Ayodhya KandaPrakarana 2920 Verses

Prakarana 29

त्याग-दीक्षा का सोपान: राज्य-सुख और गृह-रमणीयता के बीच ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानकर वैराग्य, करुणा, और धर्म-निष्ठा की परीक्षा। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रेम (स्नेह) को आसक्ति न बनने देकर उसे ‘आज्ञा-पालन’ और ‘राम-चरणानुराग’ में रूपान्तरित किया जाए।

Ayodhya ki janata ne char din tak kaha ki Sita aur Rama ke bina wapas aana theek nahi hai. Logon ke dil mein Rama-Sita ka joda kabhi alag nahi ho sakta, yeh baat jam gayi. Van ka jeevan ek crore amar shahar jaisa sukhdayak bataya gaya hai. Tyag hi sabse bada sukh hai, yeh baat samjhayi gayi. Raniyon aur Janak ke ghar wale dukh mein the, par haare nahi. Sumitra aur Kaushalya ne kaha ki Ishwar ke faislay ko dosh mat do. Bharata ka charitra sabse acha hai, jo Rama ke hukum mein jee raha hai. Apna fayda chhod kar bhi woh Rama se pyar karta hai. Is hisse mein seekhne wala apna pyar ko pakka aur sachcha banata hai.

Spoken translationRamcharitmanas Ayodhya Kanda, Prakarana 29

In this prakarana

People

  • RamaRāma
  • SitaSītā
  • KausalyaKausalyā
  • SumitraSumitrā
  • Bharata
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • Janaka
  • TulsidasSpeaksTulsīdās

Verses

Chaupai 280.1-4

एहि बिधि बासर बीते चारी।रामु निरखि नर नारि सुखारी।।

दुहु समाज असि रुचि मन माहीं।बिनु सिय राम फिरब भल नाहीं।।

सीता राम संग बनबासू।कोटि अमरपुर सरिस सुपासू।।

परिहरि लखन रामु बैदेही।जेहि घरु भाव बाम बिधि तेही।।

दाहिन दइउ होइ जब सबही।राम समीप बसिअ बन तबही।।

मंदाकिनि मज्जनु तिहु काला।राम दरसु मुद मंगल माला।।

अटनु राम गिरि बन तापस थल।असनु अमिअ सम कंद मूल फल।।

सुख समेत संबत दुइ साता।पल सम होहिं न जनिअहिं जाता।।

ehi bidhi bāsara bīte cārī |rāmu nirakhi nara nāri sukhārī ||

duhu samāja asi ruci mana māhīṁ |binu siya rāma phiraba bhala nāhīṁ ||

sītā rāma saṁga banabāsū |koṭi amarapura sarisa supāsū ||

parihari lakhana rāmu baidehī |jehi gharu bhāva bāma bidhi tehī ||

dāhina daiu hoi jaba sabahī |rāma samīpa basia bana tabahī ||

maṁdākini majjanu tihu kālā |rāma darasu muda maṁgala mālā ||

aṭanu rāma giri bana tāpasa thala |asanu amia sama kaṁda mūla phala ||

sukha sameta saṁbata dui sātā |pala sama hohiṁ na janiahiṁ jātā ||

Aise hi chaar din bit gaye. Ram ko dekh kar aadmi aur auratein khush the. Dono taraf ke logon ke dil mein ek hi baat thi. Sita aur Ram ke bina wapas mudna accha nahi. Sita aur Ram ke saath jungle mein rehna uss jaisa sukh hoga jo crore swargon ke barabar hai. Jo Lakshman, Ram aur Sita ko chhod kar ghar mein rehna pasand kare, uska bhagya kharab hai. Jab sabka bhagya saath de, tabhi wo log Ram ke paas jungle mein reh payenge. Wo teen waqt Mandakini nadi mein nahayenge. Ram ka darshan unke liye khushi aur mangal ki maala jaisa hoga. Ram ke pahad, jungle aur rishiyon ke sthaan par ghoomenge. Unka khaana kand, mool aur phal hoga, jaise amrit ho. Do sau saal uss sukh mein bitenge aur pal jaise lagenge. Kisi ko pata bhi nahi chalega ki kaise bit gaye.

Doha 280

एहि सुख जोग न लोग सब कहहिं कहाँ अस भागु।सहज सुभायँ समाज दुहु राम चरन अनुरागु।।⁠280।।

ehi sukha joga na loga saba kahahiṁ kahā̃ asa bhāgu |sahaja subhāyã samāja duhu rāma carana anurāgu ||⁠280||

sab log bole ki hum log itne sukh ke layak hi nahi hain, humein aisi kismat kahan se milegi. Phir apne aap, bina kisi mehnat ke, dono taraf ke logon ke dil Ram ke charan mein prem se bhar gaye.

Chaupai 281.1-4

एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं।बचन सप्रेम सुनत मन हरहीं।।

सीय मातु तेहि समय पठाईं।दासीं देखि सुअवसरु आईं।।

सावकास सुनि सब सिय सासू।आयउ जनकराज रनिवासू।।

कौसल्याँ सादर सनमानी।आसन दिए समय सम आनी।।

सीलु सनेह सकल दुहु ओरा।द्रवहिं देखि सुनि कुलिस कठोरा।।

पुलक सिथिल तन बारि बिलोचन।महि नख लिखन लगीं सब सोचन।।

सब सिय राम प्रीति कि सि मूरती।जनु करुना बहु बेष बिसूरति।।

सीय मातु कह बिधि बुधि बाँकी।जो पय फेनु फोर पबि टाँकी।।

ehi bidhi sakala manoratha karahīṁ |bacana saprema sunata mana harahīṁ ||

sīya mātu tehi samaya paṭhāīṁ |dāsīṁ dekhi suavasaru āīṁ ||

sāvakāsa suni saba siya sāsū |āyau janakarāja ranivāsū ||

kausalyā̃ sādara sanamānī |āsana die samaya sama ānī ||

sīlu saneha sakala duhu orā |dravahiṁ dekhi suni kulisa kaṭhorā ||

pulaka sithila tana bāri bilocana |mahi nakha likhana lagīṁ saba socana ||

saba siya rāma prīti ki si mūratī |janu karunā bahu beṣa bisūrati ||

sīya mātu kaha bidhi budhi bā̃kī |jo paya phenu phora pabi ṭā̃kī ||

Sab ne apne mann ki baat keh di. Pyaar bhari baatein sun ke jo bhi sun raha uska mann khil gaya. Us waqt Sita ki ma ne apni daasiyan bheji thi. Unhone dekha ki mauka theek hai aur wapas aa gayi. Sun ke ki Sita ki saas sab free hain, Janak raja ke ghar ki auratein milne aa gayi. Kausalya ne izzat se swagat kiya. Mauke ke hisaab se unke liye aasan lagwayi. Dono taraf itna naram aur pyaar tha ki dekh sun ke vajra bhi pighal jaye. Tan kanpa aur dheela pad gaya, aankhon mein paani aa gaya, aur sab udas soch mein zameen naakhun se khodne lagi. Sab Sita aur Ram ke pyaar ki murti lagti thi, jaise daya ne kayi roop le liye ho aur ro rahi ho. Sita ki ma boli, bhagwan ka dimag ulta hai. Jaise usne vajra ko chheni bana rakha ho, doodh ke jhag ko todne ke liye.

Doha 281

सुनिअ सुधा देखिअहिं गरल सब करतूति कराल।जहँ तहँ काक उलूक बक मानस सकृत मराल।।⁠281।।

sunia sudhā dekhiahiṁ garala saba karatūti karāla |jahã tahã kāka ulūka baka mānasa sakṛta marāla ||⁠281||

Sunne mein toh amrit ki baat aati hai, par jo dikhta hai wo zehar hai. Bhagwan ke kaam sab bhayankar hain. Har jagah kauwe, ulloo aur bagule milte hain. Hans kabhi-kabhi hi milta hai, aur wo bhi sirf Manasarovar mein.

Chaupai 282.1-4

सुनि ससोच कह देबि सुमित्रा।बिधि गति बड़ि बिपरीत बिचित्रा।।

जो सृजि पालइ हरइ बहोरी।बाल केलि सम बिधि मति भोरी।।

कौसल्या कह दोसु न काहू।करम बिबस दुख सुख छति लाहू।।

कठिन करम गति जान बिधाता।जो सुभ असुभ सकल फल दाता।।

ईस रजाइ सीस सबही कें।उतपति थिति लय बिषहु अमी कें।।

देबि मोह बस सोचिअ बादी।बिधि प्रपंचु अस अचल अनादी।।

भूपति जिअब मरब उर आनी।सोचिअ सखि लखि निज हित हानी।।

सीय मातु कह सत्य सुबानी।सुकृती अवधि अवधपति रानी।।

suni sasoca kaha debi sumitrā |bidhi gati baṛi biparīta bicitrā ||

jo sṛji pālai harai bahorī |bāla keli sama bidhi mati bhorī ||

kausalyā kaha dosu na kāhū |karama bibasa dukha sukha chati lāhū ||

kaṭhina karama gati jāna bidhātā |jo subha asubha sakala phala dātā ||

īsa rajāi sīsa sabahī keṁ |utapati thiti laya biṣahu amī keṁ ||

debi moha basa socia bādī |bidhi prapaṁcu asa acala anādī ||

bhūpati jiaba maraba ura ānī |socia sakhi lakhi nija hita hānī ||

sīya mātu kaha satya subānī |sukṛtī avadhi avadhapati rānī ||

Yeh sun ke Sumitra dukh mein boli, bhagwan ka chal bahut ulat aur ajeeb hai. Wo paida karta hai, paalta hai, phir ujaad deta hai. Bhagwan ka dimaag bacche ke khel jaisa chanchal hai. Kausalya boli, kisi ka koi dosh nahi. Dukh aur khushi, nuksaan aur faayda, sab apne karam par nirbhar hai. Karam ka chal samajhna bahut mushkil hai. Sirf wo bhagwan jaanta hai jo har fal deta hai, acha ho ya bura. Bhagwan ka hukum sabke sir par hai. Paida hone mein, zinda rehne mein, khatam hone mein, zeher mein aur amrit mein. Devi, maya ke vash mein bekaar shok karti ho. Bhagwan ka chakkar aisa hi hai, jo hila nahi sakta aur jiski shuruwat nahi hai. Raja jiye ya mare, soch ke dukhi hoti ho, saheli. Hum isliye dukhi hote hain kyunki apna nuksaan dikhta hai. Sita ki maa boli, sach aur theek kaha tumne, Ayodhya ke raja ki rani. Punya wali logon mein tum sabse aage ho.

Doha 282

लखनु राम सिय जाहुँ बन भल परिनाम न पोचु।गहबरि हियँ कह कौसिला मोहि भरत कर सोचु।।⁠282।।

lakhanu rāma siya jāhũ bana bhala parināma na pocu |gahabari hiyã kaha kausilā mohi bharata kara socu ||⁠282||

Lakshman, Ram aur Sita ko ban jaane do. Result accha hoga, bura nahi hoga. Phir Kausalya ne, dil bhar aane ki wajah se, kaha ki mujhe Bharat ki chinta pareshan kar rahi hai.

Chaupai 283.1-4

ईस प्रसाद असीस तुम्हारी।सुत सुतबधू देवसरि बारी।।

राम सपथ मैं कीन्ह न काऊ।सो करि कहउँ सखी सति भाऊ।।

भरत सील गुन बिनय बड़ाई।भायप भगति भरोस भलाई।।

कहत सारदहु कर मति हीचे।सागर सीप कि जाहिं उलीचे।।

जानउँ सदा भरत कुलदीपा।बार बार मोहि कहेउ महीपा।।

कसें कनकु मनि पारिखि पाएँ।पुरुष परिखिअहिं समयँ सुभाएँ।।

अनुचित आजु कहब अस मोरा।सोक सनेहँ सयानप थोरा।।

सुनि सुरसरि सम पावनि बानी।भईं सनेह बिकल सब रानी।।

īsa prasāda asīsa tumhārī |suta sutabadhū devasari bārī ||

rāma sapatha maiṁ kīnha na kāū |so kari kahaũ sakhī sati bhāū ||

bharata sīla guna binaya baṛāī |bhāyapa bhagati bharosa bhalāī ||

kahata sāradahu kara mati hīce |sāgara sīpa ki jāhiṁ ulīce ||

jānaũ sadā bharata kuladīpā |bāra bāra mohi kaheu mahīpā ||

kaseṁ kanaku mani pārikhi pāẽ |puruṣa parikhiahiṁ samayã subhāẽ ||

anucita āju kahaba asa morā |soka sanehã sayānapa thorā ||

suni surasari sama pāvani bānī |bhaīṁ saneha bikala saba rānī ||

Bhagwan ki kripa aur aapka aashirwad se, mera beta aur bahu swarg ki nadi ke paani jitne saaf hain. Maine kabhi Ram ki kasam nahi khaai thi. Par ab main unki kasam kha ke, sakhiji, apne dil ki sachchi baat keh rahi hoon. Bharat ka gun, achchai, nimrata aur badaapan, bhai ka pyaar, bhakti, bharosa aur meharbani. Saraswati ka dimag bhi unke baare mein batate hue ruk jaye. Samundar ko kya sipi se khali kiya ja sakta hai? Mujhe hamesha se pata tha ki Bharat apne parivaar ka diya hai, aur raja ne bhi mujhe baar baar yahi kaha tha. Sona parakh ki patthar se pata chalta hai, aur moti jab sunar ke paas aaye tab pata chalta hai. Insaan ko mushkil waqt mein aur uske swabhav se parakha jata hai. Aaj aise baat karna mujhe shobha nahi deta, par dukh aur pyaar mein samajhduri thodi reh jaati hai. Ganga jaisi saaf ye baatein sunkar, saari raniyan pyaar se bhar gayin.

Doha 283

कौसल्या कह धीर धरि सुनहु देबि मिथिलेसि।को बिबेकनिधि बल्लभहि तुम्हहि सकइ उपदेसि।।⁠283।।

kausalyā kaha dhīra dhari sunahu debi mithilesi |ko bibekanidhi ballabhahi tumhahi sakai upadesi ||⁠283||

Kausalya ne himmat karke kaha, suno Mithila ki rani. Tum uski patni ho jo gyaan ka khajana hai, toh tumhe koi salaah kaise de sakta hai?

Chaupai 284.1-4

रानि राय सन अवसरु पाई।अपनी भाँति कहब समुझाई।।

रखिअहिं लखनु भरतु गबनहिं बन।जौं यह मत मानै महीप मन।।

तौ भल जतनु करब सुबिचारी।मोरें सौचु भरत कर भारी।।

गूढ़ सनेह भरत मन माही।रहें नीक मोहि लागत नाहीं।।

लखि सुभाउ सुनि सरल सुबानी।सब भइ मगन करुन रस रानी।।

नभ प्रसून झरि धन्य धन्य धुनि।सिथिल सनेहँ सिद्ध जोगी मुनि।।

सबु रनिवासु बिथकि लखि रहेऊ।तब धरि धीर सुमित्राँ कहेऊ।।

देबि दंड जुग जामिनि बीती।राम मातु सुनी उठी सप्रीती।।

rāni rāya sana avasaru pāī |apanī bhā̃ti kahaba samujhāī ||

rakhiahiṁ lakhanu bharatu gabanahiṁ bana |jauṁ yaha mata mānai mahīpa mana ||

tau bhala jatanu karaba subicārī |moreṁ saucu bharata kara bhārī ||

gūṛha saneha bharata mana māhī |raheṁ nīka mohi lāgata nāhīṁ ||

lakhi subhāu suni sarala subānī |saba bhai magana karuna rasa rānī ||

nabha prasūna jhari dhanya dhanya dhuni |sithila sanehã siddha jogī muni ||

sabu ranivāsu bithaki lakhi raheū |taba dhari dhīra sumitrā̃ kaheū ||

debi daṁḍa juga jāmini bītī |rāma mātu sunī uṭhī saprītī ||

Rani ko, jab mauka mile, to apne tareeke se raja ko samjha dena. Lakshman ko yahin rakh lo, aur Bharat ko jungle bhej do, agar raja ka man is baat ko man to. Phir tum achhe se soch samajh kar accha plan bana lena, mujhe Bharat ke baare mein bahut chinta hoti hai. Bharat ke man mein bahut gehra pyar chhupa hai, agar wo peeche rahega to mujhe theek nahi lagta. Uska swabhav dekh kar aur uski seedhi seedhi baat sun kar, saari raniyan karuna mein doob gayi. Aasman se phool baras rahe the aur dhany dhany ki awaaz ho rahi thi, aur siddh, yogi aur rishi pyar mein behal ho gaye. Poora rani mahal dekhte hi reh gaya, phir Sumitra ne himmat karke bolna shuru kiya. Devi, raat ke do danda beet gaye hain. Ye sun kar Ram ki mata pyar se uthi.

Doha 284

बेगि पाउ धारिअ थलहि कह सनेहँ सतिभाय।हमरें तौ अब ईस गति के मिथिलेस सहाय।।⁠284।।

begi pāu dhāria thalahi kaha sanehã satibhāya |hamareṁ tau aba īsa gati ke mithilesa sahāya ||⁠284||

Usne pyar aur sachai se kaha, apne rukne ki jagah ki taraf jaldi mud jao. Ab hamare liye to sirf bhagwan hi sahaara hain, ya phir Mithila ke swami jo hamari madad karte hain.

Chaupai 285.1-4

लखि सनेह सुनि बचन बिनीता।जनकप्रिया गह पाय पुनीता।।

देबि उचित असि बिनय तुम्हारी।दसरथ घरिनि राम महतारी।।

प्रभु अपने नीचहु आदरहीं।अगिनि धूम गिरि सिर तिनु धरहीं।।

सेवकु राउ करम मन बानी।सदा सहाय महेसु भवानी।।

रउरे अंग जोगु जग को है।दीप सहाय कि दिनकर सोहै।।

रामु जाइ बनु करि सुर काजू।अचल अवधपुर करिहहिं राजू।।

अमर नाग नर राम बाहुबल।सुख बसिहहिं अपनें अपने थल।।

यह सब जागबलिक कहि राखा।देबि न होइ मुधा मुनि भाषा।।

lakhi saneha suni bacana binītā |janakapriyā gaha pāya punītā ||

debi ucita asi binaya tumhārī |dasaratha gharini rāma mahatārī ||

prabhu apane nīcahu ādarahīṁ |agini dhūma giri sira tinu dharahīṁ ||

sevaku rāu karama mana bānī |sadā sahāya mahesu bhavānī ||

raure aṁga jogu jaga ko hai |dīpa sahāya ki dinakara sohai ||

rāmu jāi banu kari sura kājū |acala avadhapura karihahiṁ rājū ||

amara nāga nara rāma bāhubala |sukha basihahiṁ apaneṁ apane thala ||

yaha saba jāgabalika kahi rākhā |debi na hoi mudhā muni bhāṣā ||

Janak ki pyari rani ne unka pyaar dekh kar aur unki narm baatein sun kar, unke pair pakad liye. "Rani, aisi narmi aap par hi shobha deti hai. Aap Dasarath ki patni hai aur Ram ki maa hai." "Bade log chhote logon ka bhi aadar karte hain. Aag apne sir par dhuan uthati hai, aur pahaad apni choti par ghaas rakhta hai." "Raja Janak aapka naukar hai, karam, mann aur baani se. Aur Shiv aur Parvati hamesha aapki madad karne wale hain." "Jag mein koi aapka madadgar banne ke layak hai? Kya diya sooraj ko roshni dene mein madad karta hai?" "Ram ban mein jaakar devtaon ka kaam karenge, aur phir woh Ayodhya par achal raj karenge." "Ram ki bahu bal se, devta, naag aur insaan sab apne apne jagah par khush rahenge." "Ye sab Yajnavalkya ne pehle hi bata diya tha. Rani, rishi ki baat galat nahi ho sakti."

Doha 285

अस कहि पग परि पेम अति सिय हित बिनय सुनाइ।सिय समेत सियमातु तब चली सुआयसु पाइ।।⁠285।।

asa kahi paga pari pema ati siya hita binaya sunāi |siya sameta siyamātu taba calī suāyasu pāi ||⁠285||

Itne kehne ke baad, usne bade pyaar se unke pair chhoote, aur Sita ke liye apni baat rakhi. Phir Sita ki maa ne Sita ko saath leke nikal padi, jab unse jaane ki ijaazat mil gayi.

Chaupai 286.1-4

प्रिय परिजनहि मिली बैदेही।जो जेहि जोगु भाँति तेहि तेही।।

तापस बेष जानकी देखी।भा सबु बिकल बिषाद बिसेषी।।

जनक राम गुर आयसु पाई।चले थलहि सिय देखी आई।।

लीन्हि लाइ उर जनक जानकी।पाहुन पावन पेम प्रान की।।

उर उमगेउ अंबुधि अनुरागू।भयउ भूप मनु मनहुँ पयागू।।

सिय सनेह बटु बाढ़त जोहा।ता पर राम पेम सिसु सोहा।।

चिरजीवी मुनि ग्यान बिकल जनु।बूड़त लहेउ बाल अवलंबनु।।

मोह मगन मति नहिं बिदेह की।महिमा सिय रघुबर सनेह की।।

priya parijanahi milī baidehī |jo jehi jogu bhā̃ti tehi tehī ||

tāpasa beṣa jānakī dekhī |bhā sabu bikala biṣāda biseṣī ||

janaka rāma gura āyasu pāī |cale thalahi siya dekhī āī ||

līnhi lāi ura janaka jānakī |pāhuna pāvana pema prāna kī ||

ura umageu aṁbudhi anurāgū |bhayau bhūpa manu manahũ payāgū ||

siya saneha baṭu bāṛhata johā |tā para rāma pema sisu sohā ||

cirajīvī muni gyāna bikala janu |būṛata laheu bāla avalaṁbanu ||

moha magana mati nahiṁ bideha kī |mahimā siya raghubara saneha kī ||

Sita apne ghar ke pyaare logon se mili, har ek ko jaise jaise milna theek laga. Sab ne Sita ko tapasvi ke kapde mein dekha, toh sab bahut dukhi ho gaye, aur unka dukh aur bhi badh gaya. Janak ne Ram aur guru ka aadesh pa kar wahan gaya, aur Sita ko dekhne aaya. Janak ne Sita ko apni chhaati se laga liya, jaise pyaar ki zindagi ka paap dhone wala mehmaan ho. Unke dil mein pyaar ka samandar utha, aur raja ka dil Prayag jaisa ho gaya. Unhone dekha Sita ke pyaar ka badh jaisa ped wahan ug raha hai, aur us par Ram ka pyaar ek chhota bachcha jaisa chamak raha hai. Jaise koi budha rishi gyaan mein atak kar doob raha ho, aur ek chhote bachche ko sahara pakad le. Janak ka dimaag kisi moh mein nahi dooba tha, Sita aur Ram ke pyaar ki mahima hi unhe bhaari pad gayi thi.

Doha 286

सिय पितु मातु सनेह बस बिकल न सकी सँभारि।धरनिसुताँ धीरजु धरेउ समउ सुधरमु बिचारि।।⁠286।।

siya pitu mātu saneha basa bikala na sakī sãbhāri |dharanisutā̃ dhīraju dhareu samau sudharamu bicāri ||⁠286||

Sita apne maa baap ke pyaar ki wajah se bahut emotional ho gayi thi aur khud ko sambhal nahi pa rahi thi. Par phir dharti ki beti ne samay aur apna dharam soch kar himmat ki aur khud ko control kar liya.

Chaupai 287.1-4

तापस बेष जनक सिय देखी।भयउ पेमु परितोषु बिसेषी।।

पुत्रि पवित्र किए कुल दोऊ।सुजस धवल जगु कह सबु कोऊ।।

जिति सुरसरि कीरति सरि तोरी।गवनु कीन्ह बिधि अंड करोरी।।

गंग अवनि थल तीनि बड़ेरे।एहिं किए साधु समाज घनेरे।।

पितु कह सत्य सनेहँ सुबानी।सीय सकुच महुँ मनहुँ समानी।।

पुनि पितु मातु लीन्ह उर लाई।सिख आसिष हित दीन्हि सुहाई।।

कहति न सीय सकुचि मन माहीं।इहाँ बसब रजनीं भल नाहीं।।

लखि रुख रानि जनायउ राऊ।हृदयँ सराहत सीलु सुभाऊ।।

tāpasa beṣa janaka siya dekhī |bhayau pemu paritoṣu biseṣī ||

putri pavitra kie kula doū |sujasa dhavala jagu kaha sabu koū ||

jiti surasari kīrati sari torī |gavanu kīnha bidhi aṁḍa karorī ||

gaṁga avani thala tīni baṛere |ehiṁ kie sādhu samāja ghanere ||

pitu kaha satya sanehã subānī |sīya sakuca mahũ manahũ samānī ||

puni pitu mātu līnha ura lāī |sikha āsiṣa hita dīnhi suhāī ||

kahati na sīya sakuci mana māhīṁ |ihā̃ basaba rajanīṁ bhala nāhīṁ ||

lakhi rukha rāni janāyau rāū |hṛdayã sarāhata sīlu subhāū ||

Janak ne dekha, Sita tapaswi kapdo mein hai, aur unke mann mein bahut pyaur aur santosh paida hua. Unhone kaha, beti, tune dono khandan ko pavitra kar diya hai, duniya mein sab log teri safed saaret bolte hain. Tere kirti ki nadi Ganga se bhi aage nikal gayi hai, aur Brahma ke karoron universe mein beh rahi hai. Ganga ki zameen par sirf teen bade jagah hain, lekin tune sadhu sabha karke bahut jagah bana di hain. Pita ne satya aur pyaur wale acche bol bole, aur Sita apni sharm mein doob si gayi. Phir pita aur maa ne use seena se laga liya, aur acchi tarah sehit aur pyaur wali aashirwad aur sikha di. Sita kuch nahi boli, mann mein hi sarmayi, sochne lagi ki yahan raat guzarna accha nahi hai. Rani ne uske mood ko samajh liya aur raja ko bata diya, apne hriday mein Sita ke sheel aur acche swabhav ki tareef kar rahi thi.

Doha 287

बार बार मिलि भेंट सिय बिदा कीन्ह सनमानि।कही समय सिर भरत गति रानि सुबानि सयानि।।⁠287।।

bāra bāra mili bheṁṭa siya bidā kīnha sanamāni |kahī samaya sira bharata gati rāni subāni sayāni ||⁠287||

Baar baar Sita se mil ke gale lagte rahe aur izzat se uski vidaai ki. Phir rani ne, jo samajhdar thi aur pyari boli wali thi, sahi waqt par Bharat ke kaam ke baare mein baat ki.

Chaupai 288.1-4

सुनि भूपाल भरत ब्यवहारू।सोन सुगंध सुधा ससि सारू।।

मूदे सजल नयन पुलके तन।सुजसु सराहन लगे मुदित मन।।

सावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि।भरत कथा भव बंध बिमोचनि।।

धरम राजनय ब्रह्मबिचारू।इहाँ जथामति मोर प्रचारू।।

सो मति मोरि भरत महिमाही।कहै काह छलि छुअति न छाँही।।

बिधि गनपति अहिपति सिव सारद।कबि कोबिद बुध बुद्धि बिसारद।।

भरत चरित कीरति करतूती।धरम सील गुन बिमल बिभूती।।

समुझत सुनत सुखद सब काहू।सुचि सुरसरि रुचि निदर सुधाहू।।

suni bhūpāla bharata byavahārū |sona sugaṁdha sudhā sasi sārū ||

mūde sajala nayana pulake tana |sujasu sarāhana lage mudita mana ||

sāvadhāna sunu sumukhi sulocani |bharata kathā bhava baṁdha bimocani ||

dharama rājanaya brahmabicārū |ihā̃ jathāmati mora pracārū ||

so mati mori bharata mahimāhī |kahai kāha chali chuati na chā̃hī ||

bidhi ganapati ahipati siva sārada |kabi kobida budha buddhi bisārada ||

bharata carita kīrati karatūtī |dharama sīla guna bimala bibhūtī ||

samujhata sunata sukhada saba kāhū |suci surasari ruci nidara sudhāhū ||

Raja ne Bharat ke kirdaar ke baare mein suna. Woh kirdaar sona jaisa tha, usme khushboo thi. Amrit jaisa tha, chaand ki tarah thanda aur shant. Raja ki aankhon mein paani aa gaya aur unhone aankhein band kar li. Unke sharir mein khushi se jhijhori aa gayi. Dil khush hoke unhone Bharat ki tareef shuru ki. Raja bole, dhyaan se sun, sundar chehra wali. Bharat ki kahaan se insaan ko duniya ke bandhan se azaad kar deti hai. Dharam mein, rajneeti mein, aur Brahma ke gyaan mein, main jitna samajhta hoon, utni hi meri samajh hai. Meri woh samajh Bharat ki mahima ke baare mein kya bolegi? Chahe koshish bhi kare toh uski parchhaai ko bhi haath nahi laga sakti. Brahma, Ganesh, Naag devta, Shiv aur Saraswati, kavi, vidwan aur samajhdar log, jinki budhdhi bahut chatur hai. Bharat ke kaam, uski kirti, uske acche kaam, uska dharam, uska sheel, uske gun, aur uski bina daag ki shaan. sab ko khushi deti hai, chahe koi samajh ke sun ya bas sun le. Ganga jaisi saaf hai aur amrit se bhi badhiya lagti hai.

Doha 288

निरवधि गुन निरुपम पुरुषु भरतु भरत सम जानि।कहिअ सुमेरु कि सेर सम कबिकुल मति सकुचानि।।⁠288।।

niravadhi guna nirupama puruṣu bharatu bharata sama jāni |kahia sumeru ki sera sama kabikula mati sakucāni ||⁠288||

Bharat ke guno ki koi limit nahi, aur uske jaisa doosra koi nahi. Samjho ki Bharat sirf Bharat ke level ka hai. Kya Sumeru pahad ko kisi rishi ke barabar wazan ka bol sakte hain? Saare kavi sochte sochte piche hat jate hain.

Chaupai 289.1-4

अगम सबहि बरनत बरबरनी।जिमि जलहीन मीन गमु धरनी।।

भरत अमित महिमा सुनु रानी।जानहिं रामु न सकहिं बखानी।।

बरनि सप्रेम भरत अनुभाऊ।तिय जिय की रुचि लखि कह राऊ।।

बहुरहिं लखनु भरतु बन जाहीं।सब कर भल सब के मन माहीं।।

देबि परंतु भरत रघुबर की।प्रीति प्रतीति जाइ नहिं तरकी।।

भरतु अवधि सनेह ममता की।जद्यपि रामु सीम समता की।।

परमारथ स्वारथ सुख सारे।भरत न सपनेहुँ मनहुँ निहारे।।

साधन सिद्ध राम पग नेहू।मोहि लखि परत भरत मत एहू।।

agama sabahi baranata barabaranī |jimi jalahīna mīna gamu dharanī ||

bharata amita mahimā sunu rānī |jānahiṁ rāmu na sakahiṁ bakhānī ||

barani saprema bharata anubhāū |tiya jiya kī ruci lakhi kaha rāū ||

bahurahiṁ lakhanu bharatu bana jāhīṁ |saba kara bhala saba ke mana māhīṁ ||

debi paraṁtu bharata raghubara kī |prīti pratīti jāi nahiṁ tarakī ||

bharatu avadhi saneha mamatā kī |jadyapi rāmu sīma samatā kī ||

paramāratha svāratha sukha sāre |bharata na sapanehũ manahũ nihāre ||

sādhana siddha rāma paga nehū |mohi lakhi parata bharata mata ehū ||

Suno rani, Bharat ko koi bhi bata nahi sakta. Jaise paani ke bina machhli zameen par nahi chal sakti, waise hi koi Bharat ko poora nahi bata sakta. Suno rani, Bharat ki badiyat ki koi limit nahi hai. Ram sab jaante hain, lekin wo bhi use bata nahi sakte. Raja ne pyaar se Bharat ki baat ki, aur patni ke dil ko jo pasand lage dekh kar aage bola. Lakshman wapas aaye aur Bharat ban chale jaayein, sab ke mann mein yahi hai ki yeh sab ke liye achha hai. Lekin rani, Bharat aur Ram ke beech jo pyaar aur bharosa hai, uska andaza nahi lagaya ja sakta. Bharat pyaar aur mamta ki limit hain, jabki Ram sab mein barabar rahne ki limit hain. Bharat ne apne fayde ya kisi bade kaam ka sukh sapne mein bhi nahi dekha, na hi mann mein laya. Ram ke charno ka pyaar hi uska sadhna hai aur uska sab kuch hai. Mere hisaab se yahi Bharat ka vishwas hai.

Doha 289

भोरेहुँ भरत न पेलिहहिं मनसहुँ राम रजाइ।करिअ न सोचु सनेह बस कहेउ भूप बिलखाइ।।⁠289।।

bhorehũ bharata na pelihahiṁ manasahũ rāma rajāi |karia na socu saneha basa kaheu bhūpa bilakhāi ||⁠289||

Raja rote hue bola, Bharat Ram ke hukum ko bhool se bhi nahi taalega, dil mein bhi nahi. Isliye pyaar ki wajah se fikar mat karo.

Inside Prakarana 29

The dialogue

  • Listenerसामान्य श्रोता/सत्संगी-समाज (अन्तःकरण ‘मन’ सहित)

Frequently Asked Questions

परम्परानुसार यह खण्ड ‘वैराग्य-प्रबोध’ और ‘राम-आज्ञा-परायणता’ देता है: गृह-शोक/वियोग को धर्म-बुद्धि में बदलकर मन को स्थिर करता है, तथा भरत-चरित के श्रवण से ‘भव-बन्धन-बिमोचनि’ (पाठ में ही संकेत) फल माना जाता है।

सत्संग-परम्परा में प्रसंगानुसार ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम रामेति’ जप-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-चरित/आज्ञा-पालन के भाव में ‘राम-आज्ञा गुरु समान’ भाव-स्मरण हेतु नाम-संपुट प्रचलित है।

Ask anything about Prakarana 29 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play