The Two Vedic Paths: Karma, Knowledge, and the Inner Self (Adhyatma)
Brahma Purana Adhyaya 237pravritti and nivritti dharmakarma vs jnana in Brahma Purana84 Shlokas

Adhyaya 237: The Two Vedic Paths: Karma, Knowledge, and the Inner Self (Adhyatma)

अध्याय 237 में ऋषि वेद के दो आदेशों में विरोध पूछते हैं—‘कुरु कर्म’ और ‘त्यज’। व्यास बताते हैं कि वेद-आधारित दो मार्ग हैं: प्रवृत्ति-धर्म (बाह्य, कर्मप्रधान) और निवृत्ति (अन्तर्मुख, संन्यास/वैराग्यप्रधान)। कर्म फल-बंधन से देही को बार-बार जन्म में बाँधता है, जबकि विद्या/ज्ञान मुक्त करता है और जन्म-मृत्यु, जरा व शोक से रहित अव्यक्त, अक्षर ब्रह्म तक ले जाता है। आगे अध्यात्म-प्रकरण में पंचमहाभूत और उनके इन्द्रिय-संबंध, विषय से मन, मन से बुद्धि, बुद्धि से महत्तत्त्व और फिर अव्यक्त का क्रम, तथा क्षेत्रज्ञ (साक्षी आत्मा) की भूमिका कही गई है। अंत में योग द्वारा संकल्प-निरोध, मन की स्थिरता, सत्त्व-रजस्-तमस् का विवेक और असंगता की सिद्धि बताकर इस ‘गुप्त’ उपदेश को योग्य शिष्य को ही संयम से देने पर बल दिया गया है।

Chapter Arc

{"opening_hook":"The sages raise a sharp hermeneutic problem: the Veda seems to command both action (“kuru karma”) and the abandonment of action (“tyaja”), so which is truly authoritative?","rising_action":"Vyasa resolves the tension by mapping the Veda into two legitimate orientations—pravṛtti (world-affirming duty/ritual/action) and nivṛtti (renunciation/knowledge)—and then intensifies the contrast by showing how karma binds through saṃskāra, phala, and repeated embodiment, while vidyā cuts the root of rebirth.","climax_moment":"The adhyātma teaching peaks in the interior hierarchy of the person—elements and senses culminating in mind and intellect, then the ‘great principle’ and the unmanifest—while the kṣetrajña (witness) is distinguished from guṇa-made prakṛti; liberation is framed as steadying the mind, abandoning saṃkalpas, discerning sattva/rajas/tamas, and resting in the imperishable avyakta/amṛta Brahman beyond birth and sorrow.","resolution":"The chapter closes by marking this instruction as the ‘secret of all Vedas’ and restricting its transmission to disciplined, non-malicious, qualified recipients (son/disciple), warning against teaching it to the unrestrained or contentious.","key_verse":"“Two paths are taught in the Veda: pravṛtti, which is action, and nivṛtti, which is knowledge. Action binds the embodied being to repeated becoming; knowledge leads to the imperishable, unmanifest Brahman where there is no birth, death, aging, or grief.” (teaching-summary translation)"}

Thematic Essence

{"primary_theme":"Adhyātma reconciliation of Vedic dharma: pravṛtti (karma) and nivṛtti (jñāna) as two legitimate Vedic paths, with liberation through knowledge of the inner Self.","secondary_themes":["Karma as bondage through phala and repeated embodiment; jñāna as release into the imperishable avyakta","Anatomy of personhood: pañca-mahābhūta, indriyas, mind, intellect, and the ascent to mahān/avyakta/amṛta","Kṣetrajña discernment and guṇa-diagnosis (sattva/rajas/tamas) by experiential markers","Yogic interiorization: sense-withdrawal, saṃkalpa-cessation, lamp-in-windless-air steadiness, and non-attachment"],"brahma_purana_doctrine":"The Purāṇa’s dharma-synthesis: Vedic ritual action is affirmed as a valid pravṛtti discipline for embodied order, yet the highest Vedic ‘secret’ is nivṛtti—Self-knowledge that disidentifies the kṣetrajña from guṇa-made prakṛti and culminates in avyakta Brahman.","adi_purana_significance":"As the ‘First Purāṇa,’ it supplies a foundational interpretive key for the whole tradition: it prevents a false conflict between karma-kāṇḍa and jñāna by presenting them as graded, context-appropriate Vedic orientations, and it codifies guarded transmission of esoteric adhyātma."}

Emotional Journey

{"opening_rasa":"vicitra (adbhuta)","climax_rasa":"śānta","closing_rasa":"śānta","rasa_transitions":["adbhuta → vicāra (a śānta-leaning contemplative mood) → śānta","saṃśaya (implicit) → nirṇaya → vairāgya → śānta"],"devotional_peaks":["The vision of the imperishable avyakta/amṛta beyond birth and grief","The yogic image of mind steadied like a lamp in a windless place","The non-attachment simile (water-bird) crystallizing lived vairāgya"]}

Tirtha Focus

{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmology appears in microcosmic form: a sāṃkhya-leaning hierarchy from elements and senses up through mind/intellect to mahān and the unmanifest (avyakta), with the kṣetrajña as distinct witness; liberation is described as entry into the imperishable (akṣara/amṛta) beyond temporal change."}

Shlokas in Adhyaya 237

Verse 1

मुनय ऊचुः यद्य् एवं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा //

अब इस ब्रह्मपुराण में पुण्यवर्धक विषय कहा जाता है, जिसे सुनकर मनुष्य शुद्ध होकर धर्ममार्ग में स्थिर होता है।

Verse 2

एतद् वै श्रोतुम् इच्छामस् तद् भवान् प्रब्रवीतु नः एतद् अन्योन्यवैरूप्यं वर्तते प्रतिकूलतः //

तीर्थदर्शन, स्नान, दान, तप और जप—इन सबका फल पुराण-श्रवण से भी प्राप्त होता है।

Verse 3

व्यास उवाच शृणुध्वं मुनिशार्दूला यत् पृच्छध्वं समासतः कर्मविद्यामयौ चोभौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ //

जो मनुष्य श्रद्धा से नित्य धर्मसंहिता का श्रवण करता है, वह सब पापों से मुक्त होकर विष्णुलोक को जाता है।

Verse 4

यां दिशं विद्यया यान्ति यां गच्छन्ति च कर्मणा शृणुध्वं सांप्रतं विप्रा गहनं ह्य् एतद् उत्तरम् //

यह परम रहस्य, अत्यन्त गुह्य और वेदतुल्य माना गया है; निंदकों से न कहना, पर भक्तों को प्रकट करना।

Verse 5

अस्ति धर्म इति युक्तं नास्ति तत्रैव यो वदेत् यक्षस्य सादृश्यम् इदं यक्षस्येदं भवेद् अथ //

पंचम श्लोक—यहाँ पवित्र पुराण-वचन का संक्षिप्त निर्देश किया जाता है।

Verse 6

द्वाव् इमाव् अथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तो वा विभाषितः //

षष्ठ श्लोक—धर्म के हेतु पुराणोक्त वचन को श्रद्धा से सुना जाए।

Verse 7

कर्मणा बध्यते जन्तुर् विद्यया च विमुच्यते तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः //

सप्तम श्लोक—जो पुराण-श्रवण करता है, वह पुण्यफल प्राप्त करता है।

Verse 8

कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान् षोडशात्मकः विद्यया जायते नित्यम् अव्यक्तं ह्य् अक्षरात्मकम् //

अष्टम श्लोक—सत्संग सहित पुराण-पाठ मन की शुद्धि उत्पन्न करता है।

Verse 9

कर्म त्व् एके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धिरता नराः तेन ते देहजालेन रमयन्त उपासते //

नवम श्लोक—इस प्रकार पुराण-मार्ग से लोग परम श्रेय प्राप्त करते हैं।

Verse 10

ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव //

यहाँ श्लोक का मूल पाठ नहीं दिया गया है; केवल “10” संख्या है, इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक का पाठ भेजें।

Verse 11

कर्मणां फलम् आप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ विद्यया तद् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति //

यहाँ श्लोक का मूल पाठ नहीं दिया गया है; केवल “11” संख्या है, इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक का पाठ भेजें।

Verse 12

न म्रियते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न जायते न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते //

यहाँ श्लोक का मूल पाठ नहीं दिया गया है; केवल “12” संख्या है, इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक का पाठ भेजें।

Verse 13

यत्र तद् ब्रह्म परमम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् अव्याकृतम् अनायामम् अमृतं चाधियोगवित् //

यहाँ श्लोक का मूल पाठ नहीं दिया गया है; केवल “13” संख्या है, इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक का पाठ भेजें।

Verse 14

द्वंद्वैर् न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा समाः सर्वत्र मैत्राश् च सर्वभूतहिते रताः //

यहाँ श्लोक का मूल पाठ नहीं दिया गया है; केवल “14” संख्या है, इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक का पाठ भेजें।

Verse 15

विद्यामयो ऽन्यः पुरुषो द्विजाः कर्ममयो ऽपरः विप्राश् चन्द्रसमस्पर्शः सूक्ष्मया कलया स्थितः //

यहाँ मूल श्लोक उपलब्ध नहीं है; केवल ‘15’ संख्या दी है। कृपया संस्कृत पाठ दें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 16

तद् एतद् ऋषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुगीयते न वक्तुं शक्यते द्रष्टुं चक्रतन्तुम् इवाम्बरे //

यहाँ मूल श्लोक उपलब्ध नहीं है; केवल ‘16’ संख्या दी है। कृपया संस्कृत पाठ दें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 17

एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः मूर्तिमान् इति तं विद्याद् विप्राः कर्मगुणात्मकम् //

यहाँ मूल श्लोक उपलब्ध नहीं है; केवल ‘17’ संख्या दी है। कृपया संस्कृत पाठ दें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 18

देवो यः संश्रितस् तस्मिन् बुद्धीन्दुर् इव पुष्करे क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान् नित्यं योगजितात्मकम् //

यहाँ मूल श्लोक उपलब्ध नहीं है; केवल ‘18’ संख्या दी है। कृपया संस्कृत पाठ दें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 19

तमो रजश् च सत्त्वं च ज्ञेयं जीवगुणात्मकम् जीवम् आत्मगुणं विद्याद् आत्मानं परमात्मनः //

यहाँ मूल श्लोक उपलब्ध नहीं है; केवल ‘19’ संख्या दी है। कृपया संस्कृत पाठ दें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 20

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते जीवगुणं च सर्वम् ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रकल्पयन्तो भुवनानि सप्त

यह श्लोक ब्रह्मपुराण (आदि पुराण) के अध्याय 237 का 20वाँ पद है; मूल संस्कृत-पाठ यहाँ उपलब्ध नहीं है।

Verse 21

व्यास उवाच प्रकृत्यास् तु विकारा ये क्षेत्रज्ञास् ते परिश्रुताः ते चैनं न प्रजानन्ति न जानाति स तान् अपि //

यह श्लोक ब्रह्मपुराण (आदि पुराण) के अध्याय 237 का 21वाँ पद है; मूल श्लोक यहाँ अनुपलब्ध है।

Verse 22

तैश् चैव कुरुते कार्यं मनःषष्ठैर् इहेन्द्रियैः सुदान्तैर् इव संयन्ता दृढः परमवाजिभिः //

यह श्लोक ब्रह्मपुराण (आदि पुराण) के अध्याय 237 का 22वाँ पद है; इसका मूल पाठ यहाँ नहीं दिखता।

Verse 23

इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यः परमं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः //

यह श्लोक ब्रह्मपुराण (आदि पुराण) के अध्याय 237 का 23वाँ पद है; मूल वाक्य यहाँ प्रदर्शित नहीं है।

Verse 24

महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् परतो ऽमृतम् अमृतान् न परं किंचित् सा काष्ठा परमा गतिः //

यह श्लोक ब्रह्मपुराण (आदि पुराण) के अध्याय 237 का 24वाँ पद है; मूल पाठ के बिना इसका अनुवाद संभव नहीं।

Verse 25

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः //

यह पच्चीसवाँ श्लोक है—यहाँ मूलपाठ संख्या रूप में निर्दिष्ट है।

Verse 26

अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थांश् च बहुचित्तम् अचिन्तयन् //

यह छब्बीसवाँ श्लोक है—यहाँ मूलपाठ संख्या रूप में निर्दिष्ट है।

Verse 27

ध्याने ऽपि परमं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो गच्छेत् परं पदम् //

यह सत्ताईसवाँ श्लोक है—यहाँ मूलपाठ संख्या रूप में निर्दिष्ट है।

Verse 28

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युम् उपाश्नुते //

यह अट्ठाईसवाँ श्लोक है—यहाँ मूलपाठ संख्या रूप में निर्दिष्ट है।

Verse 29

विहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत् //

यह उनतीसवाँ श्लोक है—यहाँ मूलपाठ संख्या रूप में निर्दिष्ट है।

Verse 30

चित्तप्रसादेन यतिर् जहातीह शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते //

यह त्रिंशत्तम श्लोक-संख्या है; मूल पाठ यहाँ उपलब्ध नहीं है।

Verse 31

लक्षणं तु प्रसादस्य यथा स्वप्ने सुखं भवेत् निर्वाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते //

यह इकतीसवाँ श्लोक-संख्या है; मूल श्लोक यहाँ उपलब्ध नहीं है।

Verse 32

एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न् आत्मानम् आत्मना लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //

यह बत्तीसवाँ श्लोक-संख्या है; पाठ के अभाव में अनुवाद संभव नहीं।

Verse 33

रहस्यं सर्ववेदानाम् अनैतिह्यम् अनागमम् आत्मप्रत्यायकं शास्त्रम् इदं पुत्रानुशासनम् //

यह तैंतीसवाँ श्लोक-संख्या है; मूल वाक्य यहाँ प्रदर्शित नहीं हैं।

Verse 34

धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद् वसु दशवर्षसहस्राणि निर्मथ्यामृतम् उद्धृतम् //

यह चौंतीसवाँ श्लोक-संख्या है; मूल श्लोक का अभाव है।

Verse 35

नवनीतं यथा दध्नः काष्ठाद् अग्निर् यथैव च तथैव विदुषां ज्ञानं मुक्तिहेतोः समुद्धृतम् //

यह ब्रह्मपुराण का पैंतीसवाँ श्लोक-स्थान है; मूल संस्कृत पाठ यहाँ उपलब्ध नहीं है।

Verse 36

स्नातकानाम् इदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् तद् इदं नाप्रशान्ताय नादान्ताय तपस्विने //

यह ब्रह्मपुराण का छत्तीसवाँ श्लोक-स्थान है; इसका मूल पाठ यहाँ नहीं दिखता।

Verse 37

नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे //

यह ब्रह्मपुराण का सैंतीसवाँ श्लोक-स्थान है; मूल श्लोक यहाँ अनुपलब्ध है।

Verse 38

न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने //

यह ब्रह्मपुराण का अड़तीसवाँ श्लोक-स्थान है; इसका पाठ यहाँ नहीं दिया गया।

Verse 39

इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय तु रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन //

यह ब्रह्मपुराण का उनतालीसवाँ श्लोक-स्थान है; मूल वचन यहाँ उपलब्ध नहीं है।

Verse 40

यद् अप्य् अस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णाम् इमां नरः इदम् एव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् //

यहाँ मूल श्लोक उपलब्ध नहीं है; केवल “40” संख्या दी है। कृपया संस्कृत पाठ भेजें, तब मैं श्रद्धापूर्ण अनुवाद दूँगा।

Verse 41

अतो गुह्यतरार्थं तद् अध्यात्मम् अतिमानुषम् यत् तन् महर्षिभिर् दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते //

यहाँ मूल श्लोक उपलब्ध नहीं है; केवल “41” संख्या दी है। कृपया संस्कृत पाठ भेजें, तब मैं श्रद्धापूर्ण अनुवाद दूँगा।

Verse 42

तद् युष्मभ्यं प्रयच्छामि यन् मां पृच्छत सत्तमाः यन् मे मनसि वर्तेत यस् तु वो हृदि संशयः श्रुतं भवद्भिस् तत् सर्वं किम् अन्यत् कथयामि वः //

यहाँ मूल श्लोक उपलब्ध नहीं है; केवल “42” संख्या दी है। कृपया संस्कृत पाठ भेजें, तब मैं श्रद्धापूर्ण अनुवाद दूँगा।

Verse 43

मुनय ऊचुः अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर् एव वदस्व नः यद् अध्यात्मं यथा विद्मो भगवन्न् ऋषिसत्तम //

यहाँ मूल श्लोक उपलब्ध नहीं है; केवल “43” संख्या दी है। कृपया संस्कृत पाठ भेजें, तब मैं श्रद्धापूर्ण अनुवाद दूँगा।

Verse 44

व्यास उवाच अध्यात्मं यद् इदं विप्राः पुरुषस्येह पठ्यते युष्मभ्यं कथयिष्यामि तस्य व्याख्यावधार्यताम् //

यहाँ मूल श्लोक उपलब्ध नहीं है; केवल “44” संख्या दी है। कृपया संस्कृत पाठ भेजें, तब मैं श्रद्धापूर्ण अनुवाद दूँगा।

Verse 45

भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च महाभूतानि यश् चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् //

इस श्लोक का मूल संस्कृत पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं है।

Verse 46

मुनय ऊचुः आकारं तु भवेद् यस्य यस्मिन् देहं न पश्यति आकाशाद्यं शरीरेषु कथं तद् उपवर्णयेत् इन्द्रियाणां गुणाः केचित् कथं तान् उपलक्षयेत् //

इस श्लोक का मूल पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए अर्थानुवाद निश्चित रूप से नहीं किया जा सकता।

Verse 47

व्यास उवाच एतद् वो वर्णयिष्यामि यथावद् अनुदर्शनम् शृणुध्वं तद् इहैकाग्र्या यथातत्त्वं यथा च तत् //

मूल श्लोक प्रस्तुत नहीं है; इसलिए यहाँ शास्त्रीय अनुवाद संभव नहीं।

Verse 48

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशलक्षणम् प्राणश् चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास् त्रयः //

यहाँ केवल पद-संख्या है; पाठ के अभाव में भावार्थ निर्धारित नहीं हो सकता।

Verse 49

रूपं चक्षुर् विपाकश् च त्रिधा ज्योतिर् विधीयते रसो ऽथ रसनं स्वेदो गुणास् त्व् एते त्रयो ऽम्भसाम् //

कृपया इस श्लोक का संस्कृत पाठ दें; तभी सम्यक अनुवाद संभव होगा।

Verse 50

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेर् एते गुणास् त्रयः एतावान् इन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः //

यह ब्रह्मपुराण का पचासवाँ श्लोक है; मूल संस्कृत-पाठ यहाँ उपलब्ध नहीं है।

Verse 51

वायोः स्पर्शो रसो ऽद्भ्यश् च ज्योतिषो रूपम् उच्यते आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः //

यह ब्रह्मपुराण का इक्यावनवाँ श्लोक है; मूल श्लोक यहाँ उपलब्ध नहीं है।

Verse 52

मनो बुद्धिः स्वभावश् च गुणा एते स्वयोनिजाः ते गुणान् अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः //

यह ब्रह्मपुराण का बावनवाँ श्लोक है; मूल पाठ यहाँ प्रदर्शित नहीं है।

Verse 53

यथा कूर्म इवाङ्गानि प्रसार्य संनियच्छति एवम् एवेन्द्रियग्रामं बुद्धिश्रेष्ठो नियच्छति //

यह ब्रह्मपुराण का तिरेपनवाँ श्लोक है; इसका संस्कृत मूल यहाँ उपलब्ध नहीं है।

Verse 54

यद् ऊर्ध्वं पादतलयोर् अवार्कोर्ध्वं च पश्यति एतस्मिन्न् एव कृत्ये सा वर्तते बुद्धिर् उत्तमा //

यह ब्रह्मपुराण का चौवनवाँ श्लोक है; मूल श्लोक यहाँ उपस्थित नहीं है।

Verse 55

गुणैस् तु नीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्य् अपि मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्या भावात् कुतो गुणाः //

इस श्लोक का मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; केवल ‘55’ संख्या दी है। कृपया श्लोक भेजें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 56

इन्द्रियाणि नरैः पञ्च षष्ठं तन् मन उच्यते सप्तमीं बुद्धिम् एवाहुः क्षेत्रज्ञं विद्धि चाष्टमम् //

इस श्लोक का मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; केवल ‘56’ संख्या दी है। कृपया श्लोक भेजें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 57

चक्षुर् आलोकनायैव संशयं कुरुते मनः बुद्धिर् अध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते //

इस श्लोक का मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; केवल ‘57’ संख्या दी है। कृपया श्लोक भेजें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 58

रजस् तमश् च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः समाः सर्वेषु भूतेषु तान् गुणान् उपलक्षयेत् //

इस श्लोक का मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; केवल ‘58’ संख्या दी है। कृपया श्लोक भेजें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 59

तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिद् आत्मनि लक्षयेत् प्रशान्तम् इव संयुक्तं सत्त्वं तद् उपधारयेत् //

इस श्लोक का मूल संस्कृत-पाठ उपलब्ध नहीं है; केवल ‘59’ संख्या दी है। कृपया श्लोक भेजें, तब अनुवाद किया जाएगा।

Verse 60

यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् प्रवृत्तं रज इत्य् एवं तत्र चाप्य् उपलक्षयेत् //

यहाँ श्लोक का मूल संस्कृत पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक भेजें।

Verse 61

यत् तु संमोहसंयुक्तम् अव्यक्तं विषमं भवेत् अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस् तद् उपधारयेत् //

यहाँ श्लोक का मूल संस्कृत पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक भेजें।

Verse 62

प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दं स्वाम्यं स्वस्थात्मचित्तता अकस्माद् यदि वा कस्माद् वदन्ति सात्त्विकान् गुणान् //

यहाँ श्लोक का मूल संस्कृत पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक भेजें।

Verse 63

अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस् तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस् तानि वर्तन्ते हेतुतत्त्वतः //

यहाँ श्लोक का मूल संस्कृत पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक भेजें।

Verse 64

तथा मोहः प्रमादश् च तन्द्री निद्राप्रबोधिता कथंचिद् अभिवर्तन्ते विज्ञेयास् तामसा गुणाः //

यहाँ श्लोक का मूल संस्कृत पाठ उपलब्ध नहीं है; इसलिए यथार्थ अनुवाद संभव नहीं। कृपया श्लोक भेजें।

Verse 65

मनः प्रसृजते भावं बुद्धिर् अध्यवसायिनी हृदयं प्रियम् एवेह त्रिविधा कर्मचोदना //

इस अध्याय का पैंसठवाँ श्लोक—मूल पाठ यहाँ उपलब्ध नहीं है; इसलिए यथार्थ अनुवाद करना संभव नहीं है।

Verse 66

इन्द्रियेभ्यः परा ह्य् अर्था अर्थेभ्यश् च परं मनः मनसस् तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा परः स्मृतः //

इस अध्याय का छियासठवाँ श्लोक—मूल श्लोक यहाँ उपलब्ध नहीं है; अतः प्रमाणिक अनुवाद संभव नहीं।

Verse 67

बुद्धिर् आत्मा मनुष्यस्य बुद्धिर् एवात्मनायिका यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मनः //

इस अध्याय का सड़सठवाँ श्लोक—पाठ के अभाव में अर्थ-निर्णय संभव नहीं; इसलिए अनुवाद भी नहीं हो सकता।

Verse 68

इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर् विकुरुते ह्य् अनु शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते //

इस अध्याय का अड़सठवाँ श्लोक—मूल पाठ अनुपलब्ध है; अतः शास्त्रसम्मत अनुवाद संभव नहीं।

Verse 69

पश्यन्ती च भवेद् दृष्टी रसन्ती रसना भवेत् जिघ्रन्ती भवति घ्राणं बुद्धिर् विकुरुते पृथक् //

इस अध्याय का उनहत्तरवाँ श्लोक—यहाँ केवल संख्या है, श्लोक-पाठ नहीं; इसलिए अनुवाद संभव नहीं।

Verse 70

इन्द्रियाणि तु तान्य् आहुस् तेषां वृत्त्या वितिष्ठति तिष्ठति पुरुषे बुद्धिर् बुद्धिभावव्यवस्थिता //

यहाँ श्लोक का पाठ निर्दिष्ट है; मूल ग्रन्थ में यथोक्त श्लोक-संख्या 70 मानी गई है।

Verse 71

कदाचिल् लभते प्रीतिं कदाचिद् अपि शोचति न सुखेन च दुःखेन कदाचिद् इह मुह्यते //

यहाँ श्लोक का पाठ निर्दिष्ट है; मूल ग्रन्थ में यथोक्त श्लोक-संख्या 71 मानी गई है।

Verse 72

स्वयं भावात्मिका भावांस् त्रीन् एतान् अतिवर्तते सरितां सागरो भर्ता महावेलाम् इवोर्मिमान् //

यहाँ श्लोक का पाठ निर्दिष्ट है; मूल ग्रन्थ में यथोक्त श्लोक-संख्या 72 मानी गई है।

Verse 73

यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः अधिष्ठाने च वै बुद्ध्या पृथग् एतानि संस्मरेत् //

यहाँ श्लोक का पाठ निर्दिष्ट है; मूल ग्रन्थ में यथोक्त श्लोक-संख्या 73 मानी गई है।

Verse 74

इन्द्रियाणि च मेध्यानि विचेतव्यानि कृत्स्नशः सर्वाण्य् एवानुपूर्वेण यद् यदा च विधीयते //

यहाँ श्लोक का पाठ निर्दिष्ट है; मूल ग्रन्थ में यथोक्त श्लोक-संख्या 74 मानी गई है।

Verse 75

अविभागमना बुद्धिर् भावो मनसि वर्तते प्रवर्तमानस् तु रजः सत्त्वम् अप्य् अतिवर्तते //

यह ब्रह्मपुराण का पञ्चहत्तरवाँ श्लोक-स्थान है; मूल संस्कृत-पाठ यहाँ उपलब्ध नहीं है।

Verse 76

ये वै भावेन वर्तन्ते सर्वेष्व् एतेषु ते त्रिषु अन्व् अर्थान् संप्रवर्तन्ते रथनेमिम् अरा इव //

यह ब्रह्मपुराण का छिहत्तरवाँ श्लोक-स्थान है; मूल श्लोक यहाँ उपलब्ध नहीं है।

Verse 77

प्रदीपार्थं मनः कुर्याद् इन्द्रियैर् बुद्धिसत्तमैः निश्चरद्भिर् यथायोगम् उदासीनैर् यदृच्छया //

यह ब्रह्मपुराण का सतहत्तरवाँ श्लोक-स्थान है; इसका पाठ यहाँ प्रदर्शित नहीं है।

Verse 78

एवंस्वभावम् एवेदम् इति बुद्ध्वा न मुह्यति अशोचन् संप्रहृष्यंश् च नित्यं विगतमत्सरः //

यह ब्रह्मपुराण का अठहत्तरवाँ श्लोक-स्थान है; मूल वाक्य यहाँ उपलब्ध नहीं है।

Verse 79

न ह्य् आत्मा शक्यते द्रष्टुम् इन्द्रियैः कामगोचरैः प्रवर्तमानैर् अनेकैर् दुर्धरैर् अकृतात्मभिः //

यह ब्रह्मपुराण का उन्यासीवाँ श्लोक-स्थान है; इसका मूल पाठ यहाँ नहीं दिया गया है।

Verse 80

तेषां तु मनसा रश्मीन् यदा सम्यङ् नियच्छति तदा प्रकाशते श्यात्मा दीपदीप्ता यथाकृतिः //

यह सप्तत्रिंश अध्याय का अस्सीवाँ श्लोक है; यहाँ श्लोक-पाठ प्रदान नहीं किया गया है।

Verse 81

सर्वेषाम् एव भूतानां तमस्य् उपगते यथा प्रकाशं भवते सर्वं तथैवम् उपधार्यताम् //

इक्यासीवाँ अध्याय—यहाँ धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष का सम्यक् विवेचन कहा गया है।

Verse 82

यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर् न लिप्यते //

बयासीवाँ अध्याय—पुण्यकर्मों के फल तथा पाप-निवारण का निरूपण किया जाता है।

Verse 83

एवम् एव कृतप्रज्ञो न दोषैर् विषयांश् चरन् असज्जमानः सर्वेषु न कथंचित् प्रलिप्यते //

तिरासीवाँ अध्याय—तीर्थयात्रा की विधि तथा दानधर्म का विस्तार से प्रकाश किया जाता है।

Verse 84

त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर् यस्य सदात्मनि सर्वभूतात्मभूतस्य गुणसङ्गेन सज्जतः //

चौरासीवाँ अध्याय—व्रतों के नियम तथा शौचाचार का धर्मानुसार प्रतिपादन किया जाता है।

Frequently Asked Questions

The chapter’s governing theme is the reconciliation of Vedic injunctions by positing two complementary disciplines: action (pravṛtti-dharma) that sustains social-religious order yet binds through karmic consequence, and knowledge-based renunciation (nivṛtti) that culminates in liberation through discernment of the self (kṣetrajña) from prakṛti and its guṇas.

Rather than sacred topography or genealogy, this Adhyaya supplies a foundational hermeneutic for Vedic authority: it systematizes dharma into dual pathways and embeds a compact adhyātma ‘map’ of personhood (elements, senses, mind, intellect, witness-self). This functions as a doctrinal baseline for interpreting ritual, renunciation, and liberation across Purāṇic discourse.

No tirtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this chapter. The emphasis is internal discipline—sense-restraint, meditation, citta-prasāda, and qualified transmission of esoteric instruction—presented as the operative ‘practice’ leading toward the supreme state.