Prakarana 29
त्याग-दीक्षा का सोपान: राज्य-सुख और गृह-रमणीयता के बीच ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानकर वैराग्य, करुणा, और धर्म-निष्ठा की परीक्षा। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रेम (स्नेह) को आसक्ति न बनने देकर उसे ‘आज्ञा-पालन’ और ‘राम-चरणानुराग’ में रूपान्तरित किया जाए।
ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏହି ଖଣ୍ଡ ‘ବିୟୋଗ-ଜନିତ କରୁଣା’କୁ ‘ଧର୍ମ-ବୁଦ୍ଧି’ରେ ରୂପାନ୍ତର କରେ। ଚାରି ଦିନ ବିତିଲା ପରେ ନଗର-ସମାଜର ଆଗ୍ରହ—‘ବିନୁ ସିୟ ରାମ ଫିରବ ଭଲ ନାହିଁ’—ଲୋକ-ହୃଦୟରେ ରାମ-ସିୟୁଗଳର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ; ଏବଂ ବନ-ଜୀବନକୁ ‘କୋଟି ଅମରପୁର ସରିସ ସୁପାସୁ’ କହି ତ୍ୟାଗକୁ ହିଁ ପରମ-ସୁଖ ଘୋଷଣା କରେ। ପରେ ରାଣୀ-ସମାଜ ଓ ଜନକ-ପରିବାରର କଥାବାର୍ତ୍ତାରେ କରୁଣ ରସ ଗାଢ଼ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତୁଳସୀଦାସ ତାହାକୁ ନିରାଶା ହେବାକୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ: ସୁମିତ୍ରା-କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ବାଣୀ ‘ଈସ ରଜାଇ’ ଆଗରେ ଦୋଷାରୋପଣକୁ ନିଷେଧ କରେ। ଏହି ଭୂମିକାରେ ଭରତ-ଚରିତ୍ରର ମହିମା ଆସେ—ଭକ୍ତିର ଆଦର୍ଶ ‘ରାମ-ଆଜ୍ଞା’ରେ ଲୀନ, ସ୍ୱାର୍ଥ-ପରମାର୍ଥ ଉଭୟରୁ ପରେ। ଏହିପରି ଏହି ଖଣ୍ଡ ସାଧକକୁ ଶିଖାଏ—ସ୍ନେହର ଶୋଧନ କରି ତାହାକୁ ‘ଅନୁରାଗ’ କରାଯାଉ; ଏହି ହିଁ ସୋପାନ-ଗତି।
Verses
ଚୌପାଈ 280.1-4
एहि बिधि बासर बीते चारी।रामु निरखि नर नारि सुखारी।।
दुहु समाज असि रुचि मन माहीं।बिनु सिय राम फिरब भल नाहीं।।
सीता राम संग बनबासू।कोटि अमरपुर सरिस सुपासू।।
परिहरि लखन रामु बैदेही।जेहि घरु भाव बाम बिधि तेही।।
दाहिन दइउ होइ जब सबही।राम समीप बसिअ बन तबही।।
मंदाकिनि मज्जनु तिहु काला।राम दरसु मुद मंगल माला।।
अटनु राम गिरि बन तापस थल।असनु अमिअ सम कंद मूल फल।।
सुख समेत संबत दुइ साता।पल सम होहिं न जनिअहिं जाता।।
ehi bidhi bāsara bīte cārī |rāmu nirakhi nara nāri sukhārī ||
duhu samāja asi ruci mana māhīṁ |binu siya rāma phiraba bhala nāhīṁ ||
sītā rāma saṁga banabāsū |koṭi amarapura sarisa supāsū ||
parihari lakhana rāmu baidehī |jehi gharu bhāva bāma bidhi tehī ||
dāhina daiu hoi jaba sabahī |rāma samīpa basia bana tabahī ||
maṁdākini majjanu tihu kālā |rāma darasu muda maṁgala mālā ||
aṭanu rāma giri bana tāpasa thala |asanu amia sama kaṁda mūla phala ||
sukha sameta saṁbata dui sātā |pala sama hohiṁ na janiahiṁ jātā ||
ଏହିପରି ଚାରି ଦିନ କଟିଗଲା, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ନର-ନାରୀମାନେ ସୁଖୀ ହେଲେ। ଉଭୟ ଦଳର ମନରେ ଏକା ଇଚ୍ଛା ଥିଲା, ସୀତା ଓ ରାମଙ୍କ ବିନା ଫେରିବା ଭଲ ନୁହେଁ। ସୀତା ଓ ରାମଙ୍କ ସହ ବନବାସ କରିବା କୋଟି ଅମରପୁର ସମାନ ସୁଖଦାୟକ ହେବ। ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ପରିହାର କରି ଘରେ ଭାବ ରଖେ, ତାହାର ବିଧି ପ୍ରତିକୂଳ। ଯେବେ ବିଧି ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହଶୀଳ ହେବ, ସେବେ ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ନିକଟରେ ବନରେ ବାସ କରିବେ। ସେମାନେ ତିନି କାଳରେ ମନ୍ଦାକିନୀରେ ସ୍ନାନ କରିବେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆନନ୍ଦ ଓ ମଙ୍ଗଳର ମାଳା ହେବ। ରାମଙ୍କ ସହ ପର୍ବତ, ବନ ଓ ତାପସଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ବିଚରଣ କରିବେ, ଏବଂ ଅମୃତ ସମାନ କନ୍ଦ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ ହେବ। ସୁଖ ସହ ଚଉଦଟି ବର୍ଷ ଏକ ପଳ ସମାନ କଟିଯିବ, ଏବଂ କେହି ଅନୁଭବ କରିବେ ନାହିଁ ଯେ ତାହା ଗଲା।
ଦୋହା 280
एहि सुख जोग न लोग सब कहहिं कहाँ अस भागु।सहज सुभायँ समाज दुहु राम चरन अनुरागु।।280।।
ehi sukha joga na loga saba kahahiṁ kahā̃ asa bhāgu |sahaja subhāyã samāja duhu rāma carana anurāgu ||280||
"ଏହି ସୁଖର ଯୋଗ୍ୟ ଆମେ ନୁହେଁ," ସମସ୍ତ ଲୋକ କହିଲେ, "କେଉଁଠାରେ ଏପରି ଭାଗ୍ୟ ଆମର?" ସ୍ୱାଭାବିକ ସ୍ୱଭାବରେ ଉଭୟ ଦଳରେ ରାମଙ୍କ ଚରଣରେ ଅନୁରାଗ ହେଲା।
ଚୌପାଈ 281.1-4
एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं।बचन सप्रेम सुनत मन हरहीं।।
सीय मातु तेहि समय पठाईं।दासीं देखि सुअवसरु आईं।।
सावकास सुनि सब सिय सासू।आयउ जनकराज रनिवासू।।
कौसल्याँ सादर सनमानी।आसन दिए समय सम आनी।।
सीलु सनेह सकल दुहु ओरा।द्रवहिं देखि सुनि कुलिस कठोरा।।
पुलक सिथिल तन बारि बिलोचन।महि नख लिखन लगीं सब सोचन।।
सब सिय राम प्रीति कि सि मूरती।जनु करुना बहु बेष बिसूरति।।
सीय मातु कह बिधि बुधि बाँकी।जो पय फेनु फोर पबि टाँकी।।
ehi bidhi sakala manoratha karahīṁ |bacana saprema sunata mana harahīṁ ||
sīya mātu tehi samaya paṭhāīṁ |dāsīṁ dekhi suavasaru āīṁ ||
sāvakāsa suni saba siya sāsū |āyau janakarāja ranivāsū ||
kausalyā̃ sādara sanamānī |āsana die samaya sama ānī ||
sīlu saneha sakala duhu orā |dravahiṁ dekhi suni kulisa kaṭhorā ||
pulaka sithila tana bāri bilocana |mahi nakha likhana lagīṁ saba socana ||
saba siya rāma prīti ki si mūratī |janu karunā bahu beṣa bisūrati ||
sīya mātu kaha bidhi budhi bā̃kī |jo paya phenu phora pabi ṭā̃kī ||
ଏହିପରି ସେମାନେ ସମସ୍ତ ମନର ବାସନା ପ୍ରକାଶ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରେମମୟ ବାକ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ମନକୁ ମୁଗ୍ଧ କଲା। ସେହି ସମୟରେ ସୀତାଙ୍କ ମାତା ତାଙ୍କର ଦାସୀମାନଙ୍କୁ ପଠାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ଅବସର ଦେଖି ଫେରି ଆସିଲେ। ଶୁଣି ଯେ ସୀତାଙ୍କ ଶାଶୁଡ଼ିମାନେ ସମସ୍ତ ଅବସରରେ ଅଛନ୍ତି, ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର ସେମାନଙ୍କ ସହ ଦେଖା କରିବାକୁ ଆସିଲା। କୌଶଲ୍ୟା ସେମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିର ସହ ସମ୍ମାନ କରି ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ଅବସର ଅନୁସାରେ ଆସନ ଆଣାଇ ଦେଲେ। ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ଯେତିକି ଶୀଳ ଓ ସ୍ନେହ ଥିଲା, ତାହା ଦେଖି ଶୁଣି କଠିନ ବଜ୍ର ମଧ୍ୟ ଗଲିଯାଇଥାନ୍ତା। ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ ଓ ଶିଥିଳ ହେଲା, ନୟନ ଜଳରେ ଭରିଗଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାରେ ନଖ ଦ୍ୱାରା ମାଟି ଖୋଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯେନ ସୀତା ଓ ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମର ମୂର୍ତି, ଅଥବା ଯେନ କରୁଣା ନିଜେ ବହୁ ରୂପ ଧରି କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କ ମାତା କହିଲେ: ବିଧାତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ବକ୍ର, କାରଣ ଯେନ ସେ ବଜ୍ରକୁ ଛେନି କରି କ୍ଷୀରର ଫେଣ କାଟି ଭାଙ୍ଗୁଛନ୍ତି।
ଦୋହା 281
सुनिअ सुधा देखिअहिं गरल सब करतूति कराल।जहँ तहँ काक उलूक बक मानस सकृत मराल।।281।।
sunia sudhā dekhiahiṁ garala saba karatūti karāla |jahã tahã kāka ulūka baka mānasa sakṛta marāla ||281||
ଅମୃତର କଥା ଶୁଣାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବିଷ ଦେଖାଯାଏ; ନିୟତିର ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଭୟଙ୍କର। ସର୍ବତ୍ର କାଗ, ପେଚା ଓ ବକ, ଆଉ ମାନସ ସରୋବରରେ ରାଜହଂସ କଦାଚିତ୍ ଦେଖାଯାଏ।
ଚୌପାଈ 282.1-4
सुनि ससोच कह देबि सुमित्रा।बिधि गति बड़ि बिपरीत बिचित्रा।।
जो सृजि पालइ हरइ बहोरी।बाल केलि सम बिधि मति भोरी।।
कौसल्या कह दोसु न काहू।करम बिबस दुख सुख छति लाहू।।
कठिन करम गति जान बिधाता।जो सुभ असुभ सकल फल दाता।।
ईस रजाइ सीस सबही कें।उतपति थिति लय बिषहु अमी कें।।
देबि मोह बस सोचिअ बादी।बिधि प्रपंचु अस अचल अनादी।।
भूपति जिअब मरब उर आनी।सोचिअ सखि लखि निज हित हानी।।
सीय मातु कह सत्य सुबानी।सुकृती अवधि अवधपति रानी।।
suni sasoca kaha debi sumitrā |bidhi gati baṛi biparīta bicitrā ||
jo sṛji pālai harai bahorī |bāla keli sama bidhi mati bhorī ||
kausalyā kaha dosu na kāhū |karama bibasa dukha sukha chati lāhū ||
kaṭhina karama gati jāna bidhātā |jo subha asubha sakala phala dātā ||
īsa rajāi sīsa sabahī keṁ |utapati thiti laya biṣahu amī keṁ ||
debi moha basa socia bādī |bidhi prapaṁcu asa acala anādī ||
bhūpati jiaba maraba ura ānī |socia sakhi lakhi nija hita hānī ||
sīya mātu kaha satya subānī |sukṛtī avadhi avadhapati rānī ||
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଣୀ ସୁମିତ୍ରା ଶୋକରେ କହିଲେ: ବିଧିର ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପରୀତ ଓ ବିଚିତ୍ର। ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ପାଳନ କରନ୍ତି ଓ ପୁଣି ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି, ବିଧିର ମନ ବାଳକର ଖେଳ ପରି ଅସ୍ଥିର। କୌଶଲ୍ୟା କହିଲେ: କାହାରି ଦୋଷ ନାହିଁ। କର୍ମର ବଶରେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ, କ୍ଷତି ଓ ଲାଭ ସବୁ ହୁଏ। ସ୍ରଷ୍ଟା କର୍ମର କଠିନ ଗତି ଜାଣନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ ଦାତା। ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ସମସ୍ତଙ୍କ ମସ୍ତକରେ: ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ଲୟ, ବିଷ ଓ ଅମୃତରେ। ହେ ଦେବୀ, ମୋହର ବଶରେ ବୃଥା ଶୋକ କରୁଛ; ବିଧିର ପ୍ରପଞ୍ଚ ଏପରି ଅଚଳ ଓ ଅନାଦି। ରାଜା ବଞ୍ଚିବେ କି ମରିବେ ଭାବି, ହେ ସଖୀ, ନିଜର କ୍ଷତି ଦେଖି ଶୋକ କରୁଛ। ସୀତାଙ୍କ ମାତା କହିଲେ: ସତ୍ୟ କଥା କହୁଛ, ହେ ଅୟୋଧ୍ୟାପତିଙ୍କ ରାଣୀ, ହେ ସୁକୃତୀ।
ଦୋହା 282
लखनु राम सिय जाहुँ बन भल परिनाम न पोचु।गहबरि हियँ कह कौसिला मोहि भरत कर सोचु।।282।।
lakhanu rāma siya jāhũ bana bhala parināma na pocu |gahabari hiyã kaha kausilā mohi bharata kara socu ||282||
"ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମ ଓ ସୀତା ବନକୁ ଯାଉ, ପରିଣାମ ଭଲ ହେବ, ଖରାପ ନୁହେଁ।" ଆବେଗରେ ଆପ୍ଲୁତ ହୃଦୟରେ କୌସଲ୍ୟା କହିଲେ, "ମୋତେ ଭରତ ନିମନ୍ତେ ଚିନ୍ତା ହେଉଛି।"
ଚୌପାଈ 283.1-4
ईस प्रसाद असीस तुम्हारी।सुत सुतबधू देवसरि बारी।।
राम सपथ मैं कीन्ह न काऊ।सो करि कहउँ सखी सति भाऊ।।
भरत सील गुन बिनय बड़ाई।भायप भगति भरोस भलाई।।
कहत सारदहु कर मति हीचे।सागर सीप कि जाहिं उलीचे।।
जानउँ सदा भरत कुलदीपा।बार बार मोहि कहेउ महीपा।।
कसें कनकु मनि पारिखि पाएँ।पुरुष परिखिअहिं समयँ सुभाएँ।।
अनुचित आजु कहब अस मोरा।सोक सनेहँ सयानप थोरा।।
सुनि सुरसरि सम पावनि बानी।भईं सनेह बिकल सब रानी।।
īsa prasāda asīsa tumhārī |suta sutabadhū devasari bārī ||
rāma sapatha maiṁ kīnha na kāū |so kari kahaũ sakhī sati bhāū ||
bharata sīla guna binaya baṛāī |bhāyapa bhagati bharosa bhalāī ||
kahata sāradahu kara mati hīce |sāgara sīpa ki jāhiṁ ulīce ||
jānaũ sadā bharata kuladīpā |bāra bāra mohi kaheu mahīpā ||
kaseṁ kanaku mani pārikhi pāẽ |puruṣa parikhiahiṁ samayã subhāẽ ||
anucita āju kahaba asa morā |soka sanehã sayānapa thorā ||
suni surasari sama pāvani bānī |bhaīṁ saneha bikala saba rānī ||
ଈଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପା ଓ ତୁମର ଆଶୀର୍ବାଦରୁ ମୋ ପୁତ୍ର ଓ ପୁତ୍ରବଧୂ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ନଦୀର ଜଳ ପରି ପବିତ୍ର। ମୁଁ ପୂର୍ବେ ରାମଙ୍କ ନାମରେ କେବେ ଶପଥ କରିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ତାଙ୍କ ନାମରେ ଶପଥ କରୁଛି, ସଖୀ, ଓ ହୃଦୟର ସତ୍ୟ କଥା କହୁଛି। ଭରତଙ୍କ ଶୀଳ, ଗୁଣ, ବିନୟ ଓ ବଡତ୍ୱ, ଭ୍ରାତୃପ୍ରେମ, ଭକ୍ତି, ବିଶ୍ୱାସ ଓ କଲ୍ୟାଣ। ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଗଲେ ବିବ୍ରତ ହେବ। ସମୁଦ୍ର କି ଝିନୁକ ଖୋଲରେ ଶୁଖାଯାଇ ପାରେ? ମୁଁ ସଦା ଭରତଙ୍କୁ କୁଳଦୀପ ବୋଲି ଜାଣି, ଆଉ ରାଜା ବାରବାର ମୋତେ ତାହା କହିଲେ। ସୁନା ପରୀକ୍ଷା ପଥରରେ ଯାଞ୍ଚ ହୁଏ, ମଣି ଯେତେବେଳେ ଜଉହାରୀ ପାଇବ ସେତେବେଳେ ଯାଞ୍ଚ ହୁଏ, ମଣିଷ ସମୟରେ ତାହାର ସ୍ୱଭାବରେ ଯାଞ୍ଚ ହୁଏ। ଆଜି ମୋର ଏମିତି କହିବା ଅନୁଚିତ, କିନ୍ତୁ ଶୋକ ଓ ପ୍ରେମରେ ବିବେକ ଥାଏ ସାମାନ୍ୟ। ଗଙ୍ଗା ପରି ପବିତ୍ର ବାଣୀ ଶୁଣି ସମସ୍ତ ରାଣୀ ପ୍ରେମରେ ଆବେଗାପ୍ଲୁତ ହେଲେ।
ଦୋହା 283
कौसल्या कह धीर धरि सुनहु देबि मिथिलेसि।को बिबेकनिधि बल्लभहि तुम्हहि सकइ उपदेसि।।283।।
kausalyā kaha dhīra dhari sunahu debi mithilesi |ko bibekanidhi ballabhahi tumhahi sakai upadesi ||283||
ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି କୌସଲ୍ୟା କହିଲେ, ଶୁଣ ହେ ମିଥିଳାର ରାଣୀ। ବିବେକର ଭଣ୍ଡାର ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ପ୍ରିୟା ତୁମକୁ କିଏ ଉପଦେଶ ଦେଇ ପାରିବ?
ଚୌପାଈ 284.1-4
रानि राय सन अवसरु पाई।अपनी भाँति कहब समुझाई।।
रखिअहिं लखनु भरतु गबनहिं बन।जौं यह मत मानै महीप मन।।
तौ भल जतनु करब सुबिचारी।मोरें सौचु भरत कर भारी।।
गूढ़ सनेह भरत मन माही।रहें नीक मोहि लागत नाहीं।।
लखि सुभाउ सुनि सरल सुबानी।सब भइ मगन करुन रस रानी।।
नभ प्रसून झरि धन्य धन्य धुनि।सिथिल सनेहँ सिद्ध जोगी मुनि।।
सबु रनिवासु बिथकि लखि रहेऊ।तब धरि धीर सुमित्राँ कहेऊ।।
देबि दंड जुग जामिनि बीती।राम मातु सुनी उठी सप्रीती।।
rāni rāya sana avasaru pāī |apanī bhā̃ti kahaba samujhāī ||
rakhiahiṁ lakhanu bharatu gabanahiṁ bana |jauṁ yaha mata mānai mahīpa mana ||
tau bhala jatanu karaba subicārī |moreṁ saucu bharata kara bhārī ||
gūṛha saneha bharata mana māhī |raheṁ nīka mohi lāgata nāhīṁ ||
lakhi subhāu suni sarala subānī |saba bhai magana karuna rasa rānī ||
nabha prasūna jhari dhanya dhanya dhuni |sithila sanehã siddha jogī muni ||
sabu ranivāsu bithaki lakhi raheū |taba dhari dhīra sumitrā̃ kaheū ||
debi daṁḍa juga jāmini bītī |rāma mātu sunī uṭhī saprītī ||
ରାଣୀ, ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ସୁଯୋଗ ପାଇ ନିଜର ଭଳି କଥାଟି ବୁଝାଇ କୁହ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରଖି ଭରତଙ୍କୁ ବନକୁ ପଠାଅ, ଯଦି ରାଜାଙ୍କ ମନ ଏହି ପରାମର୍ଶ ମାନେ। ତେବେ ଭଲରେ ଭାବି ଚିନ୍ତା କରି ଉତ୍ତମ ଉପାୟ କରିବ, କାରଣ ଭରତ ନିମନ୍ତେ ମୋର ଚିନ୍ତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାରୀ। ଭରତଙ୍କ ମନରେ ଗଭୀର ଗୋପନ ପ୍ରେମ ଅଛି; ସେ ପଛରେ ରହିଲେ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଦେଖି ଓ ସରଳ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ରାଣୀମାନେ କରୁଣ ରସରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ। ଆକାଶରୁ ଫୁଲ ଝରି ପଡ଼ିଲ "ଧନ୍ୟ, ଧନ୍ୟ" ଧ୍ୱନିରେ, ଆଉ ସିଦ୍ଧ, ଯୋଗୀ ଓ ମୁନିମାନେ ପ୍ରେମରେ ଶିଥିଳ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ସ୍ତବ୍ଧ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରହିଲା; ତାପରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ସୁମିତ୍ରା କହିଲେ। "ଦେବୀ, ରାତିର ଦଣ୍ଡ ଦୁଇଟି ବିତି ଗଲା।" ଏହା ଶୁଣି ରାମଙ୍କ ମାତା ସ୍ନେହରେ ଉଠି ପଡ଼ିଲେ।
ଦୋହା 284
बेगि पाउ धारिअ थलहि कह सनेहँ सतिभाय।हमरें तौ अब ईस गति के मिथिलेस सहाय।।284।।
begi pāu dhāria thalahi kaha sanehã satibhāya |hamareṁ tau aba īsa gati ke mithilesa sahāya ||284||
ସ୍ନେହ ଓ ସତତାର ସହ ସେ କହିଲେ, ଶୀଘ୍ର ପାଦ ଚାଲି ଆପଣଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତୁ। ଆମର ତ ଏବେ ଈଶ୍ୱର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ, ନଚେତ ମିଥିଳାଧିପତି, ଯିଏ ଆମର ସହାୟ।
ଚୌପାଈ 285.1-4
लखि सनेह सुनि बचन बिनीता।जनकप्रिया गह पाय पुनीता।।
देबि उचित असि बिनय तुम्हारी।दसरथ घरिनि राम महतारी।।
प्रभु अपने नीचहु आदरहीं।अगिनि धूम गिरि सिर तिनु धरहीं।।
सेवकु राउ करम मन बानी।सदा सहाय महेसु भवानी।।
रउरे अंग जोगु जग को है।दीप सहाय कि दिनकर सोहै।।
रामु जाइ बनु करि सुर काजू।अचल अवधपुर करिहहिं राजू।।
अमर नाग नर राम बाहुबल।सुख बसिहहिं अपनें अपने थल।।
यह सब जागबलिक कहि राखा।देबि न होइ मुधा मुनि भाषा।।
lakhi saneha suni bacana binītā |janakapriyā gaha pāya punītā ||
debi ucita asi binaya tumhārī |dasaratha gharini rāma mahatārī ||
prabhu apane nīcahu ādarahīṁ |agini dhūma giri sira tinu dharahīṁ ||
sevaku rāu karama mana bānī |sadā sahāya mahesu bhavānī ||
raure aṁga jogu jaga ko hai |dīpa sahāya ki dinakara sohai ||
rāmu jāi banu kari sura kājū |acala avadhapura karihahiṁ rājū ||
amara nāga nara rāma bāhubala |sukha basihahiṁ apaneṁ apane thala ||
yaha saba jāgabalika kahi rākhā |debi na hoi mudhā muni bhāṣā ||
ତାଙ୍କର ସ୍ନେହ ଦେଖି ଏବଂ ବିନୀତ କଥା ଶୁଣି, ଜନକଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାଣୀ ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଚରଣ ଧରିଲେ। "ହେ ରାଣୀ, ଦଶରଥଙ୍କ ଘରଣି ଏବଂ ରାମଙ୍କ ମାତା ଭାବରେ ତୋହର ଏହି ବିନୟ ହିଁ ଉଚିତ।" "ମହାନ ସ୍ୱାମୀମାନେ ନିଜର ନୀଚ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି: ଅଗ୍ନି ତାହାର ମସ୍ତକରେ ଧୂଆଁ ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ପର୍ବତ ତାହାର ଶିଖରରେ ଘାସ ଧାରଣ କରେ।" "ରାଜା ଜନକ କର୍ମରେ, ମନରେ ଓ ବାକ୍ୟରେ ତୋହର ଦାସ, ଏବଂ ମହେଶ ଓ ଭବାନୀ ସଦା ତୋହର ସହାୟ।" "ଜଗତରେ କିଏ ତୋହର ସହାୟ ହେବାର ଯୋଗ୍ୟ? ଦୀପ କି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଯେପରି ସେ ଦୀପ୍ତି ପାଆନ୍ତି?" "ରାମ ବନକୁ ଯାଇ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ତାପରେ ସେମାନେ ଅଚଳ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରାଜ୍ୟ କରିବେ।" "ରାମଙ୍କ ବାହୁବଳରେ ଅମର, ନାଗ, ନର ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ସୁଖରେ ବାସ କରିବେ।" "ଏହି ସବୁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହି ରଖିଛନ୍ତି; ହେ ରାଣୀ, ମୁନିଙ୍କ ବାକ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।"
ଦୋହା 285
अस कहि पग परि पेम अति सिय हित बिनय सुनाइ।सिय समेत सियमातु तब चली सुआयसु पाइ।।285।।
asa kahi paga pari pema ati siya hita binaya sunāi |siya sameta siyamātu taba calī suāyasu pāi ||285||
ଏପରି କହି ସେ ଅତି ପ୍ରେମରେ ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ପଡ଼ି ସୀତାର ହିତ ନିମନ୍ତେ ବିନୟ ସୁଣାଇଲେ। ତତ୍ପରେ ସୀତାମାତା ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଅନୁମତି ପାଇ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଚୌପାଈ 286.1-4
प्रिय परिजनहि मिली बैदेही।जो जेहि जोगु भाँति तेहि तेही।।
तापस बेष जानकी देखी।भा सबु बिकल बिषाद बिसेषी।।
जनक राम गुर आयसु पाई।चले थलहि सिय देखी आई।।
लीन्हि लाइ उर जनक जानकी।पाहुन पावन पेम प्रान की।।
उर उमगेउ अंबुधि अनुरागू।भयउ भूप मनु मनहुँ पयागू।।
सिय सनेह बटु बाढ़त जोहा।ता पर राम पेम सिसु सोहा।।
चिरजीवी मुनि ग्यान बिकल जनु।बूड़त लहेउ बाल अवलंबनु।।
मोह मगन मति नहिं बिदेह की।महिमा सिय रघुबर सनेह की।।
priya parijanahi milī baidehī |jo jehi jogu bhā̃ti tehi tehī ||
tāpasa beṣa jānakī dekhī |bhā sabu bikala biṣāda biseṣī ||
janaka rāma gura āyasu pāī |cale thalahi siya dekhī āī ||
līnhi lāi ura janaka jānakī |pāhuna pāvana pema prāna kī ||
ura umageu aṁbudhi anurāgū |bhayau bhūpa manu manahũ payāgū ||
siya saneha baṭu bāṛhata johā |tā para rāma pema sisu sohā ||
cirajīvī muni gyāna bikala janu |būṛata laheu bāla avalaṁbanu ||
moha magana mati nahiṁ bideha kī |mahimā siya raghubara saneha kī ||
ବୈଦେହୀ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପରିଜନମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଳିତ ହେଲେ, ଯେ ଯାହାର ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁସାରେ ସେହିରୂପେ। ତାପସୀ ବେଶରେ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ବିକଳ ହେଲେ, ବିଶେଷ ବିଷାଦରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ହେଲେ। ଜନକ ରାମ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଜନକ ଜାନକୀଙ୍କୁ ବକ୍ଷରେ ଟାଣି ନେଲେ, ଯେନ ପ୍ରାଣର ପ୍ରେମର ପବିତ୍ର ଅତିଥି। ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅନୁରାଗର ସମୁଦ୍ର ଉମଡ଼ି ଉଠିଲା, ରାଜାଙ୍କ ମନ ଯେନ ପ୍ରୟାଗ ହେଲା। ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଗଲା ସୀତାଙ୍କ ସ୍ନେହର ବଟବୃକ୍ଷ ସେଠାରେ ବର୍ଧମାନ, ଏବଂ ତାହା ଉପରେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମର ଶିଶୁ ଶୋଭା ପାଉଛି। ଯେନ ଚିରଜୀବୀ ମୁନି ଜ୍ଞାନରେ ବିକଳ ହୋଇ ବୁଡ଼ି ବୁଡ଼ି ବାଳକକୁ ଆଶ୍ରୟ ରୂପେ ପାଇଲେ। ବିଦେହଙ୍କ ମନ ମୋହରେ ମଗ୍ନ ନଥିଲା, ସୀତା ଓ ରଘୁବରଙ୍କ ପ୍ରେମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଆଚ୍ଛନ୍ନ କରିଥିଲା।
ଦୋହା 286
सिय पितु मातु सनेह बस बिकल न सकी सँभारि।धरनिसुताँ धीरजु धरेउ समउ सुधरमु बिचारि।।286।।
siya pitu mātu saneha basa bikala na sakī sãbhāri |dharanisutā̃ dhīraju dhareu samau sudharamu bicāri ||286||
ସୀତା ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କ ସ୍ନେହରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ହୋଇ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ ଏବଂ ନିଜକୁ ସମାଳିବାକୁ ପାରିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଧରଣୀର କନ୍ୟା ସମୟ ଓ ଧର୍ମ ବିଚାର କରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କଲେ।
ଚୌପାଈ 287.1-4
तापस बेष जनक सिय देखी।भयउ पेमु परितोषु बिसेषी।।
पुत्रि पवित्र किए कुल दोऊ।सुजस धवल जगु कह सबु कोऊ।।
जिति सुरसरि कीरति सरि तोरी।गवनु कीन्ह बिधि अंड करोरी।।
गंग अवनि थल तीनि बड़ेरे।एहिं किए साधु समाज घनेरे।।
पितु कह सत्य सनेहँ सुबानी।सीय सकुच महुँ मनहुँ समानी।।
पुनि पितु मातु लीन्ह उर लाई।सिख आसिष हित दीन्हि सुहाई।।
कहति न सीय सकुचि मन माहीं।इहाँ बसब रजनीं भल नाहीं।।
लखि रुख रानि जनायउ राऊ।हृदयँ सराहत सीलु सुभाऊ।।
tāpasa beṣa janaka siya dekhī |bhayau pemu paritoṣu biseṣī ||
putri pavitra kie kula doū |sujasa dhavala jagu kaha sabu koū ||
jiti surasari kīrati sari torī |gavanu kīnha bidhi aṁḍa karorī ||
gaṁga avani thala tīni baṛere |ehiṁ kie sādhu samāja ghanere ||
pitu kaha satya sanehã subānī |sīya sakuca mahũ manahũ samānī ||
puni pitu mātu līnha ura lāī |sikha āsiṣa hita dīnhi suhāī ||
kahati na sīya sakuci mana māhīṁ |ihā̃ basaba rajanīṁ bhala nāhīṁ ||
lakhi rukha rāni janāyau rāū |hṛdayã sarāhata sīlu subhāū ||
ଜନକ ତପସ୍ୱୀର ବେଶରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅତିଶୟ ପ୍ରେମ ଓ ପରମ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କଲେ। "କନ୍ୟା, ତୁମେ ଉଭୟ କୁଳକୁ ପବିତ୍ର କରିଛ, ଜଗତରେ ସମସ୍ତେ ତୋମର ନିଷ୍କଳଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତିର କଥା କହନ୍ତି।" "ତୋମର କୀର୍ତ୍ତିର ନଦୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କୋଟି କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଛି।" "ଗଙ୍ଗାର ପୃଥିବୀରେ କେବଳ ତିନୋଟି ମହାସ୍ଥାନ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅସଂଖ୍ୟ ସାଧୁସମାଜ ସୃଷ୍ଟି କରିଛ।" ପିତା ଏହି ସତ୍ୟ, ସ୍ନେହମୟ ଓ କରୁଣ ବାକ୍ୟ କହିଲେ, ଆଉ ସୀତା ଯେନ ନିଜ ଲଜ୍ଜାରେ ମଗ୍ନ ହୋଇଗଲେ। ତାପରେ ପିତା-ମାତା ତାଙ୍କୁ ବକ୍ଷରେ ଟାଣି ନେଲେ ଏବଂ ସ୍ନେହରେ ଉପଦେଶ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ସୀତା କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ମନରେ ସଙ୍କୋଚ ଅନୁଭବ କଲେ, ଭାବିଲେ: "ଏଠାରେ ରାତ୍ରି ଯାପନ କରିବା ଭଲ ନୁହେଁ।" ରାଣୀ ତାଙ୍କ ମନର ଭାବ ବୁଝି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, ହୃଦୟରେ ସୀତାଙ୍କ କୋମଳ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଚରିତ୍ରର ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଦୋହା 287
बार बार मिलि भेंट सिय बिदा कीन्ह सनमानि।कही समय सिर भरत गति रानि सुबानि सयानि।।287।।
bāra bāra mili bheṁṭa siya bidā kīnha sanamāni |kahī samaya sira bharata gati rāni subāni sayāni ||287||
ବାରବାର ମିଳି ସୀତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସମ୍ମାନର ସହ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ତାପରେ ରାଣୀ, ବିଚକ୍ଷଣା ଓ ମଧୁରଭାଷିଣୀ, ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଭରତଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ଚୌପାଈ 288.1-4
सुनि भूपाल भरत ब्यवहारू।सोन सुगंध सुधा ससि सारू।।
मूदे सजल नयन पुलके तन।सुजसु सराहन लगे मुदित मन।।
सावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि।भरत कथा भव बंध बिमोचनि।।
धरम राजनय ब्रह्मबिचारू।इहाँ जथामति मोर प्रचारू।।
सो मति मोरि भरत महिमाही।कहै काह छलि छुअति न छाँही।।
बिधि गनपति अहिपति सिव सारद।कबि कोबिद बुध बुद्धि बिसारद।।
भरत चरित कीरति करतूती।धरम सील गुन बिमल बिभूती।।
समुझत सुनत सुखद सब काहू।सुचि सुरसरि रुचि निदर सुधाहू।।
suni bhūpāla bharata byavahārū |sona sugaṁdha sudhā sasi sārū ||
mūde sajala nayana pulake tana |sujasu sarāhana lage mudita mana ||
sāvadhāna sunu sumukhi sulocani |bharata kathā bhava baṁdha bimocani ||
dharama rājanaya brahmabicārū |ihā̃ jathāmati mora pracārū ||
so mati mori bharata mahimāhī |kahai kāha chali chuati na chā̃hī ||
bidhi ganapati ahipati siva sārada |kabi kobida budha buddhi bisārada ||
bharata carita kīrati karatūtī |dharama sīla guna bimala bibhūtī ||
samujhata sunata sukhada saba kāhū |suci surasari ruci nidara sudhāhū ||
ଭରତଙ୍କ ଆଚରଣ ଶୁଣି ରାଜା, ଯାହା ସୁଗନ୍ଧିତ ସୁନାର ନ୍ୟାୟ, ଅମୃତ ନ୍ୟାୟ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସାର ନ୍ୟାୟ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ ନୟନ ବନ୍ଦ କଲେ, ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା, ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ ତାଙ୍କ ସୁଯଶର ପ୍ରଶଂସା କଲେ। "ସାବଧାନରେ ଶୁଣ ସୁମୁଖୀ ସୁଲୋଚନୀ, ଭରତଙ୍କ କଥା ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦିଏ। ଧର୍ମ, ରାଜନୀତି ଓ ବ୍ରହ୍ମବିଚାରରେ ମୋର ପ୍ରଚାର ଯଥାମତ। ମୋର ସେହି ବୁଦ୍ଧି ଭରତଙ୍କ ମହିମା କଣ କହିବ? ଛଳରେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଛାୟା ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରେ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମା, ଗଣପତି, ଅହିପତି, ଶିବ ଓ ସାରଦା, କବି, ପଣ୍ଡିତ ଓ ବିଦଗ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ, ଭରତଙ୍କ ଚରିତ୍ର, କୀର୍ତ୍ତି, କୃତିତ୍ୱ, ଧର୍ମ, ଶୀଳ, ଗୁଣ ଓ ନିର୍ମଳ ବିଭୂତି, ସଭିଙ୍କ ନିକଟରେ ବୁଝିଲେ ବା ଶୁଣିଲେ ସୁଖଦାୟକ; ତାହାର ରଚି ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ନ୍ୟାୟ ଓ ଅମୃତଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଦୋହା 288
निरवधि गुन निरुपम पुरुषु भरतु भरत सम जानि।कहिअ सुमेरु कि सेर सम कबिकुल मति सकुचानि।।288।।
niravadhi guna nirupama puruṣu bharatu bharata sama jāni |kahia sumeru ki sera sama kabikula mati sakucāni ||288||
ଭରତ ନିରବଧି ଗୁଣର ଓ ନିରୂପମ ପୁରୁଷ; ଭରତକୁ କେବଳ ଭରତ ସମାନ ବୋଲି ଜାଣ। ସୁମେରୁ ପର୍ବତକୁ କି ଏକ ସେର ସମାନ କୁହାଯାଏ? କବିକୁଳ ମନରେ ସଙ୍କୁଚିତ ହୁଏ।
ଚୌପାଈ 289.1-4
अगम सबहि बरनत बरबरनी।जिमि जलहीन मीन गमु धरनी।।
भरत अमित महिमा सुनु रानी।जानहिं रामु न सकहिं बखानी।।
बरनि सप्रेम भरत अनुभाऊ।तिय जिय की रुचि लखि कह राऊ।।
बहुरहिं लखनु भरतु बन जाहीं।सब कर भल सब के मन माहीं।।
देबि परंतु भरत रघुबर की।प्रीति प्रतीति जाइ नहिं तरकी।।
भरतु अवधि सनेह ममता की।जद्यपि रामु सीम समता की।।
परमारथ स्वारथ सुख सारे।भरत न सपनेहुँ मनहुँ निहारे।।
साधन सिद्ध राम पग नेहू।मोहि लखि परत भरत मत एहू।।
agama sabahi baranata barabaranī |jimi jalahīna mīna gamu dharanī ||
bharata amita mahimā sunu rānī |jānahiṁ rāmu na sakahiṁ bakhānī ||
barani saprema bharata anubhāū |tiya jiya kī ruci lakhi kaha rāū ||
bahurahiṁ lakhanu bharatu bana jāhīṁ |saba kara bhala saba ke mana māhīṁ ||
debi paraṁtu bharata raghubara kī |prīti pratīti jāi nahiṁ tarakī ||
bharatu avadhi saneha mamatā kī |jadyapi rāmu sīma samatā kī ||
paramāratha svāratha sukha sāre |bharata na sapanehũ manahũ nihāre ||
sādhana siddha rāma paga nehū |mohi lakhi parata bharata mata ehū ||
ହେ ଗୌରବର୍ଣ୍ଣା, ଭରତ ସମସ୍ତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାର ଅଗମ୍ୟ, ଯେମିତି ଜଳହୀନ ମୀନ ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ଅଗମ୍ୟ। ଶୁଣ ହେ ରାଣୀ, ଭରତର ମହିମା ଅସୀମ। ରାମ ତାହା ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ପ୍ରେମରେ ଭରତର ତେଜ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ରାଜା ସ୍ତ୍ରୀର ମନର ରୁଚି ଦେଖି ଆଉ କହିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଫେରି ଆସନ୍ତୁ, ଆଉ ଭରତ ବନକୁ ଯାଆନ୍ତୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ। କିନ୍ତୁ ହେ ଦେବୀ, ଭରତ ଓ ରଘୁବର ରାମଙ୍କ ପ୍ରୀତି ଓ ପ୍ରତୀତି ଅନୁମାନ କରିହେବ ନାହିଁ। ଭରତ ସ୍ନେହ ଓ ମମତାର ସୀମା, ଯଦିଓ ରାମ ସମତାର ସୀମା। ପରମାର୍ଥ ଓ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୁଖ ଭରତ ସ୍ୱପ୍ନରେ ବା ମନରେ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ଚରଣରେ ନେହ ତାଙ୍କର ସାଧନ ଓ ସିଦ୍ଧି ଉଭୟ। ମୋର ମତରେ ଏହା ଭରତର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ।
ଦୋହା 289
भोरेहुँ भरत न पेलिहहिं मनसहुँ राम रजाइ।करिअ न सोचु सनेह बस कहेउ भूप बिलखाइ।।289।।
bhorehũ bharata na pelihahiṁ manasahũ rāma rajāi |karia na socu saneha basa kaheu bhūpa bilakhāi ||289||
ଭୁଲରେ ବା ମନରେ ଭରତ କଦାପି ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ। ସ୍ନେହର ବଶରେ ଦୁଃଖ କର ନାହିଁ, ଏପରି କହିଲେ ରାଜା, କାନ୍ଦୁଣୁତ।
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार यह खण्ड ‘वैराग्य-प्रबोध’ और ‘राम-आज्ञा-परायणता’ देता है: गृह-शोक/वियोग को धर्म-बुद्धि में बदलकर मन को स्थिर करता है, तथा भरत-चरित के श्रवण से ‘भव-बन्धन-बिमोचनि’ (पाठ में ही संकेत) फल माना जाता है।
सत्संग-परम्परा में प्रसंगानुसार ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम रामेति’ जप-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-चरित/आज्ञा-पालन के भाव में ‘राम-आज्ञा गुरु समान’ भाव-स्मरण हेतु नाम-संपुट प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 29 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
