Prakarana 29

Verse 572 (चौपाई)

एहि बिधि बासर बीते चारी। रामु निरखि नर नारि सुखारी।। दुहु समाज असि रुचि मन माहीं। बिनु सिय राम फिरब भल नाहीं।। सीता राम संग बनबासू। कोटि अमरपुर सरिस सुपासू।। परिहरि लखन रामु बैदेही। जेहि घरु भाव बाम बिधि तेही।। दाहिन दइउ होइ जब सबही। राम समीप बसिअ बन तबही।। मंदाकिनि मज्जनु तिहु काला। राम दरसु मुद मंगल माला।। अटनु राम गिरि बन तापस थल। असनु अमिअ सम कंद मूल फल।। सुख समेत संबत दुइ साता। पल सम होहिं न जनिअहिं जाता।।

Aise hi chaar din bit gaye. Ram ko dekh ke sab log aur auratein khush the. Dono taraf ke logon ke dil mein itna pyaar tha ki Sita ke bina Ram kahin jaana hi nahi chahte the. Sita ka Ram ke saath van mein rehna, swarg se bhi lakh guna accha tha. Lakshman kabhi Ram aur Sita ko chhod ke chala jaata tha, jahan uska dil karta tha wahan chala jaata. Lekin jab use sahi nahi lagta, tab wapas Ram ke paas aa jaata. Mandakini nadi mein din mein teen baar nahate the. Ram ko dekhna hi sabse bada sukh tha. Pahad, jungle aur rishiyon ke ashram mein ghoomna, yeh Ram ka khel tha. Khana kand, mool aur phal khate the, jaise amrit ho. Aise hi barah saal khushi se bit gaye. Pal jaisa lagta tha, saal jaisa nahi lagta tha.

Verse 573 (दोहा/सोरठा)

एहि सुख जोग न लोग सब कहहिं कहाँ अस भागु।। सहज सुभायँ समाज दुहु राम चरन अनुरागु।।280।।

Itni khushi dekh ke sab log kehte the ki aisa bhagya kahan hota hai. Dono taraf ke logon ka dil apne aap se Ram ke charnon mein lag gaya tha.

Verse 574 (चौपाई)

एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं। बचन सप्रेम सुनत मन हरहीं।। सीय मातु तेहि समय पठाईं। दासीं देखि सुअवसरु आईं।। सावकास सुनि सब सिय सासू। आयउ जनकराज रनिवासू।। कौसल्याँ सादर सनमानी। आसन दिए समय सम आनी।। सीलु सनेह सकल दुहु ओरा। द्रवहिं देखि सुनि कुलिस कठोरा।। पुलक सिथिल तन बारि बिलोचन। महि नख लिखन लगीं सब सोचन।। सब सिय राम प्रीति कि सि मूरती। जनु करुना बहु बेष बिसूरति।। सीय मातु कह बिधि बुधि बाँकी। जो पय फेनु फोर पबि टाँकी।।

Aise hi sab apne dil ki baatein poori kar rahe the. Ram ke pyaar bhare shabds sunkar sab ka dil khush ho jaata tha. Tab Sita ki maa ne apni daasiyan bheji kyunki sahi waqt aa gaya tha. Sun ke ki Janak ki rani aayi hai, Sita ki saas jaldi se milne gayi. Kaushalya ne izzat se swagat kiya aur baithne ko jagah di. Dono mein bada pyaar aur accha character tha. Dekh aur sunkar to patthar bhi pighal jaata. Dono ke shareer mein jhanjhanahat thi, aankhon mein paani aa gaya. Apne naakhun se zameen par lakeer khinchna shuru kar diya, khoyi hui si baatein. Sab log Sita aur Ram mein pyaar ki murti dekh rahe the, jaise daya ne roop le liya ho. Sita ki maa ne itna accha aur samajhdaar baat kahi, jaise doodh ke jhaag mein sui ghusa di ho.

Verse 575 (दोहा/सोरठा)

सुनिअ सुधा देखिअहिं गरल सब करतूति कराल। जहँ तहँ काक उलूक बक मानस सकृत मराल।।281।।

Amrit suno aur zeher dekho. Duniya ka kaam bahut bura hai. Kahin bhi dekho, kauwe aur ullu aur bagule milenge. Insaanon mein kabhi-kabhi hans jaisa accha insaan milta hai.

Verse 576 (चौपाई)

सुनि ससोच कह देबि सुमित्रा। बिधि गति बड़ि बिपरीत बिचित्रा।। जो सृजि पालइ हरइ बहोरी। बाल केलि सम बिधि मति भोरी।। कौसल्या कह दोसु न काहू। करम बिबस दुख सुख छति लाहू।। कठिन करम गति जान बिधाता। जो सुभ असुभ सकल फल दाता।। ईस रजाइ सीस सबही कें। उतपति थिति लय बिषहु अमी कें।। देबि मोह बस सोचिअ बादी। बिधि प्रपंचु अस अचल अनादी।। भूपति जिअब मरब उर आनी। सोचिअ सखि लखि निज हित हानी।। सीय मातु कह सत्य सुबानी। सुकृती अवधि अवधपति रानी।।

Sumitra ne sunke chinta ke saath kaha ki bhagwan ki chaal bahut alag hai. Woh hi sab kuch banata hai, sambhalta hai, aur phir khatam karta hai. Jaise bacche khelte hain, waise hi uski mat chalti hai. Kausalya boli ki kisi ko dosh mat do. Karam ke hisaab se dukh aur sukh aate rehte hain. Vidhata karam ki mushkil raah jaanta hai. Woh hi achhe aur bure phal deta hai. Bhagwan ki marzi sabse upar hai. Duniya banana, chalana, aur khatam karna uska khel hai. Devi moh mein phans ke vyarth ro rahi hai. Vidhi ka yeh khel aisa hi chalta aaya hai. Raja jiyega ya marega, yeh usne apne upar laya hai. Apna nuksaan dekh ke chinta mat karo. Sita maa ne sach baat kahi. Woh achhe karam wali hain aur Ayodhya ke raja ki rani hain.

Verse 577 (दोहा/सोरठा)

लखनु राम सिय जाहुँ बन भल परिनाम न पोचु। गहबरि हियँ कह कौसिला मोहि भरत कर सोचु।।282।।

Lakshman, Ram, aur Sita jungle jao. Sab theek hoga, chinta mat karo. Kausalya ka dil bhaari tha. Usne kaha ki mujhe sirf Bharat ki chinta hai.

Verse 578 (चौपाई)

ईस प्रसाद असीस तुम्हारी। सुत सुतबधू देवसरि बारी।। राम सपथ मैं कीन्ह न काऊ। सो करि कहउँ सखी सति भाऊ।। भरत सील गुन बिनय बड़ाई। भायप भगति भरोस भलाई।। कहत सारदहु कर मति हीचे। सागर सीप कि जाहिं उलीचे।। जानउँ सदा भरत कुलदीपा। बार बार मोहि कहेउ महीपा।। कसें कनकु मनि पारिखि पाएँ। पुरुष परिखिअहिं समयँ सुभाएँ। अनुचित आजु कहब अस मोरा। सोक सनेहँ सयानप थोरा।। सुनि सुरसरि सम पावनि बानी। भईं सनेह बिकल सब रानी।।

Bhagwan ki kripa aur aashirwad se mera beta aur bahu deviyon jaise hain. Mainne Ram ki kasam kabhi nahi todi. Yeh main tumhe sach dil se batati hoon. Bharat ka character, gun, aur vinay sabse bada hai. Uska bhai pyaar aur bharosa achha hai. Saraswati bhi agar usko describe karein toh haath maaregi. Samundar ko kya khaali karna hai. Main hamesha jaanti hoon ki Bharat apne khandan ka chirag hai. Raja ne mujhe baar baar yahi kaha hai. Sone ko pathar par check karte hain. Insaan ko waqt par check karte hain. Aaj jo maine kaha woh galat tha. Gham aur pyaar mein maine thoda socha nahi. Yeh baat sunke sab raniyon ka dil bhar gaya. Unka pyaar badh gaya.

Verse 579 (दोहा/सोरठा)

कौसल्या कह धीर धरि सुनहु देबि मिथिलेसि। को बिबेकनिधि बल्लभहि तुम्हहि सकइ उपदेसि।।283।।

Kausalya boli ki dhire raho aur suno. Mithila ke raja ki beti, tum aur tumhara pati dono bahut samajhdar hain. Koi tumhe samjhane ki koshish bhi kare toh nahi kar paayega.

Verse 580 (चौपाई)

रानि राय सन अवसरु पाई। अपनी भाँति कहब समुझाई।। रखिअहिं लखनु भरतु गबनहिं बन। जौं यह मत मानै महीप मन।। तौ भल जतनु करब सुबिचारी। मोरें सौचु भरत कर भारी।। गूढ़ सनेह भरत मन माही। रहें नीक मोहि लागत नाहीं।। लखि सुभाउ सुनि सरल सुबानी। सब भइ मगन करुन रस रानी।। नभ प्रसून झरि धन्य धन्य धुनि। सिथिल सनेहँ सिद्ध जोगी मुनि।। सबु रनिवासु बिथकि लखि रहेऊ। तब धरि धीर सुमित्राँ कहेऊ।। देबि दंड जुग जामिनि बीती। राम मातु सुनी उठी सप्रीती।।

Rani ne raja ke paas mauka dekh ke apni baat shuru ki. Usne kaha ki agar raja maan le toh Lakshman aur Bharat ko jungle jaane se roka jaye. Phir main soch samajh ke kuch karungi. Bharat ki wajah se mujhe bahut chinta hai. Bharat ke dil mein bahut pyaar hai. Woh theek nahi rahega, mujhe lagta hai. Uska swabhav dekh ke aur uski seedhi baat sun ke Kaikeyi ka dil pighal gaya. Aasman se phool barase aur log dhany dhany bolne lage. Yogi aur muni sab ke dil naram pad gaye. Poora mahal udaas ho gaya tha. Tab Sumitra ne hosh sambhaal ke baat kahi. Raat guzar gayi aur subah ho gayi. Ram ki maa pyaar ke saath uthi.

Verse 581 (दोहा/सोरठा)

बेगि पाउ धारिअ थलहि कह सनेहँ सतिभाय। हमरें तौ अब ईस गति के मिथिलेस सहाय।।284।।

Jaldi se paani se pair zameen par rakh do, pyaar se aur sach bol ke. Ab mere liye sirf Mithilesh hi sahara hai.

Verse 582 (चौपाई)

लखि सनेह सुनि बचन बिनीता। जनकप्रिया गह पाय पुनीता।। देबि उचित असि बिनय तुम्हारी। दसरथ घरिनि राम महतारी।। प्रभु अपने नीचहु आदरहीं। अगिनि धूम गिरि सिर तिनु धरहीं।। सेवकु राउ करम मन बानी। सदा सहाय महेसु भवानी।। रउरे अंग जोगु जग को है। दीप सहाय कि दिनकर सोहै।। रामु जाइ बनु करि सुर काजू। अचल अवधपुर करिहहिं राजू।। अमर नाग नर राम बाहुबल। सुख बसिहहिं अपनें अपने थल।। यह सब जागबलिक कहि राखा। देबि न होइ मुधा मुनि भाषा।।

Uska pyaar dekh ke aur uski seedhi baat sun ke, Janak ki beti ne uske paas pakad liye. Rani, tumhari yeh baat bilkul sahi hai, tum to Dasharath ke ghar Ram ki maa ho. Woh log neeche wale ko bhi izzat dete hain, aag ka dhuaan apne sir pe utha lete hain. Sevak bhi raja jaisa kaam karta hai, mann aur baat mein. Shiv aur Bhavani hamesha tumhare saath rahein. Tumhara shareer duniya ke layak hai, jaise diya suraj jaisa chamakta hai. Ram jungle jayega devtaon ka kaam karne ke liye, aur Ayodhya mein pakka raaj karega. Ram ki taakat se devta, naag aur insaan apni jagah khush rahenge. Maine yeh sab aage ka soch ke bataya hai, rani, rishi ki baat bekaar mat samajhna.

Verse 583 (दोहा/सोरठा)

अस कहि पग परि पेम अति सिय हित बिनय सुनाइ।। सिय समेत सियमातु तब चली सुआयसु पाइ।।285।।

Yeh keh ke usne pair pakad liye, bahut pyaar dikhaya aur Sita ke liye request ki. Phir Sita apni maa ke saath chali gayi, unki permission le ke.

Verse 584 (चौपाई)

प्रिय परिजनहि मिली बैदेही। जो जेहि जोगु भाँति तेहि तेही।। तापस बेष जानकी देखी। भा सबु बिकल बिषाद बिसेषी।। जनक राम गुर आयसु पाई। चले थलहि सिय देखी आई।। लीन्हि लाइ उर जनक जानकी। पाहुन पावन पेम प्रान की।। उर उमगेउ अंबुधि अनुरागू। भयउ भूप मनु मनहुँ पयागू।। सिय सनेह बटु बाढ़त जोहा। ता पर राम पेम सिसु सोहा।। चिरजीवी मुनि ग्यान बिकल जनु। बूड़त लहेउ बाल अवलंबनु।। मोह मगन मति नहिं बिदेह की। महिमा सिय रघुबर सनेह की।।

Sita apne pyaare parivar se mili, sab apne tarike se. Jab Janaki ne sadhu ke kapde dekhe, sab bahut dukhi ho gaye. Janak aur Ram se permission le ke woh zameen par gayi aur Sita ko aate dekha. Janak ne Janaki ko apne seene se laga liya, woh mehman tha, paap dhone wala aur jaan se pyaara. Uske dil mein pyaar ka samundar utha, raja ka mann aisa laga jaise Prayag mein naha liya ho. Sita ke pyaar ka baandha aur tight ho gaya, uspe Ram ka pyaar bachche jaisa chamakne laga. Bade umar wale rishi bhi aise lage jaise gyaan chala gaya ho, doobta hua aadmi sahara dhoondta hai. Videha ka mann moh mein doob gaya, Sita aur Raghuvar ke pyaar ki baat soch ke.

Verse 585 (दोहा/सोरठा)

सिय पितु मातु सनेह बस बिकल न सकी सँभारि। धरनिसुताँ धीरजु धरेउ समउ सुधरमु बिचारि।।286।।

Sita ke pita aur maa pyaar mein itna doob gaye ki khud ko sambhaal nahi paaye. Lekin dharti ki beti ne hosh sambhaala, waqt aur sahi kaam soch ke.

Verse 586 (चौपाई)

तापस बेष जनक सिय देखी। भयउ पेमु परितोषु बिसेषी।। पुत्रि पवित्र किए कुल दोऊ। सुजस धवल जगु कह सबु कोऊ।। जिति सुरसरि कीरति सरि तोरी। गवनु कीन्ह बिधि अंड करोरी।। गंग अवनि थल तीनि बड़ेरे। एहिं किए साधु समाज घनेरे।। पितु कह सत्य सनेहँ सुबानी। सीय सकुच महुँ मनहुँ समानी।। पुनि पितु मातु लीन्ह उर लाई। सिख आसिष हित दीन्हि सुहाई।। कहति न सीय सकुचि मन माहीं। इहाँ बसब रजनीं भल नाहीं।। लखि रुख रानि जनायउ राऊ। हृदयँ सराहत सीलु सुभाऊ।।

Janak aur Sita ne use sadhu bhes mein dekha. Unke dil mein pyar uttha aur khushi bhi bahut hui. Usne beti aur parivar dono ko saaf kar diya. Ab sab log unki badai kehte hain. Jisne Ganga ki badai paar ki thi, usne apna safar bhi poora kiya. Brahma ne yeh likh diya tha. Ganga, dharti aur teen duniya badi hain. Is din bahut saare sadhu aaye the. Baap ne pyaar se baat ki. Sita sharma rahi thi lekin uska dil theek ho gaya. Phir baap aur maa ne use gale lagaya. Unhone acchi baatein batayi aur ashirwad diya. Sita sharm ke maare bol nahi pa rahi thi. Usne socha, aaj raat yahan rehna theek nahi hai. Rani ne uski pareshani dekh ke raja ko bataya. Raja ne dil mein uska accha swabhav saraha.

Verse 587 (दोहा/सोरठा)

बार बार मिलि भेंट सिय बिदा कीन्ह सनमानि। कही समय सिर भरत गति रानि सुबानि सयानि।।287।।

Sita ne baar-baar milke unse bye kaha aur izzat di. Rani ne samjha ke bataya ki Bharat kab wapas aayega. Woh samajhdar aur acchi baat karti thi.

Verse 588 (चौपाई)

सुनि भूपाल भरत ब्यवहारू। सोन सुगंध सुधा ससि सारू।। मूदे सजल नयन पुलके तन। सुजसु सराहन लगे मुदित मन।। सावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि। भरत कथा भव बंध बिमोचनि।। धरम राजनय ब्रह्मबिचारू। इहाँ जथामति मोर प्रचारू।। सो मति मोरि भरत महिमाही। कहै काह छलि छुअति न छाँही।। बिधि गनपति अहिपति सिव सारद। कबि कोबिद बुध बुद्धि बिसारद।। भरत चरित कीरति करतूती। धरम सील गुन बिमल बिभूती।। समुझत सुनत सुखद सब काहू। सुचि सुरसरि रुचि निदर सुधाहू।।

Raja ne Bharat ke baare mein suna toh bahut khush hua. Aankhon mein aansu aaye aur dil khushi se bhar gaya. Usne apni badai ki. Rani, dhyan se sun. Bharat ki kahani sunne se insaan ko mukti milti hai. Yeh dharam ki baat hai, rajniti ki baat hai. Main jo samajhta hoon woh batata hoon. Lekin main Bharat ki badai ke baare mein kya kahun? Main uski chhaon bhi nahi chhoo sakta. Brahma, Ganesh, Shiv, Saraswati aur sab bade log is cheez ko jaante hain. Bharat ka charitra, uske kaam, uska dharam aur uske gun sab saaf hain. Jo sunta hai woh khush ho jaata hai. Yeh Ganga jaisa saaf hai aur amrit jaisa meetha hai.

Verse 589 (दोहा/सोरठा)

निरवधि गुन निरुपम पुरुषु भरतु भरत सम जानि। कहिअ सुमेरु कि सेर सम कबिकुल मति सकुचानि।।288।।

Bharat mein gun bahut hain, koi uske barabar nahi hai. Use Bharat jaisa hi samjho. Kya Sumeru parvat ko ek daane se tola ja sakta hai? Kavi ke dil mein sharam mat aao.

Verse 590 (चौपाई)

अगम सबहि बरनत बरबरनी। जिमि जलहीन मीन गमु धरनी।। भरत अमित महिमा सुनु रानी। जानहिं रामु न सकहिं बखानी।। बरनि सप्रेम भरत अनुभाऊ। तिय जिय की रुचि लखि कह राऊ।। बहुरहिं लखनु भरतु बन जाहीं। सब कर भल सब के मन माहीं।। देबि परंतु भरत रघुबर की। प्रीति प्रतीति जाइ नहिं तरकी।। भरतु अवधि सनेह ममता की। जद्यपि रामु सीम समता की।। परमारथ स्वारथ सुख सारे। भरत न सपनेहुँ मनहुँ निहारे।। साधन सिद्ध राम पग नेहू।।मोहि लखि परत भरत मत एहू।।

Sab kehte hain uske baare mein baat karna mushkil hai. Jaise machhli paani ke bina zameen tak nahi pahunch sakti. Rani, Bharat ki badai sun. Jo Ram ko jaante hain woh bhi use poora nahi bata sakte. Raja ne pyaar se Bharat ke swabhav ki baat ki. Usne dekha ki rani kya sunna chahti thi. Lakshman aur Bharat phir se jungle gaye. Sabke liye accha tha aur sabke dil ko achha laga. Par Bharat ka pyar aur Ram pe bharosa kabhi kam nahi hua. Bharat pyar aur attachment ki had hai. Ram toh samata ka roop hai. Bharat ne kabhi sapne mein bhi paisa ya sukh nahi dekha. Ram ke charan hi sab kuch hain. Bharat ne mujhe dekh ke apna mann mod liya.

Verse 591 (दोहा/सोरठा)

भोरेहुँ भरत न पेलिहहिं मनसहुँ राम रजाइ। करिअ न सोचु सनेह बस कहेउ भूप बिलखाइ।।289।।

Bharat kabhi bhi apne man mein Ram ki baat ke khilaf nahi jaayenge. Raja ne kaha, ab chinta mat karo, itna pyaar hai tumhe. Raja roye ja rahe the.