Sukta 23

Mantra 1

ईळिष्वा हि प्रतीव्यं यजस्व जातवेदसम् । चरिष्णुधूममगृभीतशोचिषम् ॥

સ્તુતિમાં તારી ઇચ્છાને અર્પણ કર; કારણ કે તે પ્રતીવ્ય (અમારી સામે ઊભો રહેનારો, પ્રતિઉત્તર આપનાર) બળ છે. જાતવેદસ (સર્વ જન્મોના જ્ઞાતા) અગ્નિ માટે યજ્ઞ કર. તે ચરિષ્ણુ ધૂમ (ઉર્ધ્વગામી ધૂમ) સાથે ગતિ કરે છે; તેની શોચિ (જ્વાળા) કોઈથી પકડાતી નથી—માનવ પાત્રમાં અવિનાશી પ્રકાશ.

Mantra 2

दामानं विश्वचर्षणेऽग्निं विश्वमनो गिरा । उत स्तुषे विष्पर्धसो रथानाम् ॥

વિશ્વચર્ષણે (સર્વ જનસમુદાયો માટે) દામાન (વિતરણકર્તા) એવા અગ્નિને હું ગિરા—સમગ્ર મનને વહન કરનાર વાણીથી—સ્થાપિત કરું છું. અને હું રથોના વિષ્પર્ધસઃ (સ્પર્ધામાં ઝઝૂમતા) સ્વરૂપોને પણ સ્તવું છું—પ્રકાશ માટેના સંઘર્ષમાં દેવશક્તિઓને વહન કરતી તે ઝડપી બળ-રચનાઓ.

Mantra 3

येषामाबाध ऋग्मिय इषः पृक्षश्च निग्रभे । उपविदा वह्निर्विन्दते वसु ॥

જેનામાં ઋગ્મિય (પ્રેરિત) સ્તુતિ અવરોધને ભેદી નાખે છે, અને વૃદ્ધિની શક્તિઓ (ઇષઃ) તથા પોષક પરિપૂર્ણતા (પૃક્ષશ્ચ) યોગ્ય પકડમાં (નિગ્રભે) સ્થિર રહે છે—ઉપવિદા (નિકટ-જ્ઞાન) દ્વારા વહ્નિ (અર્પણ-વાહક અગ્નિ) વಸು, સત્ય ધન/વાસ્તવિક સંપત્તિ, શોધી મેળવે છે.

Mantra 4

उदस्य शोचिरस्थाद्दीदियुषो व्यजरम् । तपुर्जम्भस्य सुद्युतो गणश्रियः ॥

તેની જ્વાળા ઊભી થઈ—દીપતી, પ્રકાશિત થતી—અને અજર (અનજરા) તેજને વ્યાપક રીતે ફેલાવતી. જંભ (ચૂંથનાર/ચકનાચૂર કરનાર) તપુઃ (દહન-બળ)ની સુદ્યુતિ (શુભ તેજ)માં તેજસ્વીઓ—ગણ (સમૂહ/દેવગણ)—શ્રી (કાંતિ-મહિમા)રૂપ છે.

Mantra 5

उदु तिष्ठ स्वध्वर स्तवानो देव्या कृपा । अभिख्या भासा बृहता शुशुक्वनिः ॥

ઉદુ તિષ્ઠ—હે સ્વધ્વર (સુયજ્ઞ-શક્તિ), સ્તવાતો (સ્તુતિ પામતો) ઊભો થા; દેવ્યા કૃપા (દૈવી ઘડતર-શક્તિ)થી વૃદ્ધિ પામ. અભિખ્યાઃ—વિશાળ પ્રકાશ (ભાસા બૃહતા) સાથે પ્રગટ થા; શુશુક્વનિઃ—સ્વચ્છ નાદથી ગુંજતો—જીવનને જાગૃત કર.

Mantra 6

अग्ने याहि सुशस्तिभिर्हव्या जुह्वान आनुषक् । यथा दूतो बभूथ हव्यवाहनः ॥

હે અગ્નિ, સુશસ્તિભિઃ—શુભ સ્તુતિઓ સાથે—આ; અમે જુહ્વા વડે હવ્ય અર્પણ કરીએ છીએ, અવિરત ક્રમમાં. કારણ કે તું હવ્યવાહન બની દૂત થયો છે—હવ્યને દેવો સુધી વહન કરનાર.

Mantra 7

अग्निं वः पूर्व्यं हुवे होतारं चर्षणीनाम् । तमया वाचा गृणे तमु वः स्तुषे ॥

હું તમારે માટે પ્રાચીન અગ્નિને આહ્વાન કરું છું—ચર્ષણીનામ્ હોતાર, જનસમુદાયોના યજ્ઞપુરોહિતને. આ વાણીથી હું તેને ગાઉં છું; અને તમારે માટે તેને જ સ્તવું છું.

Mantra 8

यज्ञेभिरद्भुतक्रतुं यं कृपा सूदयन्त इत् । मित्रं न जने सुधितमृतावनि ॥

યજ્ઞો દ્વારા અદ્ભુતક્રતુ એવા તેને—જેને કૃપા પ્રજ્વલિત કરે છે—જનોમાં મિત્ર સમાન, પ્રજામાં સુસ્થાપિત. તે ઋતાવન છે: ઋત—સત્ય-વ્યવસ્થાનું રક્ષણ કરે છે.

Mantra 9

ऋतावानमृतायवो यज्ञस्य साधनं गिरा । उपो एनं जुजुषुर्नमसस्पदे ॥

ઋતના ધારક એવા તેને—ઋતના સાધકો—ગિરા (પ્રેરિત સ્તુતિ-વાણી) દ્વારા યજ્ઞનો સાધક માની સ્વીકારે છે. નમસ્કારના પદ પર સ્થિર રહી તેઓ તેની પાસે ઉપસરે છે.

Mantra 10

अच्छा नो अङ्गिरस्तमं यज्ञासो यन्तु संयतः । होता यो अस्ति विक्ष्वा यशस्तमः ॥

અમારા યજ્ઞો, સુસંયત થઈ, અઙ્ગિરસ્તમ તરફ—હોતૃ-અગ્નિ તરફ—આગળ વધે. જે વિક્ષુઓમાં હોતૃ છે, યશસ્વીમાં શ્રેષ્ઠ છે—તે અમારા બહુવિધ ક્ષેત્રોમાં આવી તેમને ઋતક્રમમાં ગોઠવે.

Mantra 11

अग्ने तव त्ये अजरेन्धानासो बृहद्भाः । अश्वा इव वृषणस्तविषीयवः ॥

હે અગ્નિ, તારા તે અજર—તને પ્રજ્વલિત કરનાર—વિશાળ પ્રકાશવાળા બને છે; બળવાન અશ્વો સમા વृषણ, તેઓ તવીષીથી ઉછળે—તીવ્રિત ઊર્જાના બળરૂપે.

Mantra 12

स त्वं न ऊर्जां पते रयिं रास्व सुवीर्यम् । प्राव नस्तोके तनये समत्स्वा ॥

હે પતે, અમારી ઊર્જા અને સમૃદ્ધિના સ્વામી, અમને રયિ—સુવીર્યથી ભરપૂર પૂર્ણતા—અર્પણ કર. ટોકે અને તનયે, અમારા સંતાન અને વંશવૃદ્ધિમાં, અને સમત્સુ—સંઘર્ષોમાં—અમને આગળથી રક્ષા કર.

Mantra 13

यद्वा उ विश्पतिः शितः सुप्रीतो मनुषो विशि । विश्वेदग्निः प्रति रक्षांसि सेधति ॥

જ્યારે માનવ કુળોમાં વિશ્પતિ—જનનો સ્વામી—તીક્ષ્ણ અને સુપ્રીત થઈ સ્થાપિત થાય છે, ત્યારે અગ્નિ નિશ્ચયે સર્વ રક્ષાંસિ—શત્રુત્વભરી અંધકાર-વિકૃતિની શક્તિઓ—ને પ્રતિહત કરી દૂર હાંકે છે.

Mantra 14

श्रुष्ट्यग्ने नवस्य मे स्तोमस्य वीर विश्पते । नि मायिनस्तपुषा रक्षसो दह ॥

હે અગ્ને, મારા આ નવા સ્તોમને સાંભળ; હે વીર, હે વિશ્પતે—જનના સ્વામી. તારા તપુષા—તાપથી—માયિનઃ રક્ષસઃ, કપટ અને મોહથી કાર્ય કરનારા રક્ષસોને, ભસ્મ કરી દહ.

Mantra 15

न तस्य मायया चन रिपुरीशीत मर्त्यः । यो अग्नये ददाश हव्यदातिभिः ॥

જે મર્ત્ય અગ્નિને યથાવિધિ હવ્ય-દાતિભિઃ—યોગ્ય આહુતિઓથી—અર્પણ કરે છે, તેને કોઈ શત્રુ કદી પણ પોતાની માયાથી પણ પરાજિત કરી શકતો નથી.

Mantra 16

व्यश्वस्त्वा वसुविदमुक्षण्युरप्रीणादृषिः । महो राये तमु त्वा समिधीमहि ॥

વ્યાસ્વ ઋષિ, વૃદ્ધિ ઇચ્છતો, તને વસુવિદ્—સમૃદ્ધિનો શોધક—રૂપે પ્રસન્ન કર્યો; મહાન રાય માટે અમે તને સર્વથા પ્રજ્વલિત કરીએ છીએ—હા, તને જ—અમારા અંતરમાં.

Mantra 17

उशना काव्यस्त्वा नि होतारमसादयत् । आयजिं त्वा मनवे जातवेदसम् ॥

ઉશના કાવ્યે તને હોતા—આહ્વાનક પુરોહિત—રૂપે બેસાડ્યો; મનુ માટે તને આયજિ—સત્ય યજમાન/યજ્ઞકર્તા—બનાવ્યો, હે જાતવેદસ, સર્વ જન્મોના જ્ઞાતા, જેથી મનુષ્ય આહુતિમાં યોગ્ય રીતે માર્ગ પામે.

Mantra 18

विश्वे हि त्वा सजोषसो देवासो दूतमक्रत । श्रुष्टी देव प्रथमो यज्ञियो भुवः ॥

વિશ્વે દેવો એકમત થઈ તને દૂત બનાવ્યા. હે દેવ, સાંભળ: યજ્ઞમાં તું પ્રથમ, સાચો યજ્ઞિય, અને અમારી અર્પણ તથા ઉન્નતિમાં અગ્ર શક્તિ બન.

Mantra 19

इमं घा वीरो अमृतं दूतं कृण्वीत मर्त्यः । पावकं कृष्णवर्तनिं विहायसम् ॥

મર્ત્ય વીરો આ અમૃત દૂતને પોતાનો દૂત બનાવે—અગ્નિ, પાવક, કૃષ્ણવર્તનિ પર ચાલનાર અને વિશાળ આકાશમાં વિહરનાર; અંધકારમાંથી ખુલ્લા વૈભવ તરફ દોરી જનાર માર્ગદર્શક.

Mantra 20

तं हुवेम यतस्रुचः सुभासं शुक्रशोचिषम् । विशामग्निमजरं प्रत्नमीड्यम् ॥

તેણે અમે હવીએ—યથાસ્રુચઃ, યોગ્ય રીતે સ્રુચ ધારણ કરનાર—સુભાસ, શુક્રશોચિષ અગ્નિને: વિશાંનો અજર અગ્નિ, પ્રત્ન, સદા સ્તુત્ય, જે અમામાં પ્રાચીન ઋતને પુનઃ સ્થાપે.

Mantra 21

यो अस्मै हव्यदातिभिराहुतिं मर्तोऽविधत् । भूरि पोषं स धत्ते वीरवद्यशः ॥

જે કોઈ મર્ત્ય મનુષ્ય હવ્યને યોગ્ય દાનોથી તેની માટે આહુતિ અર્પે છે, તે પોતાના માટે બહુ પોષ (સમૃદ્ધિ) ધારણ કરે છે—એવો પોષ જે વીર્યવંત શક્તિ અને તેજસ્વી યશ બની ઊભરે છે.

Mantra 22

प्रथमं जातवेदसमग्निं यज्ञेषु पूर्व्यम् । प्रति स्रुगेति नमसा हविष्मती ॥

પ્રથમ યજ્ઞોમાં પ્રાચીન એવા જાતવેદસ અગ્નિ તરફ—નમસ્કાર સાથે—હવિષ્યવતી સ્રુચિ (આહુતિ-ચમચી) આગળ વધે છે; આ રીતે પવિત્ર દ્રવ્ય લઈને આંતરિક અર્પણ જન્મોના જ્ઞાતા પાસે પહોંચે છે.

Mantra 23

आभिर्विधेमाग्नये ज्येष्ठाभिर्व्यश्ववत् । मंहिष्ठाभिर्मतिभिः शुक्रशोचिषे ॥

આઓ, આ દ્વારા આપણે અગ્નિ માટે સેવા રચીએ—જ્યેષ્ઠ અને વ્યશ્વવત્ (સમૃદ્ધ, બળથી ભરપૂર) એવી, અને મંહિષ્ઠ (અતિ પ્રબળ) મતિઓથી—તે શુક્રશોચિષ (ઉજ્જ્વળ જ્વાલા) ધરાવનાર તરફ.

Mantra 24

नूनमर्च विहायसे स्तोमेभिः स्थूरयूपवत् । ऋषे वैयश्व दम्यायाग्नये ॥

હવે સ્તુતિઓથી—મહાન યૂપ (યજ્ઞસ્તંભ) જેવી દૃઢ—વિસ્તૃત ગતિ ધરાવતા અગ્નિનું ગાન કર. હે ઋષિ વૈયશ્વ, ગૃહમાં દમ્ય (વશમાં આવનાર/ગૃહાધિપ) એવા અગ્નિ માટે (સ્તુતિ કર).

Mantra 25

अतिथिं मानुषाणां सूनुं वनस्पतीनाम् । विप्रा अग्निमवसे प्रत्नमीळते ॥

માનવોના અતિથિ, વનસ્પતિઓના અધિપતિઓનો પુત્ર—એવા અગ્નિને વિપ્રો રક્ષા અને સહાય માટે પૂજે છે; પ્રાચીન માર્ગદર્શક શક્તિ ધરાવતા અગ્નિને તેઓ સ્તુતિથી આહ્વાને છે.

Mantra 26

महो विश्वाँ अभि षतोऽभि हव्यानि मानुषा । अग्ने नि षत्सि नमसाधि बर्हिषि ॥

હે મહાન અગ્નિ, સર્વને વ્યાપનાર, માનવોના હવ્યોને પણ વ્યાપનાર—નમસ્કાર સાથે અહીં બર્હિષિ (પવિત્ર આસન) પર બેસ; જેથી અંતર્યજ્ઞ યોગ્ય રીતે સ્વીકારાય.

Mantra 27

वंस्वा नो वार्या पुरु वंस्व रायः पुरुस्पृहः । सुवीर्यस्य प्रजावतो यशस्वतः ॥

હે (અગ્નિ), અમને અનેક ઇચ્છનીય શક્તિઓ અર્પ; બહુ-આકાંક્ષિત ધન વરસાવ—વીર્યસભર, પ્રજાવંત, અને તેજસ્વી યશથી મંડિત સમૃદ્ધિ.

Mantra 28

त्वं वरो सुषाम्णेऽग्ने जनाय चोदय । सदा वसो रातिं यविष्ठ शश्वते ॥

હે અગ્નિ, તું બળના સુવ્યવસ્થાપન માટે પસંદ કરાયેલ વર છે; જનને પ્રેર. હે વસુ, હે યવಿಷ್ಠ, શાશ્વત સાધક માટે સદા નવીન દાન-રતિ સ્થાપ.

Mantra 29

त्वं हि सुप्रतूरसि त्वं नो गोमतीरिषः । महो रायः सातिमग्ने अपा वृधि ॥

કારણ કે તું જ ઉત્તમ વિજયી છે; તું અમને ગોમતી ઇષાઓ—પ્રકાશસભર પ્રેરણાઓ—આપે છે. હે અગ્નિ, મહાન રાયઃની જીત, અસ્તિત્વની વિશાળ પૂર્ણતાનું પ્રાપ્તિ-ફળ, અમારે માટે વધાર.

Mantra 30

अग्ने त्वं यशा अस्या मित्रावरुणा वह । ऋतावाना सम्राजा पूतदक्षसा ॥

હે અગ્નિ, તું આ યજ્ઞકર્મનો યશ છે; મિત્ત્ર અને વરુણને અહીં વહેંચી લાવ—ઋતથી પરિપૂર્ણ, સમ્રાટ એવા બે રાજાઓને, જેમના દક્ષ (શક્તિ/કૌશલ્ય) કર્મમાં શુદ્ધ થયેલા છે—જેથી સત્યના નિયમ (ઋત) દ્વારા અમારી આંતરિક આહુતિ શાસિત થાય.