Prakarana 29

Verse 572 (चौपाई)

एहि बिधि बासर बीते चारी। रामु निरखि नर नारि सुखारी।। दुहु समाज असि रुचि मन माहीं। बिनु सिय राम फिरब भल नाहीं।। सीता राम संग बनबासू। कोटि अमरपुर सरिस सुपासू।। परिहरि लखन रामु बैदेही। जेहि घरु भाव बाम बिधि तेही।। दाहिन दइउ होइ जब सबही। राम समीप बसिअ बन तबही।। मंदाकिनि मज्जनु तिहु काला। राम दरसु मुद मंगल माला।। अटनु राम गिरि बन तापस थल। असनु अमिअ सम कंद मूल फल।। सुख समेत संबत दुइ साता। पल सम होहिं न जनिअहिं जाता।।

આ રીતે ચાર દિવસ વીત્યા; પુરુષો અને સ્ત્રીઓ રામને નિહાળીને આનંદિત થયા. બંને સમાજના હૃદયમાં એવો પ્રેમ જાગ્યો કે સીતા વિના રામ ક્યાંય જવાના ન હતા. સીતાનો રામ સાથે વનવાસ દેવનગરીમાં વાસ કરતાં કરોડો ગણો વધારે સુખદાયક હતો. લક્ષ્મણ રામ અને વૈદેહીને ટાળતો; જે ઘરે તેનું મન થાય ત્યાં જતો. પણ જ્યારે તે અયોગ્ય જણાય, ત્યારે પાછો ફરીને રામની નજીક વનમાં વાસ કરતો. દિવસના ત્રણેય સમયે મંદાકિનીમાં સ્નાન કરવું, રામના દર્શન આનંદ અને મંગળની માળા હતા. રામનું પર્વતો, વનો અને તપોવનોમાં ભ્રમણ તેમની ક્રીડા હતી; તેમનું ભોજન કંદ, મૂળ અને ફળો હતા, અમૃત જેવા. આ રીતે બાર વર્ષ સુખથી વીત્યા; તેઓ ક્ષણ જેવા લાગતા ન હતા, ન વર્ષો જેવા લાગતા.

Verse 573 (दोहा/सोरठा)

एहि सुख जोग न लोग सब कहहिं कहाँ अस भागु।। सहज सुभायँ समाज दुहु राम चरन अनुरागु।।280।।

આવું સુખ જોઈને બધા લોકો કહેતા, "આવો ભાગ્ય ક્યાં છે?" બંને સમાજ સ્વાભાવિક રીતે અને પ્રેમપૂર્વક રામના ચરણોમાં અનુરક્ત હતા.

Verse 574 (चौपाई)

एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं। बचन सप्रेम सुनत मन हरहीं।। सीय मातु तेहि समय पठाईं। दासीं देखि सुअवसरु आईं।। सावकास सुनि सब सिय सासू। आयउ जनकराज रनिवासू।। कौसल्याँ सादर सनमानी। आसन दिए समय सम आनी।। सीलु सनेह सकल दुहु ओरा। द्रवहिं देखि सुनि कुलिस कठोरा।। पुलक सिथिल तन बारि बिलोचन। महि नख लिखन लगीं सब सोचन।। सब सिय राम प्रीति कि सि मूरती। जनु करुना बहु बेष बिसूरति।। सीय मातु कह बिधि बुधि बाँकी। जो पय फेनु फोर पबि टाँकी।।

આ રીતે તેઓએ પોતાની સઘળી મનોકામનાઓ પૂર્ણ કરી; પ્રેમભર્યા વચનો સાંભળીને તેમના હૃદય મંત્રમુગ્ધ થયા. તે સમયે સીતાની માતાએ પોતાની દાસીઓને મોકલી, જોતાં કે યોગ્ય સમય આવી પહોંચ્યો છે. જનકની રાણી આવી પહોંચી છે એ સાંભળીને, સીતાની સાસુ ઉતાવળથી તેમને મળવા ગઈ. કૌસલ્યાએ તેમનું મોટા સન્માન કર્યું અને યોગ્ય સમયે તેમને આસન આપ્યું. બંને શીલ અને સ્નેહથી ભરપૂર હતા; તેમને જોઈને અને સાંભળીને વજ્ર પણ પીગળી જાય. તેમના શરીર પુલકિત થયા, તેમની આંખોમાં આંસુ ભરાયા; તેઓ વિચારમાં ખોવાઈને જમીન પર નખથી લીટીઓ દોરવા લાગી. સૌએ સીતા અને રામના પ્રેમમાં જીવંત મૂર્તિ જોઈ, જાણે કરુણાએ દૃશ્ય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હોય. સીતાની માતાએ એવી કળા અને બુદ્ધિથી વાત કરી કે જાણે તેઓ દૂધના ફેનને સોયથી ભેદી રહ્યા હોય.

Verse 575 (दोहा/सोरठा)

सुनिअ सुधा देखिअहिं गरल सब करतूति कराल। जहँ तहँ काक उलूक बक मानस सकृत मराल।।281।।

અમૃત સાંભળો અને વિષ જુઓ; જગતના સઘળા કાર્યો ભયંકર છે. અહીં ત્યાં કાગડા, ઉદ્યાન અને બગલા છે, અને મનુષ્યોમાં દુર્લભ હંસ છે.

Verse 576 (चौपाई)

सुनि ससोच कह देबि सुमित्रा। बिधि गति बड़ि बिपरीत बिचित्रा।। जो सृजि पालइ हरइ बहोरी। बाल केलि सम बिधि मति भोरी।। कौसल्या कह दोसु न काहू। करम बिबस दुख सुख छति लाहू।। कठिन करम गति जान बिधाता। जो सुभ असुभ सकल फल दाता।। ईस रजाइ सीस सबही कें। उतपति थिति लय बिषहु अमी कें।। देबि मोह बस सोचिअ बादी। बिधि प्रपंचु अस अचल अनादी।। भूपति जिअब मरब उर आनी। सोचिअ सखि लखि निज हित हानी।। सीय मातु कह सत्य सुबानी। सुकृती अवधि अवधपति रानी।।

તેમને સાંભળીને સુમિત્રાએ ચિંતાથી કહ્યું: "વિધિના માર્ગો અત્યંત વિચિત્ર અને અદ્ભુત છે. જે સર્જે છે, પાળે છે અને ફરીથી નાશ કરે છે, તે બાળકની જેમ રમે છે; તેના માર્ગો અગમ્ય છે. કૌસલ્યાએ કહ્યું: "કોઈને દોષ ન આપો; કર્મના વશીભૂત થઈને સુખ અને દુઃખ આવે છે અને જાય છે. સર્જનહાર કર્મના કઠિન માર્ગો જાણે છે; તે સઘળા ફળો, સારા અને ખરાબ, આપનાર છે. ઈશ્વરની ઈચ્છા સર્વનું શિરોબિંદુ છે; સર્જન, પાલન અને વિલય તેમની લીલા છે. દેવી, મોહના વશીભૂત થઈને વ્યર્થ શોક કરે છે; આવું જ � વિધિનું અનાદિ અને અચળ માયાજાળ છે." રાજા જીવશે કે મરશે; તેણે આ પોતાના પર લાવ્યું છે. હે મિત્ર, પોતાનું નુકસાન જોઈને શોક ન કરો. સીતા, હે માતા, તમે સત્ય વચન બોલ્યા: "હે સાધ્વી રાણી, અયોધ્યાપતિ સુધી."

Verse 577 (दोहा/सोरठा)

लखनु राम सिय जाहुँ बन भल परिनाम न पोचु। गहबरि हियँ कह कौसिला मोहि भरत कर सोचु।।282।।

લક્ષ્મણ, રામ અને સીતા વનમાં જાય; પરિણામ સારું થશે, શોક ન કરો. ભારે હૃદયે કૌસલ્યાએ કહ્યું: "મારું એકમાત્ર દુઃખ ભરત માટે છે."

Verse 578 (चौपाई)

ईस प्रसाद असीस तुम्हारी। सुत सुतबधू देवसरि बारी।। राम सपथ मैं कीन्ह न काऊ। सो करि कहउँ सखी सति भाऊ।। भरत सील गुन बिनय बड़ाई। भायप भगति भरोस भलाई।। कहत सारदहु कर मति हीचे। सागर सीप कि जाहिं उलीचे।। जानउँ सदा भरत कुलदीपा। बार बार मोहि कहेउ महीपा।। कसें कनकु मनि पारिखि पाएँ। पुरुष परिखिअहिं समयँ सुभाएँ। अनुचित आजु कहब अस मोरा। सोक सनेहँ सयानप थोरा।। सुनि सुरसरि सम पावनि बानी। भईं सनेह बिकल सब रानी।।

"ઈશ્વરની કૃપા અને તમારા આશીર્વાદથી, મારા પુત્ર અને પુત્રવધૂ વનના દેવતાઓ જેવા છે. મેં રામની પ્રતિજ્ઞા કદી તોડી નથી; તે હું તમને, હે મિત્ર, સત્ય ભાવથી જણાવું છું. ભરતનું ચારિત્ર્ય, ગુણો, નમ્રતા અને મહાનતા પ્રસિદ્ધ છે; તેની ભાઈના પ્રેમ અને વિશ્વાસ સારા છે. સરસ્વતી પણ જો તેનું વર્ણન કરવા પ્રયત્ન કરે તો અસમર્થ થશે; જાણે સમુદ્રને શંખથી ખાલી કરવાનો પ્રયાસ હોય. મને હંમેશા ખબર છે કે ભરત કુળનો દીપક છે; રાજાએ મને વારંવાર કહ્યું છે. સોનાને કસવાના પથ્થરથી ચકાસવામાં આવે છે; મનુષ્યોને સંજોગોના સમયે ચકાસવામાં આવે છે. આજે મેં જે કહ્યું તે અયોગ્ય છે; મારા શોક અને સ્નેહમાં, મારી થોડી જ બુદ્ધિ છે." આ વચનો, જે દેવતાઓની નદી જેટલા પવિત્ર હતા, સાંભળીને સઘળી રાણીઓ પ્રેમથી ભાવવિભોર થઈ ગઈ.

Verse 579 (दोहा/सोरठा)

कौसल्या कह धीर धरि सुनहु देबि मिथिलेसि। को बिबेकनिधि बल्लभहि तुम्हहि सकइ उपदेसि।।283।।

કૌસલ્યાએ કહ્યું: "ધીરજ રાખો અને મને સાંભળો, હે દેવી, મિથિલાના રાજાની પુત્રી. જે જ્ઞાનનો ખજાનો છે, તે તમારા પ્રિયતમને કે તમને કોણ ઉપદેશ આપી શકે?"

Verse 580 (चौपाई)

रानि राय सन अवसरु पाई। अपनी भाँति कहब समुझाई।। रखिअहिं लखनु भरतु गबनहिं बन। जौं यह मत मानै महीप मन।। तौ भल जतनु करब सुबिचारी। मोरें सौचु भरत कर भारी।। गूढ़ सनेह भरत मन माही। रहें नीक मोहि लागत नाहीं।। लखि सुभाउ सुनि सरल सुबानी। सब भइ मगन करुन रस रानी।। नभ प्रसून झरि धन्य धन्य धुनि। सिथिल सनेहँ सिद्ध जोगी मुनि।। सबु रनिवासु बिथकि लखि रहेऊ। तब धरि धीर सुमित्राँ कहेऊ।। देबि दंड जुग जामिनि बीती। राम मातु सुनी उठी सप्रीती।।

રાણીએ રાજા પાસે તક મેળવીને પોતાની રીતે સમજાવવાનું શરૂ કર્યું. "જો રાજાનું મન આ સલાહ સ્વીકારે, તો લક્ષ્મણ અને ભરતને વનમાં જવાથી રોકી રાખવા. પછી હું યોગ્ય વિચારથી યોગ્ય પગલાં લઈશ; ભરત માટે મારી ચિંતા ખૂબ મોટી છે. ભરતના હૃદયમાં ઊંડો સ્નેહ છે; મને ડર છે કે તે સારા રહેશે નહીં. તેનો સ્વભાવ જોઈને અને તેની સરળ વાણી સાંભળીને, રાણી કૈકેયી કરુણાના રસથી ભાવવિભોર થઈ ગઈ. આકાશમાંથી ફૂલોની વર્ષા થઈ અને 'ધન્ય, ધન્ય'ના નાદ સંભળાયા; સિદ્ધો, યોગીઓ અને મુનિઓ પણ કોમળતાથી વિચલિત થયા. સમગ્ર મહેલ અવ્યવસ્થિત થઈ ગયો; પછી સુમિત્રાએ પોતાને સંભાળીને કહ્યું. રાત વીતી અને સવાર આવી; રામની માતા પ્રેમથી ઉઠી."

Verse 581 (दोहा/सोरठा)

बेगि पाउ धारिअ थलहि कह सनेहँ सतिभाय। हमरें तौ अब ईस गति के मिथिलेस सहाय।।284।।

તેણે કહ્યું, "પ્રેમ અને સત્યથી બોલતાં, ઝડપથી તમારું પગ જમીન પર મૂકો. મારા માટે હવે એકમાત્ર શરણ મિથિલાપતિની સહાય છે."

Verse 582 (चौपाई)

लखि सनेह सुनि बचन बिनीता। जनकप्रिया गह पाय पुनीता।। देबि उचित असि बिनय तुम्हारी। दसरथ घरिनि राम महतारी।। प्रभु अपने नीचहु आदरहीं। अगिनि धूम गिरि सिर तिनु धरहीं।। सेवकु राउ करम मन बानी। सदा सहाय महेसु भवानी।। रउरे अंग जोगु जग को है। दीप सहाय कि दिनकर सोहै।। रामु जाइ बनु करि सुर काजू। अचल अवधपुर करिहहिं राजू।। अमर नाग नर राम बाहुबल। सुख बसिहहिं अपनें अपने थल।। यह सब जागबलिक कहि राखा। देबि न होइ मुधा मुनि भाषा।।

તેમનો સ્નેહ જોઈને અને તેમના નમ્ર વચનો સાંભળીને, જનકની પુત્રીએ તેમના પવિત્ર ચરણોને પકડ્યા. "હે રાણી, તમારી વિનંતી યોગ્ય છે, તમે દશરથના ઘરમાં રામના માતા છો. તેઓ પોતાના તળાવીઓને પણ સન્માન આપે છે; તેઓ અગ્નિનો ધુમાડો પોતાના મસ્તક પર ધારણ કરે છે. સેવક કર્મ, મન અને વાણીમાં રાજા છે; શિવ અને ભવાની સદા તમારા સહાયક રહો. તમારું શરીર જગતના સન્માનને લાયક છે, જેમ દીપક સૂર્ય જેવો પ્રકાશે છે. રામ દેવતાઓનું કાર્ય પૂર્ણ કરવા વનમાં જશે, અને અયોધ્યામાં અચળ રાજ્ય કરશે. રામની બાહુબળથી દેવો, નાગો અને મનુષ્યો પોતાના સ્થાનોમાં સુખથી વાસ કરશે. મેં આ બધું ભવિષ્યવાણીના રૂપમાં કહી રાખ્યું છે; હે રાણી, મુનિની વાણી વ્યર્થ ન સમજો."

Verse 583 (दोहा/सोरठा)

अस कहि पग परि पेम अति सिय हित बिनय सुनाइ।। सिय समेत सियमातु तब चली सुआयसु पाइ।।285।।

આમ કહીને, તેણે તેમના ચરણોમાં પડીને મોટો પ્રેમ દર્શાવ્યો અને સીતાના હિત માટે વિનંતી કરી. પછી સીતા, પોતાની માતા સાથે, અનુમતિ મેળવીને ચાલી ગઈ.

Verse 584 (चौपाई)

प्रिय परिजनहि मिली बैदेही। जो जेहि जोगु भाँति तेहि तेही।। तापस बेष जानकी देखी। भा सबु बिकल बिषाद बिसेषी।। जनक राम गुर आयसु पाई। चले थलहि सिय देखी आई।। लीन्हि लाइ उर जनक जानकी। पाहुन पावन पेम प्रान की।। उर उमगेउ अंबुधि अनुरागू। भयउ भूप मनु मनहुँ पयागू।। सिय सनेह बटु बाढ़त जोहा। ता पर राम पेम सिसु सोहा।। चिरजीवी मुनि ग्यान बिकल जनु। बूड़त लहेउ बाल अवलंबनु।। मोह मगन मति नहिं बिदेह की। महिमा सिय रघुबर सनेह की।।

વૈદેહી પોતાના પ્રિય પરિવારને મળ્યાં, દરેક પોતાની રીતે। જાનકીએ જ્યારે તપસ્વી વેશ જોયો, ત્યારે સૌ વિશેષ શોકથી વ્યાકુલ થયા। જનક અને રામની આજ્ઞા મેળવીને તેઓ ભૂમિ પર ગયા અને સીતાને આવતા જોઈ। જનકે જાનકીને હૃદયથી લગાવી, તે અતિથિ, પવિત્રકર્તા અને પ્રાણના પ્રેમ હતા। તેમના હૃદયમાં પ્રેમનો સાગર ઉછળ્યો; રાજાનું મન પ્રયાગમાં સ્નાન કરનાર જેવું થયું। સીતાના પ્રેમનું બંધન વધુ મજબૂત થયું; તેના પર રામનો પ્રેમ બાળક જેવો શોભતો હતો। ચિરંજીવી મુનિ, જાણે તેમનું જ્ઞાન ભાગી ગયું હોય, ડૂબતા માણસની જેમ આધાર મેળવ્યો। વિદેહનું મન મોહમાં ખોવાઈ ગયું, સીતા અને રઘુપતિના પ્રેમની મહિમા વિચારી રહ્યું હતું।

Verse 585 (दोहा/सोरठा)

सिय पितु मातु सनेह बस बिकल न सकी सँभारि। धरनिसुताँ धीरजु धरेउ समउ सुधरमु बिचारि।।286।।

સીતાના પિતા અને માતા પ્રેમના વશીભૂત થઈને પોતાને સંભાળી શક્યા નહીં। પૃથ્વીપુત્રીએ સમયની શુદ્ધતા વિચારીને ધીરજ ધારણ કરી।

Verse 586 (चौपाई)

तापस बेष जनक सिय देखी। भयउ पेमु परितोषु बिसेषी।। पुत्रि पवित्र किए कुल दोऊ। सुजस धवल जगु कह सबु कोऊ।। जिति सुरसरि कीरति सरि तोरी। गवनु कीन्ह बिधि अंड करोरी।। गंग अवनि थल तीनि बड़ेरे। एहिं किए साधु समाज घनेरे।। पितु कह सत्य सनेहँ सुबानी। सीय सकुच महुँ मनहुँ समानी।। पुनि पितु मातु लीन्ह उर लाई। सिख आसिष हित दीन्हि सुहाई।। कहति न सीय सकुचि मन माहीं। इहाँ बसब रजनीं भल नाहीं।। लखि रुख रानि जनायउ राऊ। हृदयँ सराहत सीलु सुभाऊ।।

જનક અને સીતાએ તપસ્વીના વેશમાં તેમને જોયા; પ્રેમ જાગ્યો અને વિશેષ આનંદે હૃદય ભર્યું। તેમણે પુત્રી અને કુળ બંનેને પવિત્ર કર્યા; તેમનું શુદ્ધ યશ સમગ્ર વિશ્વ ગાય છે। જેણે ગંગાના ગૌરવની ધારા પાર કરી હતી, તેણે હવે પોતાની યાત્રાનો સાગર પાર કર્યો, જેમ સર્જનહારે નિર્ધારિત કર્યું હતું। ગંગા, પૃથ્વી અને ત્રણે લોકો વિશાળ છે; આ પ્રસંગે સંતોની મહાન સભા એકઠી થઈ। તેમના પિતાએ સત્ય પ્રેમના શબ્દો બોલ્યા; સીતા લજ્જિત થઈ, પરંતુ તેનું હૃદય શાંત થયું। પછી તેમના પિતા અને માતાએ તેમને હૃદયથી લગાવ્યા; તેમણે ઉપદેશ, આશીર્વાદ અને પ્રેમભર્યો સલાહ આપ્યો। સીતા લજ્જાને કારણે બોલી શકી નહીં; તેણે વિચાર્યું, "આજે રાત્રે અહીં રહેવું મારા માટે યોગ્ય નથી।" તેની વ્યાકુળતા જોઈને રાણીએ રાજાને જણાવ્યું; તેમણે હૃદયમાં તેના ઉદાત્ત સ્વભાવની પ્રશંસા કરી।

Verse 587 (दोहा/सोरठा)

बार बार मिलि भेंट सिय बिदा कीन्ह सनमानि। कही समय सिर भरत गति रानि सुबानि सयानि।।287।।

વારંવાર સીતા તેમને મળ્યાં અને યોગ્ય સન્માનથી વિદાય લીધી। જ્ઞાની અને કૃપાળુ રાણીએ ભરતના પરત આવવાના સમયની વાત કરી।

Verse 588 (चौपाई)

सुनि भूपाल भरत ब्यवहारू। सोन सुगंध सुधा ससि सारू।। मूदे सजल नयन पुलके तन। सुजसु सराहन लगे मुदित मन।। सावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि। भरत कथा भव बंध बिमोचनि।। धरम राजनय ब्रह्मबिचारू। इहाँ जथामति मोर प्रचारू।। सो मति मोरि भरत महिमाही। कहै काह छलि छुअति न छाँही।। बिधि गनपति अहिपति सिव सारद। कबि कोबिद बुध बुद्धि बिसारद।। भरत चरित कीरति करतूती। धरम सील गुन बिमल बिभूती।। समुझत सुनत सुखद सब काहू। सुचि सुरसरि रुचि निदर सुधाहू।।

ભરતના આચરણ વિશે સાંભળીને, રાજાને સોના, સુગંધ, અમૃત અને ચંદ્રના સાર જેવો આનંદ થયો। તેમની આંખો આંસુથી ભરાઈ, શરીર રોમાંચિત થયું; તેમનું હૃદય આનંદથી ભરાયું જ્યારે તેમણે તેમના શુદ્ધ યશની પ્રશંસા કરી। "સાવચેતીથી સાંભળો, હે સુંદર મુખવાળી, કમળ નેત્રવાળી; ભરતની કથા અસ્તિત્વના બંધનથી મુક્તિ આપનારી છે. તે ધર્મ, રાજનીતિ અને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન છે; અહીં હું મારી સમજ મુજબ તેને રજૂ કરું છું. પરંતુ ભરતની મહાનતા વિશે મારું મન શું કહી શકે? તે તેની છાયાને પણ સ્પર્શી શકતું નથી, છલ કરવાની તો વાત જ નહીં. બ્રહ્મા, ગણેશ, શેષ, શિવ અને સરસ્વતી, અને કવિઓ, જ્ઞાનીઓ અને શાસ્ત્રોમાં પારંગત વિદ્વાનો ભરતના ચરિત્ર, યશ અને કૃત્યો, તેમના ધર્મ, ગુણ અને નિર્મળ ગૌરવ જે સાંભળે અને સમજે છે તે સૌને આનંદ મળે છે; તે ગંગા જેટલા પવિત્ર, અમૃત જેટલા મધુર અને નિર્ભય છે."

Verse 589 (दोहा/सोरठा)

निरवधि गुन निरुपम पुरुषु भरतु भरत सम जानि। कहिअ सुमेरु कि सेर सम कबिकुल मति सकुचानि।।288।।

ભરત અસીમ ગુણોવાળા, અદ્વિતીય પુરુષ છે; તેમને ભરત જેવા જાણો. કહો, શું મેરુ પર્વતની સરખામણી એક અનાજના દાણા સાથે યોગ્ય છે? કવિકુળનું મન સંકોચ ન કરે।

Verse 590 (चौपाई)

अगम सबहि बरनत बरबरनी। जिमि जलहीन मीन गमु धरनी।। भरत अमित महिमा सुनु रानी। जानहिं रामु न सकहिं बखानी।। बरनि सप्रेम भरत अनुभाऊ। तिय जिय की रुचि लखि कह राऊ।। बहुरहिं लखनु भरतु बन जाहीं। सब कर भल सब के मन माहीं।। देबि परंतु भरत रघुबर की। प्रीति प्रतीति जाइ नहिं तरकी।। भरतु अवधि सनेह ममता की। जद्यपि रामु सीम समता की।। परमारथ स्वारथ सुख सारे। भरत न सपनेहुँ मनहुँ निहारे।। साधन सिद्ध राम पग नेहू।।मोहि लखि परत भरत मत एहू।।

સૌ તેમને વર્ણનાતીત કહે છે, જેમ પાણી વિનાની માછલી પૃથ્વી પર પહોંચી શકતી નથી. ભરતના અસીમ ગૌરવની વાત સાંભળો, હે રાણી; જે રામને ઓળખે છે તે પૂર્ણપણે વર્ણન કરી શકતા નથી. રાજાએ પ્રેમથી ભરતના સ્વભાવનું વર્ણન કરતા, સ્ત્રીના હૃદયની રુચિ જોઈને કહ્યું. લક્ષ્મણ અને ભરત ફરી વનમાં ગયા; તે સૌના માટે કલ્યાણકારી હતું અને સૌના હૃદયને પ્રિય હતું. પરંતુ, હે દેવી, રઘુપતિમાં ભરતનો પ્રેમ અને શ્રદ્ધા ડગવી અથવા ત્યજી શકાતી નથી. ભરત સ્નેહ અને મમતાની સીમા છે, જોકે રામ સમતાના અવતાર છે. તેમણે ક્યારેય, સ્વપ્નમાં પણ અથવા મનમાં, સંપત્તિ, સ્વાર્થ અથવા સુખોને સાર તરીકે જોયા નથી. રામના ચરણ સાધન અને સિદ્ધિ છે; મને જોઈને ભરતનું મન આ જગતથી વિમુખ થાય છે.

Verse 591 (दोहा/सोरठा)

भोरेहुँ भरत न पेलिहहिं मनसहुँ राम रजाइ। करिअ न सोचु सनेह बस कहेउ भूप बिलखाइ।।289।।

વિચારમાં પણ ભરત રામની આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કરશે નહીં; શોક ન કરો, રાજાએ પ્રેમથી વ્યાકુલ થઈને કહ્યું।