Prakarana 29
त्याग-दीक्षा का सोपान: राज्य-सुख और गृह-रमणीयता के बीच ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानकर वैराग्य, करुणा, और धर्म-निष्ठा की परीक्षा। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रेम (स्नेह) को आसक्ति न बनने देकर उसे ‘आज्ञा-पालन’ और ‘राम-चरणानुराग’ में रूपान्तरित किया जाए।
అయోధ్యాకాండంలోని ఈ ఖండం ‘వియోగజనిత కరుణ’ను ‘ధర్మ-బుద్ధి’గా రూపాంతరం చేస్తుంది. నాలుగు రోజులు గడిచిన తరువాత నగర-సమాజపు ఆగ్రహం—‘సీతా-రాములు లేక తిరిగి రావడం శుభం కాదు’—అని, లోక-హృదయంలో రామ-సీయుగల అవిచ్ఛిన్నతను ప్రతిష్ఠిస్తుంది; అలాగే వన-జీవనాన్ని ‘కోటి అమరపుర సమానమైన సుఖాసనం’గా చెప్పి, త్యాగాన్నే పరమ-సుఖంగా ప్రకటిస్తుంది. ఆపై రాణీ-సమాజం, జనక-పరివార సంభాషణలో కరుణ రసం మరింత గాఢమవుతుంది; కానీ తులసీదాసు దాన్ని నిరాశగా మారనివ్వరు: సుమిత్రా–కౌసల్య వాణి ‘ఈశ-రజాయ’ ముందు దోషారోపణను నిషేధిస్తుంది. ఇదే నేలపై భరత-చరిత్ర మహిమ వస్తుంది—భక్తి యొక్క ఆదర్శం ‘రామ-ఆజ్ఞ’లో లీనమై, స్వార్థ-పరమార్థ రెండింటికీ అతీతం. ఈ విధంగా ఈ ఖండం సాధకునికి బోధిస్తుంది: స్నేహాన్ని శోధించి ‘అనురాగం’గా చేయాలి—ఇదే సోపాన-గతి.
In this prakarana
People
Verses
చౌపాయి 280.1-4
एहि बिधि बासर बीते चारी।रामु निरखि नर नारि सुखारी।।
दुहु समाज असि रुचि मन माहीं।बिनु सिय राम फिरब भल नाहीं।।
सीता राम संग बनबासू।कोटि अमरपुर सरिस सुपासू।।
परिहरि लखन रामु बैदेही।जेहि घरु भाव बाम बिधि तेही।।
दाहिन दइउ होइ जब सबही।राम समीप बसिअ बन तबही।।
मंदाकिनि मज्जनु तिहु काला।राम दरसु मुद मंगल माला।।
अटनु राम गिरि बन तापस थल।असनु अमिअ सम कंद मूल फल।।
सुख समेत संबत दुइ साता।पल सम होहिं न जनिअहिं जाता।।
ehi bidhi bāsara bīte cārī |rāmu nirakhi nara nāri sukhārī ||
duhu samāja asi ruci mana māhīṁ |binu siya rāma phiraba bhala nāhīṁ ||
sītā rāma saṁga banabāsū |koṭi amarapura sarisa supāsū ||
parihari lakhana rāmu baidehī |jehi gharu bhāva bāma bidhi tehī ||
dāhina daiu hoi jaba sabahī |rāma samīpa basia bana tabahī ||
maṁdākini majjanu tihu kālā |rāma darasu muda maṁgala mālā ||
aṭanu rāma giri bana tāpasa thala |asanu amia sama kaṁda mūla phala ||
sukha sameta saṁbata dui sātā |pala sama hohiṁ na janiahiṁ jātā ||
ఈ విధంగా నాలుగు రోజులు గడిచాయి, రాముని చూసి పురుషులు స్త్రీలు సంతోషించారు. రెండు సమూహాలలో అందరి మనసులో ఒకే కోరిక ఉంది, సీత రాములు లేకుండా తిరిగి వెళ్ళడం మంచిది కాదు. సీతా రాములతో కలిసి అరణ్యవాసం చేయడం కోటి స్వర్గాలకు సమానమైన సుఖం. లక్ష్మణ, రామ, వైదేహి వదిలి ఇంటిని ఇష్టపడేవాడికి విధి విరోధం. విధి అందరికీ అనుకూలంగా ఉన్నప్పుడే రాముని సమీపంలో అరణ్యంలో నివసించగలరు. మూడు కాలాలలో మందాకినిలో స్నానం చేస్తారు, రాముని దర్శనం ఆనంద మంగళాల మాల. రాముని పర్వతము, అరణ్యము, తపస్వుల స్థలములలో సంచరిస్తారు, వారి ఆహారం వేరు, దుంపలు, పండ్లు అమృతము వంటిది. ఆ సుఖముతో పధ్నాలుగు సంవత్సరాలు ఒక క్షణము వలె గడిచిపోవును, ఎవరు గడిచిపోయినది గ్రహించరు.
దోహా 280
एहि सुख जोग न लोग सब कहहिं कहाँ अस भागु।सहज सुभायँ समाज दुहु राम चरन अनुरागु।।280।।
ehi sukha joga na loga saba kahahiṁ kahā̃ asa bhāgu |sahaja subhāyã samāja duhu rāma carana anurāgu ||280||
"ఇటువంటి సుఖానికి మేము అర్హులం కాము" అని అందరూ అన్నారు; "అటువంటి భాగ్యం మాకు ఎక్కడ ఉంటుంది?" అలా ఇరు సమూహాలు సహజంగానే రాముని పాదాలయందు ప్రేమతో నిండిపోయాయి.
చౌపాయి 281.1-4
एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं।बचन सप्रेम सुनत मन हरहीं।।
सीय मातु तेहि समय पठाईं।दासीं देखि सुअवसरु आईं।।
सावकास सुनि सब सिय सासू।आयउ जनकराज रनिवासू।।
कौसल्याँ सादर सनमानी।आसन दिए समय सम आनी।।
सीलु सनेह सकल दुहु ओरा।द्रवहिं देखि सुनि कुलिस कठोरा।।
पुलक सिथिल तन बारि बिलोचन।महि नख लिखन लगीं सब सोचन।।
सब सिय राम प्रीति कि सि मूरती।जनु करुना बहु बेष बिसूरति।।
सीय मातु कह बिधि बुधि बाँकी।जो पय फेनु फोर पबि टाँकी।।
ehi bidhi sakala manoratha karahīṁ |bacana saprema sunata mana harahīṁ ||
sīya mātu tehi samaya paṭhāīṁ |dāsīṁ dekhi suavasaru āīṁ ||
sāvakāsa suni saba siya sāsū |āyau janakarāja ranivāsū ||
kausalyā̃ sādara sanamānī |āsana die samaya sama ānī ||
sīlu saneha sakala duhu orā |dravahiṁ dekhi suni kulisa kaṭhorā ||
pulaka sithila tana bāri bilocana |mahi nakha likhana lagīṁ saba socana ||
saba siya rāma prīti ki si mūratī |janu karunā bahu beṣa bisūrati ||
sīya mātu kaha bidhi budhi bā̃kī |jo paya phenu phora pabi ṭā̃kī ||
ఈ విధంగా వారందరూ తమ మనసుల కోరికలను చెప్పిరి; వారి ప్రేమతో నిండిన మాటలు విన్నవారి మనసులను హరించినవి. ఆ సమయంలో సీతా మాత తన దాసీలను పంపించింది; వారు సమయం అనుకూలమని చూచి తిరిగి వచ్చిరి. సీత యొక్క అత్తమార్లు అందరూ విరామంలో ఉన్నారని విని, జనక రాజు యొక్క స్త్రీల విభాగము వారిని చూచుటకు వచ్చింది. కౌసల్య వారిని గౌరవంతోను మర్యాదతోను స్వాగతించింది; సమయానుసారం ఆసనములను తీసుకువచ్చి వారికి ఇచ్చింది. ఇరు పక్కలా సౌశీల్యమును ప్రేమను చూచి విని కఠినమైన వజ్రాయుధము కూడా కరిగిపోవును. వారి శరీరములు గగ్గిలించి సోలిపోయినవి, కన్నులు కన్నీరుతో నిండినవి, అందరూ దుఃఖ భావములో మునిగి తమ గోరులతో నేలను గీయసాగిరి. వారందరూ సీతా రాముల యెడల ప్రేమ యొక్క మూర్తరూపములై తోచిరి; కరుణ దేవత అనేక రూపములు ధరించి ఏడుస్తున్నట్లున్నది. సీతా మాత అన్నది: సృష్టికర్త యొక్క తీర్పు తప్పుడైనది; పాల నురుపును బద్దలు కొట్టుటకు వజ్రాయుధమును ఉలిగా తీసుకొని కొట్టినట్లున్నది.
దోహా 281
सुनिअ सुधा देखिअहिं गरल सब करतूति कराल।जहँ तहँ काक उलूक बक मानस सकृत मराल।।281।।
sunia sudhā dekhiahiṁ garala saba karatūti karāla |jahã tahã kāka ulūka baka mānasa sakṛta marāla ||281||
అమృతం గురించి వింటాము, కానీ మనం చూసేది విషం; దేవుని అన్ని చర్యలు భయంకరమైనవి. అన్నిచోట్లా కాకులు, గుడ్లగూబలు, కొంగలు ఉన్నాయి, అయితే హంస అరుదుగా ఒకసారి మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
చౌపాయి 282.1-4
सुनि ससोच कह देबि सुमित्रा।बिधि गति बड़ि बिपरीत बिचित्रा।।
जो सृजि पालइ हरइ बहोरी।बाल केलि सम बिधि मति भोरी।।
कौसल्या कह दोसु न काहू।करम बिबस दुख सुख छति लाहू।।
कठिन करम गति जान बिधाता।जो सुभ असुभ सकल फल दाता।।
ईस रजाइ सीस सबही कें।उतपति थिति लय बिषहु अमी कें।।
देबि मोह बस सोचिअ बादी।बिधि प्रपंचु अस अचल अनादी।।
भूपति जिअब मरब उर आनी।सोचिअ सखि लखि निज हित हानी।।
सीय मातु कह सत्य सुबानी।सुकृती अवधि अवधपति रानी।।
suni sasoca kaha debi sumitrā |bidhi gati baṛi biparīta bicitrā ||
jo sṛji pālai harai bahorī |bāla keli sama bidhi mati bhorī ||
kausalyā kaha dosu na kāhū |karama bibasa dukha sukha chati lāhū ||
kaṭhina karama gati jāna bidhātā |jo subha asubha sakala phala dātā ||
īsa rajāi sīsa sabahī keṁ |utapati thiti laya biṣahu amī keṁ ||
debi moha basa socia bādī |bidhi prapaṁcu asa acala anādī ||
bhūpati jiaba maraba ura ānī |socia sakhi lakhi nija hita hānī ||
sīya mātu kaha satya subānī |sukṛtī avadhi avadhapati rānī ||
దీనిని విని రాణి సుమిత్ర బాధతో అంది: "విధి మార్గాలు చాలా విరుద్ధమైనవి, విచిత్రమైనవి. అది సృష్టించి పోషించి మళ్లీ నాశనం చేస్తుంది; విధి మనసు బాలుని ఆటలా చంచలమైనది." కౌసల్య అంది: "ఎవరిపైనా నింద లేదు. కర్మ వశంతో దుఃఖము, సుఖము, నష్టము, లాభము పొందుతారు. కర్మ గతి తెలుసుకోవడం కష్టం; దానిని సృష్టికర్త మాత్రమే తెలుసుకుంటాడు, మంచి చెడు అన్ని ఫలాలను ఇచ్చేవాడు. ఈశ్వరుని ఆజ్ఞ అందరి తలపై ఉంది: సృష్టిలో, స్థితిలో, లయలో, విషంలో, అమృతంలో. దేవి, మోహం వశంలో చింతించడం వ్యర్థం; విధి జాల ఇలా అచలమైనది, అనాదియైనది. రాజు బ్రతికి ఉంటాడో చనిపోతాడో అని ఆలోచించి, స్నేహితురాలి, మన నష్టాన్ని హానిని చూసి మనం చింతిస్తున్నాం." సీత తల్లి అంది: "నీవు నిజంగా మంచిగా మాట్లాడుతున్నావు, అయోధ్యాధిపతియైన రాణీ, పుణ్యశీలురాలి."
దోహా 282
लखनु राम सिय जाहुँ बन भल परिनाम न पोचु।गहबरि हियँ कह कौसिला मोहि भरत कर सोचु।।282।।
lakhanu rāma siya jāhũ bana bhala parināma na pocu |gahabari hiyã kaha kausilā mohi bharata kara socu ||282||
లక్ష్మణుడు, రాముడు, సీత అరణ్యానికి వెళ్ళనివ్వండి; ఫలితం మంచిదే ఉంటుంది, చెడుగా ఉండదు. అని చెప్పి, హృదయం భావోద్వేగానికి గురైన కౌసల్య, భరతుని గురించే నాకు చింత ఉంది అని అన్నది.
చౌపాయి 283.1-4
ईस प्रसाद असीस तुम्हारी।सुत सुतबधू देवसरि बारी।।
राम सपथ मैं कीन्ह न काऊ।सो करि कहउँ सखी सति भाऊ।।
भरत सील गुन बिनय बड़ाई।भायप भगति भरोस भलाई।।
कहत सारदहु कर मति हीचे।सागर सीप कि जाहिं उलीचे।।
जानउँ सदा भरत कुलदीपा।बार बार मोहि कहेउ महीपा।।
कसें कनकु मनि पारिखि पाएँ।पुरुष परिखिअहिं समयँ सुभाएँ।।
अनुचित आजु कहब अस मोरा।सोक सनेहँ सयानप थोरा।।
सुनि सुरसरि सम पावनि बानी।भईं सनेह बिकल सब रानी।।
īsa prasāda asīsa tumhārī |suta sutabadhū devasari bārī ||
rāma sapatha maiṁ kīnha na kāū |so kari kahaũ sakhī sati bhāū ||
bharata sīla guna binaya baṛāī |bhāyapa bhagati bharosa bhalāī ||
kahata sāradahu kara mati hīce |sāgara sīpa ki jāhiṁ ulīce ||
jānaũ sadā bharata kuladīpā |bāra bāra mohi kaheu mahīpā ||
kaseṁ kanaku mani pārikhi pāẽ |puruṣa parikhiahiṁ samayã subhāẽ ||
anucita āju kahaba asa morā |soka sanehã sayānapa thorā ||
suni surasari sama pāvani bānī |bhaīṁ saneha bikala saba rānī ||
దేవుని కృపానుగ్రహం, మీ అనుగ్రహం వలన, నా కుమారుడు, కోడలు దేవనది నీటివలె పవిత్రులు. ఇంతకు ముందు నేను రాముని పేరు ప్రమాణం చేయలేదు; ఇప్పుడు అతని పేరు ప్రమాణం చేస్తున్నాను, స్నేహితురాలితో, సత్యమైన హృదయంతో చెబుతున్నాను. భరతుని గుణము, సద్గుణము, వినయము, గొప్పతనము, సోదర ప్రేమ, భక్తి, నమ్మకము, మంచితనము. సరస్వతి బుద్ధి కూడా వాటిని వర్ణించడానికి సంకోచిస్తుంది. సముద్రాన్ని గవ్వతో ఎండగొట్టగలమా? భరతుడు ఎల్లప్పుడూ వంశానికి దీపం అని తెలుసుకున్నాను; రాజు కూడా నాకు మళ్లీ మళ్లీ చెప్పాడు. బంగారం రాయితో పరీక్షించబడుతుంది, మణిని నగల వ్యాపారి గుర్తిస్తాడు; మనిషి కాలంలో తన స్వభావం ద్వారా పరీక్షించబడతాడు. నేడు ఇలా చెప్పడం నాకు తగదు, కాని దుఃఖంలోను ప్రేమలోను జ్ఞానం తక్కువ. గంగకు సమానమైన పవిత్రమైన మాటలు విని, అన్ని రాణులు ప్రేమతో విచలితులయ్యారు.
దోహా 283
कौसल्या कह धीर धरि सुनहु देबि मिथिलेसि।को बिबेकनिधि बल्लभहि तुम्हहि सकइ उपदेसि।।283।।
kausalyā kaha dhīra dhari sunahu debi mithilesi |ko bibekanidhi ballabhahi tumhahi sakai upadesi ||283||
ధైర్యాన్ని పుణికిపుచ్చుకొని కౌసల్య అన్నది: మిథిల దేవీ, వినండి. వివేక నిధియైన వాని ప్రియ భార్య అయిన మీకు ఎవరు ఉపదేశించగలరు?
చౌపాయి 284.1-4
रानि राय सन अवसरु पाई।अपनी भाँति कहब समुझाई।।
रखिअहिं लखनु भरतु गबनहिं बन।जौं यह मत मानै महीप मन।।
तौ भल जतनु करब सुबिचारी।मोरें सौचु भरत कर भारी।।
गूढ़ सनेह भरत मन माही।रहें नीक मोहि लागत नाहीं।।
लखि सुभाउ सुनि सरल सुबानी।सब भइ मगन करुन रस रानी।।
नभ प्रसून झरि धन्य धन्य धुनि।सिथिल सनेहँ सिद्ध जोगी मुनि।।
सबु रनिवासु बिथकि लखि रहेऊ।तब धरि धीर सुमित्राँ कहेऊ।।
देबि दंड जुग जामिनि बीती।राम मातु सुनी उठी सप्रीती।।
rāni rāya sana avasaru pāī |apanī bhā̃ti kahaba samujhāī ||
rakhiahiṁ lakhanu bharatu gabanahiṁ bana |jauṁ yaha mata mānai mahīpa mana ||
tau bhala jatanu karaba subicārī |moreṁ saucu bharata kara bhārī ||
gūṛha saneha bharata mana māhī |raheṁ nīka mohi lāgata nāhīṁ ||
lakhi subhāu suni sarala subānī |saba bhai magana karuna rasa rānī ||
nabha prasūna jhari dhanya dhanya dhuni |sithila sanehã siddha jogī muni ||
sabu ranivāsu bithaki lakhi raheū |taba dhari dhīra sumitrā̃ kaheū ||
debi daṁḍa juga jāmini bītī |rāma mātu sunī uṭhī saprītī ||
రాణీ, రాజు దగ్గర అవకాశం దొరికినప్పుడు, నీ మట్టుకు అతనికి వివరించి చెప్పు. లక్ష్మణుడిని వెనకే ఉంచి, భరతుడిని అడవికి పంపిద్దాం, రాజు మనసు ఈ సలహాను అంగీకరిస్తే. అప్పుడు మంచి ఆలోచనతో మంచి పథకం చేయి, ఎందుకంటే భరతుడి గురించి నా బాధ భారీగా ఉంది. భరతుడి మనసులో లోతైన దాగిన ప్రేమ ఉంది; అతను వెనకే ఉంటే నాకు మంచిగా అనిపించడం లేదు. ఆమె స్వభావాన్ని చూసి, ఆమె సరళమైన ఇంపైన మాటలను విని, అందరూ రాణులు కరుణా రసంలో మునిగిపోయారు. ఆకాశం నుండి పువ్వులు కురిసాయి, ధన్య, ధన్య అనే శబ్దంతో; సిద్ధులు, యోగులు, మునులు ప్రేమతో సొలసిపోయారు. అంతఃపురమంతా విస్మయంతో ఆమెనే చూస్తూ నిలిచింది; అప్పుడు ధైర్యం తీసుకుని సుమిత్ర మాట్లాడింది. దేవీ, రెండు దండాల రాత్రి గడిచింది. దీన్ని విని రాముని తల్లి ప్రేమతో లేచింది.
దోహా 284
बेगि पाउ धारिअ थलहि कह सनेहँ सतिभाय।हमरें तौ अब ईस गति के मिथिलेस सहाय।।284।।
begi pāu dhāria thalahi kaha sanehã satibhāya |hamareṁ tau aba īsa gati ke mithilesa sahāya ||284||
ప్రేమతో నిజాయితీతో ఆమె అన్నది: 'త్వరగా మీ పాదాలను మీ వసతికి త్రిప్పండి. మాకు ఇప్పుడు దేవుడు లేదా మిథిలా నగర ప్రభువైన సహాయకుడే శరణ్యం.'
చౌపాయి 285.1-4
लखि सनेह सुनि बचन बिनीता।जनकप्रिया गह पाय पुनीता।।
देबि उचित असि बिनय तुम्हारी।दसरथ घरिनि राम महतारी।।
प्रभु अपने नीचहु आदरहीं।अगिनि धूम गिरि सिर तिनु धरहीं।।
सेवकु राउ करम मन बानी।सदा सहाय महेसु भवानी।।
रउरे अंग जोगु जग को है।दीप सहाय कि दिनकर सोहै।।
रामु जाइ बनु करि सुर काजू।अचल अवधपुर करिहहिं राजू।।
अमर नाग नर राम बाहुबल।सुख बसिहहिं अपनें अपने थल।।
यह सब जागबलिक कहि राखा।देबि न होइ मुधा मुनि भाषा।।
lakhi saneha suni bacana binītā |janakapriyā gaha pāya punītā ||
debi ucita asi binaya tumhārī |dasaratha gharini rāma mahatārī ||
prabhu apane nīcahu ādarahīṁ |agini dhūma giri sira tinu dharahīṁ ||
sevaku rāu karama mana bānī |sadā sahāya mahesu bhavānī ||
raure aṁga jogu jaga ko hai |dīpa sahāya ki dinakara sohai ||
rāmu jāi banu kari sura kājū |acala avadhapura karihahiṁ rājū ||
amara nāga nara rāma bāhubala |sukha basihahiṁ apaneṁ apane thala ||
yaha saba jāgabalika kahi rākhā |debi na hoi mudhā muni bhāṣā ||
ప్రేమను చూచి, వినయమైన మాటలను విని, జనకుని ప్రియురాలు ఆమె పవిత్రమైన పాదాలను పట్టుకుంది. "దేవీ, నీ వినయం తగినదే; నీవు దశరథుని భార్యవు, రాముని తల్లివి." "గొప్పవారు తమకంటే తక్కువవారిని కూడా గౌరవిస్తారు; అగ్ని తన తలపై పొగను మోస్తుంది, పర్వతం తన శిఖరంపై గడ్డిని మోస్తుంది." "జనక మహారాజు కర్మ, మనస్సు, వాక్కులతో నీ సేవకుడు; మహేశుడు, భవాని ఎల్లప్పుడూ నీ సహాయకులు." "ఈ లోకంలో నీకు సహాయం చేయడానికి ఎవరు అర్హులు? సూర్యునికి ప్రకాశించడానికి దీపం సహాయం చేస్తుందా?" "రాముడు అడవికి వెళ్లి దేవతల కార్యం చేసి, తరువాత అచలమైన అయోధ్యా నగరంలో పాలన చేస్తారు." "రాముని భుజబలం చేత, దేవతలు, నాగులు, మనుష్యులు అందరూ తమ తమ స్థానాలలో సుఖంగా ఉంటారు." "ఇవన్నీ యాజ్ఞవల్క్యుడు చెప్పాడు; దేవీ, ముని మాట అసత్యం కాదు."
దోహా 285
अस कहि पग परि पेम अति सिय हित बिनय सुनाइ।सिय समेत सियमातु तब चली सुआयसु पाइ।।285।।
asa kahi paga pari pema ati siya hita binaya sunāi |siya sameta siyamātu taba calī suāyasu pāi ||285||
ఇట్లు చెప్పి, అత్యధిక ప్రేమతో ఆమె పాదాలకు వాలి, సీత హితము కొరకు విన్నపము చేసింది. అప్పుడు సీత తల్లి, సీతను వెంట తీసుకొని, అనుమతి పొంది బయలుదేరింది.
చౌపాయి 286.1-4
प्रिय परिजनहि मिली बैदेही।जो जेहि जोगु भाँति तेहि तेही।।
तापस बेष जानकी देखी।भा सबु बिकल बिषाद बिसेषी।।
जनक राम गुर आयसु पाई।चले थलहि सिय देखी आई।।
लीन्हि लाइ उर जनक जानकी।पाहुन पावन पेम प्रान की।।
उर उमगेउ अंबुधि अनुरागू।भयउ भूप मनु मनहुँ पयागू।।
सिय सनेह बटु बाढ़त जोहा।ता पर राम पेम सिसु सोहा।।
चिरजीवी मुनि ग्यान बिकल जनु।बूड़त लहेउ बाल अवलंबनु।।
मोह मगन मति नहिं बिदेह की।महिमा सिय रघुबर सनेह की।।
priya parijanahi milī baidehī |jo jehi jogu bhā̃ti tehi tehī ||
tāpasa beṣa jānakī dekhī |bhā sabu bikala biṣāda biseṣī ||
janaka rāma gura āyasu pāī |cale thalahi siya dekhī āī ||
līnhi lāi ura janaka jānakī |pāhuna pāvana pema prāna kī ||
ura umageu aṁbudhi anurāgū |bhayau bhūpa manu manahũ payāgū ||
siya saneha baṭu bāṛhata johā |tā para rāma pema sisu sohā ||
cirajīvī muni gyāna bikala janu |būṛata laheu bāla avalaṁbanu ||
moha magana mati nahiṁ bideha kī |mahimā siya raghubara saneha kī ||
వైదేహి తన ప్రియ కుటుంబ సేవకులను కలిసింది, ప్రతి ఒక్కరికి వారికి తగిన విధంగా. తపస్వి వేషంలో జానకిని చూసి, అందరూ విచారంతో మునిగిపోయారు, వారి దుఃఖం మిక్కిలిగా ఉంది. రాముడు మరియు గురువు అనుమతి పొంది, జనకుడు ఆ స్థలానికి వెళ్లి సీతను చూసి వచ్చాడు. జనకుడు జానకిని తన హృదయానికి ఆనుకున్నాడు, ప్రేమ జీవితానికి పవిత్ర అతిథిగా. ప్రేమ సముద్రం అతని హృదయంలో పొంగింది, రాజు మనసు ప్రయాగ వంటిదైంది. సీత యంటే ప్రేమ యొక్క మర్రిచెట్టు అక్కడ పెరుగుతున్నదని చూసాడు, దానిమీద రాముని ప్రేమ శిశువు ప్రకాశించింది. దీర్ఘాయుష్కుడైన ముని, జ్ఞానంలో కలిగి, మునిగిపోతున్నప్పుడు బాలుడిని ఆధారంగా పొందినట్లు. విదేహుని మనసు మోహంలో మునగలేదు; సీత మరియు రాముని ప్రేమ యొక్క మహిమే అతనిని ముంచెత్తింది.
దోహా 286
सिय पितु मातु सनेह बस बिकल न सकी सँभारि।धरनिसुताँ धीरजु धरेउ समउ सुधरमु बिचारि।।286।।
siya pitu mātu saneha basa bikala na sakī sãbhāri |dharanisutā̃ dhīraju dhareu samau sudharamu bicāri ||286||
సీత, తన తండ్రి తల్లిపై ప్రేమలో మునిగి విచలితయై తనను తాను నియంత్రించుకోలేకపోయింది; కాని భూమి కూతురు, సమయాన్ని తన ధర్మాన్ని చింతించి, ధైర్యాన్ని పుచ్చుకుంది.
చౌపాయి 287.1-4
तापस बेष जनक सिय देखी।भयउ पेमु परितोषु बिसेषी।।
पुत्रि पवित्र किए कुल दोऊ।सुजस धवल जगु कह सबु कोऊ।।
जिति सुरसरि कीरति सरि तोरी।गवनु कीन्ह बिधि अंड करोरी।।
गंग अवनि थल तीनि बड़ेरे।एहिं किए साधु समाज घनेरे।।
पितु कह सत्य सनेहँ सुबानी।सीय सकुच महुँ मनहुँ समानी।।
पुनि पितु मातु लीन्ह उर लाई।सिख आसिष हित दीन्हि सुहाई।।
कहति न सीय सकुचि मन माहीं।इहाँ बसब रजनीं भल नाहीं।।
लखि रुख रानि जनायउ राऊ।हृदयँ सराहत सीलु सुभाऊ।।
tāpasa beṣa janaka siya dekhī |bhayau pemu paritoṣu biseṣī ||
putri pavitra kie kula doū |sujasa dhavala jagu kaha sabu koū ||
jiti surasari kīrati sari torī |gavanu kīnha bidhi aṁḍa karorī ||
gaṁga avani thala tīni baṛere |ehiṁ kie sādhu samāja ghanere ||
pitu kaha satya sanehã subānī |sīya sakuca mahũ manahũ samānī ||
puni pitu mātu līnha ura lāī |sikha āsiṣa hita dīnhi suhāī ||
kahati na sīya sakuci mana māhīṁ |ihā̃ basaba rajanīṁ bhala nāhīṁ ||
lakhi rukha rāni janāyau rāū |hṛdayã sarāhata sīlu subhāū ||
తపస్వి వేషంలో సీతను చూచిన జనకునికి గొప్ప ప్రేమను, లోతైన సంతృప్తిని కలిగింది. కూతురు, ఇరు వంశాలను నీవు పవిత్రం చేసి; నీ తెల్లని కీర్తిని లోకం అంతా పొగడుతున్నది. నీ కీర్తి నది గంగను మించి, బ్రహ్మ కోట్ల అండాల గుండా ప్రవహించింది. గంగకు భూమిలో మూడు గొప్ప స్థలాలు మాత్రమే, కానీ నీవు లెక్కలేనన్ని సాధు సమాజాలను ఏర్పరిచావు. తండ్రి నిజమైన ప్రేమతో కూడిన మంచి మాటలు చెప్పగా, సీత తన సిగ్గులో మనసారా మునిగిపోయినట్లు అయింది. తరువాత తండ్రియు తల్లియు ఆమెను గుండెలకు హత్తుకొని, ప్రేమతో కూడిన ఉపదేశమును ఆశీర్వాదమును ఇచ్చారు. సీత ఏమీ చెప్పక మనసులో సంకోచించి, ఇక్కడ రాత్రి ఉండటం మంచిది కాదని అనుకుంది. ఆమె మనస్థితిని గ్రహించిన రాణి దానిని రాజుకు తెలియజేసి, సీత యొక్క మృదువైన స్వభావాన్ని గుండెలో కొనియాడింది.
దోహా 287
बार बार मिलि भेंट सिय बिदा कीन्ह सनमानि।कही समय सिर भरत गति रानि सुबानि सयानि।।287।।
bāra bāra mili bheṁṭa siya bidā kīnha sanamāni |kahī samaya sira bharata gati rāni subāni sayāni ||287||
మళ్ళీ మళ్ళీ సీతను కౌగిలించుకొని, గౌరవంతో వీడ్కొలిచారు. తరువాత, మృదువుగా మాట్లాడే తెలివైన రాణి, భరతుని ప్రయాణానికి తగిన సమయంలో మాట్లాడింది.
చౌపాయి 288.1-4
सुनि भूपाल भरत ब्यवहारू।सोन सुगंध सुधा ससि सारू।।
मूदे सजल नयन पुलके तन।सुजसु सराहन लगे मुदित मन।।
सावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि।भरत कथा भव बंध बिमोचनि।।
धरम राजनय ब्रह्मबिचारू।इहाँ जथामति मोर प्रचारू।।
सो मति मोरि भरत महिमाही।कहै काह छलि छुअति न छाँही।।
बिधि गनपति अहिपति सिव सारद।कबि कोबिद बुध बुद्धि बिसारद।।
भरत चरित कीरति करतूती।धरम सील गुन बिमल बिभूती।।
समुझत सुनत सुखद सब काहू।सुचि सुरसरि रुचि निदर सुधाहू।।
suni bhūpāla bharata byavahārū |sona sugaṁdha sudhā sasi sārū ||
mūde sajala nayana pulake tana |sujasu sarāhana lage mudita mana ||
sāvadhāna sunu sumukhi sulocani |bharata kathā bhava baṁdha bimocani ||
dharama rājanaya brahmabicārū |ihā̃ jathāmati mora pracārū ||
so mati mori bharata mahimāhī |kahai kāha chali chuati na chā̃hī ||
bidhi ganapati ahipati siva sārada |kabi kobida budha buddhi bisārada ||
bharata carita kīrati karatūtī |dharama sīla guna bimala bibhūtī ||
samujhata sunata sukhada saba kāhū |suci surasari ruci nidara sudhāhū ||
భరతుని ప్రవర్తనను వినిన రాజు, అది సువాసన కలిగిన బంగారం వలెను, అమృతం వలెను, చంద్రుని సారం వలెను ఉండగా, కన్నీరు నిండిన కళ్ళు మూసి, శరీరం ఆనందంతో ఉప్పొంగి, సంతోషభరిత హృదయంతో భరతుని కీర్తిని కొనియాడటం మొదలుపెట్టాడు. "జాగ్రత్తగా విను, అందమైన కళ్ళు గల సుందర ముఖి: భరతుని కథ ప్రపంచ బంధాల నుండి విముక్తి నిస్తుంది. ధర్మం, రాజనీతి, బ్రహ్మ చింతనలో నా అవగాహనకు ఎంత మాత్రమే నా నైపుణ్యం ఉంది. భరతుని గొప్పతనాన్ని గురించి నా ఆ బుద్ధి ఏమి చెప్పగలదు? మోసంతో కూడా దాని నీడను తాకలేకపోతుంది. బ్రహ్మ, గణపతి, నాగరాజు, శివుడు, సరస్వతి, కవులు, పండితులు, జ్ఞానులు, బుద్ధిలో నేర్పరులైన అందరూ, భరతుని చర్యలు, అతని కీర్తి, అతని ఉత్తమ క్రియలు, అతని ధర్మం, అతని సద్గుణం, అతని గుణం, అతని నిర్మల తేజస్సు, అందరికీ సుఖాన్ని ఇచ్చేవి, అర్థం చేసుకున్నా విన్నా; వాటి రమణీయత గంగానది వలె పవిత్రమైనది, అమృతాన్ని కూడా మించినది.
దోహా 288
निरवधि गुन निरुपम पुरुषु भरतु भरत सम जानि।कहिअ सुमेरु कि सेर सम कबिकुल मति सकुचानि।।288।।
niravadhi guna nirupama puruṣu bharatu bharata sama jāni |kahia sumeru ki sera sama kabikula mati sakucāni ||288||
భరతుడు అనంతమైన గుణములు గలవాడు, సాటిలేని పురుషుడు; భరతుడు భరతునికే సమానమని తెలుసుకో. సుమేరు పర్వతాన్ని ఒక సేరు బరువుకు సమానమని చెప్పగలవా? కవికులమంతా ఆలోచనలో వెనుదిరిగింది.
చౌపాయి 289.1-4
अगम सबहि बरनत बरबरनी।जिमि जलहीन मीन गमु धरनी।।
भरत अमित महिमा सुनु रानी।जानहिं रामु न सकहिं बखानी।।
बरनि सप्रेम भरत अनुभाऊ।तिय जिय की रुचि लखि कह राऊ।।
बहुरहिं लखनु भरतु बन जाहीं।सब कर भल सब के मन माहीं।।
देबि परंतु भरत रघुबर की।प्रीति प्रतीति जाइ नहिं तरकी।।
भरतु अवधि सनेह ममता की।जद्यपि रामु सीम समता की।।
परमारथ स्वारथ सुख सारे।भरत न सपनेहुँ मनहुँ निहारे।।
साधन सिद्ध राम पग नेहू।मोहि लखि परत भरत मत एहू।।
agama sabahi baranata barabaranī |jimi jalahīna mīna gamu dharanī ||
bharata amita mahimā sunu rānī |jānahiṁ rāmu na sakahiṁ bakhānī ||
barani saprema bharata anubhāū |tiya jiya kī ruci lakhi kaha rāū ||
bahurahiṁ lakhanu bharatu bana jāhīṁ |saba kara bhala saba ke mana māhīṁ ||
debi paraṁtu bharata raghubara kī |prīti pratīti jāi nahiṁ tarakī ||
bharatu avadhi saneha mamatā kī |jadyapi rāmu sīma samatā kī ||
paramāratha svāratha sukha sāre |bharata na sapanehũ manahũ nihāre ||
sādhana siddha rāma paga nehū |mohi lakhi parata bharata mata ehū ||
గోరవర్ణురాలివా, వర్ణించడానికి ప్రయత్నించే అందరికీ భరతుడు అందుకోలేనివాడు, నీటిలేని చేపకు భూమి దాటలేనిది వలె. విను, రాణీ: భరతుని మహిమ అపరిమితం. రాముడు దానిని తెలుసుకున్నా, అతనికీ చెప్పలేకపోయాడు. ప్రేమతో భరతుని శక్తిని వర్ణించిన రాజు, తన భార్య హృదయానికి ఇష్టమైనది చూసి మళ్లీ చెప్పసాగాడు. "లక్ష్మణుడు తిరిగి రావాలి, భరతుడు అరణ్యానికి వెళ్లాలి: అందరి మనసులలో అందరికీ మంచిదని ఇది అనిపిస్తుంది." "కానీ, దేవీ, భరతునికీ రామునికీ మధ్య ఉన్న ప్రేమను నమ్మకాన్ని ఊహించలేం." "భరతుడు ప్రేమకు అనురాగానికి సరిహద్దు, రాముడు సమభావానికి సరిహద్దు అయినా." "పరమార్థమైన మేలు లేదా లౌకిక లాభం యొక్క సుఖాలను భరతుడు కలలోనైనా మనసులోనైనా ఎన్నడూ చూడలేదు." "రాముని పాదాలయందు ప్రేమే అతని సాధనా, సిద్ధి. కనుక ఇది భరతుని అభిప్రాయమని నాకు తోస్తుంది."
దోహా 289
भोरेहुँ भरत न पेलिहहिं मनसहुँ राम रजाइ।करिअ न सोचु सनेह बस कहेउ भूप बिलखाइ।।289।।
bhorehũ bharata na pelihahiṁ manasahũ rāma rajāi |karia na socu saneha basa kaheu bhūpa bilakhāi ||289||
తప్పుగాను, మనసులోను భరతుడు రాముని ఆజ్ఞను ఎన్నడూ మీరడు. కాబట్టి ప్రేమలో వశపడి చింతించకు అని రాజు విలపిస్తూ చెప్పాడు.
Inside Prakarana 29
The dialogue
- Listenerसामान्य श्रोता/सत्संगी-समाज (अन्तःकरण ‘मन’ सहित)
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार यह खण्ड ‘वैराग्य-प्रबोध’ और ‘राम-आज्ञा-परायणता’ देता है: गृह-शोक/वियोग को धर्म-बुद्धि में बदलकर मन को स्थिर करता है, तथा भरत-चरित के श्रवण से ‘भव-बन्धन-बिमोचनि’ (पाठ में ही संकेत) फल माना जाता है।
सत्संग-परम्परा में प्रसंगानुसार ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम रामेति’ जप-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-चरित/आज्ञा-पालन के भाव में ‘राम-आज्ञा गुरु समान’ भाव-स्मरण हेतु नाम-संपुट प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 29 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
