-बुद्धि में बदलकर मन को स्थिर करता है, तथा भरत-चरित के श्रवण से ‘भव-बन्धन-बिमोचनि’ (पाठ में ही संकेत) फल माना जाता है।
सत्संग-परम्परा में प्रसंगानुसार ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम रामेति’ जप-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-चरित/आज्ञा-पालन के भाव में ‘राम-आज्ञा गुरु समान’ भाव-स्मरण हेतु नाम-संपुट प्रचलित है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.