Sukta 23
Sukta 8.23
Agni (Jātavedas)
अयं सूक्तः जातवेदसमग्निं दीर्घतया समिध्य स्तौति—सर्ववेदिनं हव्यवाहनं यज्ञस्य गोप्तरं देवानां प्रति प्रार्थनानां वहितारं च। पुनःपुनरग्निं वसु-समृद्धिं बलं च सुव्यवस्थितं यज्ञं च याचते; तमग्राह्यं ज्वलनं वर्णयति, यस्य धूमः सम्यगर्चनस्य प्रत्यक्षं लक्षणमिवोर्ध्वं रोहति। उपसंहारे कर्मणः श्रीरिवाग्निः प्रतिपाद्यते, स मित्रावरुणावाहकः; एवं यज्ञोऽपि ऋतेन (ऋतस्य नियमेन) समन्वितो भवतीति।
Mantras
Mantra 1
ईळिष्वा हि प्रतीव्यं यजस्व जातवेदसम् । चरिष्णुधूममगृभीतशोचिषम् ॥
ईळिष्वा हि प्रतीव्यं यजस्व जातवेदसम् । चरिष्णुधूममगृभीतशोचिषम् ॥ स्वेच्छां स्तुत्या समर्पय; स हि प्रतीव्यः—अस्माकं सम्मुखे स्थितः प्रत्युत्तरदः। जातवेदसं वह्निं यजस्व—सर्वजन्मविदम्। स चरिष्णुधूमः ऊर्ध्वं गच्छति; तस्य शोचिरगृभीतम्—केनापि न गृहीतं, अनिर्वाप्यं तेजः।
Mantra 2
दामानं विश्वचर्षणेऽग्निं विश्वमनो गिरा । उत स्तुषे विष्पर्धसो रथानाम् ॥
दामानं विश्वचर्षणेऽग्निं विश्वमनो गिरा । उत स्तुषे विष्पर्धसो रथानाम् ॥ विश्वचर्षणेः सर्वजनानां दामानं (विभजकं) अग्निं विश्वमनो-गिरा वचसा अहं गृणामि। उत च विष्पर्धसां रथानां स्तुषे—ये शीघ्राः शक्तिसंहत्यः, देवानां वीर्याणि वहन्तो ज्योतिषो युद्धे प्रवर्तन्ते।
Mantra 3
येषामाबाध ऋग्मिय इषः पृक्षश्च निग्रभे । उपविदा वह्निर्विन्दते वसु ॥
येषां ऋग्मियः स्तोत्रः आबाधं भिनत्ति, येषु च इषः पृक्षश्च निग्रभे सम्यग् गृहीते स्तः—उपविदया वह्निः वसु विन्दते।
Mantra 4
उदस्य शोचिरस्थाद्दीदियुषो व्यजरम् । तपुर्जम्भस्य सुद्युतो गणश्रियः ॥
उदस्य शोचिरस्थात्, दीदियुषः व्यजरं रश्मिं व्यतनोत्। जम्भस्य तपसः सुद्युतो गणाः—ते गणश्रियः।
Mantra 5
उदु तिष्ठ स्वध्वर स्तवानो देव्या कृपा । अभिख्या भासा बृहता शुशुक्वनिः ॥
उदु तिष्ठ स्वध्वर, स्तवानो देव्या कृपा वर्धस्व। अभिख्या भासा बृहता—शुशुक्वनिः।
Mantra 6
अग्ने याहि सुशस्तिभिर्हव्या जुह्वान आनुषक् । यथा दूतो बभूथ हव्यवाहनः ॥
अग्ने, सुशस्तिभिः सह याहि; जुह्वा हव्यं जुह्वानाः वयम् अनुषक् निरन्तरम्। यथा त्वं दूतः बभूथ, हव्यवाहनः—देवेभ्यः हव्यं वहसि, तेषां शक्तीं च अस्मासु पुनर् आनयसि।
Mantra 7
अग्निं वः पूर्व्यं हुवे होतारं चर्षणीनाम् । तमया वाचा गृणे तमु वः स्तुषे ॥
वः कृते पूर्व्यं अग्निं हुवे—चर्षणीनां होतारम्। तम् अया वाचा गृणे; तमु वः स्तुषे—यथा अन्तर्-होता आसनं निषीद्य आत्मनः यज्ञं नयेत्।
Mantra 8
यज्ञेभिरद्भुतक्रतुं यं कृपा सूदयन्त इत् । मित्रं न जने सुधितमृतावनि ॥
यज्ञेभिः अद्भुतक्रतुं यं कृपा सूदयन्ति—मित्रं न जने, सुधितम्, ऋतावनिम्। स ऋतस्य रक्षिता; मानुषं क्षेत्रं तस्मै योग्यं करोति।
Mantra 9
ऋतावानमृतायवो यज्ञस्य साधनं गिरा । उपो एनं जुजुषुर्नमसस्पदे ॥
ऋतावानं सत्येषिणो गीर्भिर्यज्ञस्य साधनं तमुपगृह्णन्ति। नमसः पदे स्थित्वा तमुपयान्ति; एवं अन्तर्यज्ञः सफलो भवति।
Mantra 10
अच्छा नो अङ्गिरस्तमं यज्ञासो यन्तु संयतः । होता यो अस्ति विक्ष्वा यशस्तमः ॥
संयताः सु-संगृहीता अस्माकं यज्ञा अङ्गिरस्तमं प्रति—यज्ञाग्निं प्रति—यान्तु। यो विक्षु होताऽस्ति यशस्तमः, स नः बहुषु क्षेत्रेष्वागत्य तान् ऋत-क्रमे नियुनक्तु।
Mantra 11
अग्ने तव त्ये अजरेन्धानासो बृहद्भाः । अश्वा इव वृषणस्तविषीयवः ॥
अग्ने, तव तेऽजराः सदा-युवान इन्धानासो बृहद्भासो भवन्ति। अश्वा इव वृषणस्तविषीयवो बलं समुत्सृजन्ति।
Mantra 12
स त्वं न ऊर्जां पते रयिं रास्व सुवीर्यम् । प्राव नस्तोके तनये समत्स्वा ॥
स त्वं न ऊर्जां पते रयिं रास्व सुवीर्यम्। प्राव नस्तोकॆ तनये समत्स्वा॥
Mantra 13
यद्वा उ विश्पतिः शितः सुप्रीतो मनुषो विशि । विश्वेदग्निः प्रति रक्षांसि सेधति ॥
यद्वा उ विश्पतिः शितः सुप्रीतो मनुषो विशि। विश्वेदग्निः प्रति रक्षांसि सेधति॥
Mantra 14
श्रुष्ट्यग्ने नवस्य मे स्तोमस्य वीर विश्पते । नि मायिनस्तपुषा रक्षसो दह ॥
श्रुष्ट्यग्ने नवस्य मे स्तोमस्य वीर विश्पते। नि मायिनस्तपुषा रक्षसो दह॥
Mantra 15
न तस्य मायया चन रिपुरीशीत मर्त्यः । यो अग्नये ददाश हव्यदातिभिः ॥
यो मर्त्योऽग्नये हव्यदातिभिर्यथाविधि ददाति, तस्य मर्त्यस्य मायया च न कश्चन रिपुः कदाचन ईशीत।
Mantra 16
व्यश्वस्त्वा वसुविदमुक्षण्युरप्रीणादृषिः । महो राये तमु त्वा समिधीमहि ॥
वसु॒विदं॑ त्वाम् उक्षण्युः ऋषिर्व्यश्वः प्रीणयामास। महो राये त्वां सम्यक् समिधीमहि—त्वामेव—अन्तः।
Mantra 17
उशना काव्यस्त्वा नि होतारमसादयत् । आयजिं त्वा मनवे जातवेदसम् ॥
उशना काव्यस्त्वां होतारं न्यसादयत्। हे जातवेदः, मनवे त्वाम् आयजिं—यथाविधियाजकं—चकार, यथा मनुष्यः हविषि सम्यक् नीयेत।
Mantra 18
विश्वे हि त्वा सजोषसो देवासो दूतमक्रत । श्रुष्टी देव प्रथमो यज्ञियो भुवः ॥
विश्वे हि त्वां सजोषसो देवासो दूतमकृत। श्रुष्टी देव प्रथमो यज्ञियो भुवः॥
Mantra 19
इमं घा वीरो अमृतं दूतं कृण्वीत मर्त्यः । पावकं कृष्णवर्तनिं विहायसम् ॥
इमं घा वीरो अमृतं दूतं कृण्वीत मर्त्यः। पावकं कृष्णवर्तनिं विहायसम्॥
Mantra 20
तं हुवेम यतस्रुचः सुभासं शुक्रशोचिषम् । विशामग्निमजरं प्रत्नमीड्यम् ॥
तं हुवेम यतस्रुचः सुभासं शुक्रशोचिषम्। विशामग्निमजरं प्रत्नमीद्यं॥
Mantra 21
यो अस्मै हव्यदातिभिराहुतिं मर्तोऽविधत् । भूरि पोषं स धत्ते वीरवद्यशः ॥
यो मर्त्योऽस्मै हव्यदातिभिराहुतिमविधत्ते, स भूरि पोषं धत्ते—स पोषो वीरवद्यशः, वीर्ययुक्तं तेजस्वि च यशः।
Mantra 22
प्रथमं जातवेदसमग्निं यज्ञेषु पूर्व्यम् । प्रति स्रुगेति नमसा हविष्मती ॥
प्रथमं यज्ञेषु पूर्व्यं जातवेदसमग्निं प्रति हविष्मती स्रुक् नमसा प्रतिगच्छति; हविर्वहन्ती अन्तःकृतिः जन्मविदं प्रति समर्प्यते।
Mantra 23
आभिर्विधेमाग्नये ज्येष्ठाभिर्व्यश्ववत् । मंहिष्ठाभिर्मतिभिः शुक्रशोचिषे ॥
आभिर्मतिभिर्वयं अग्नये विधेम—ज्येष्ठाभिर्मंहिष्ठाभिः, बलपूर्णाभिः; शुक्रशोचिषे तस्मै दीप्तज्वालायै।
Mantra 24
नूनमर्च विहायसे स्तोमेभिः स्थूरयूपवत् । ऋषे वैयश्व दम्यायाग्नये ॥
नूनमग्निं विहायसं स्तोमैः स्थूरयूपवत् दृढैः अर्च। हे ऋषे वैयश्व, दम्याय गृहेषु स्वामिनेऽग्नये।
Mantra 25
अतिथिं मानुषाणां सूनुं वनस्पतीनाम् । विप्रा अग्निमवसे प्रत्नमीळते ॥
मानुषाणामतिथिं वनस्पतीनां सूनुं प्रत्नं चाग्निं विप्राः अवसे ईळते।
Mantra 26
महो विश्वाँ अभि षतोऽभि हव्यानि मानुषा । अग्ने नि षत्सि नमसाधि बर्हिषि ॥
हे महो अग्ने, विश्वान् अभि षतः, मानुषाणां हव्यान्यप्यभि षतः; नमसा इह बर्हिषि नि षत्सि।
Mantra 27
वंस्वा नो वार्या पुरु वंस्व रायः पुरुस्पृहः । सुवीर्यस्य प्रजावतो यशस्वतः ॥
अस्मभ्यं बह्वीर्वार्याः शक्तीः वंस्व; बहु-पुरुस्पृहं रयिं वंस्व—सुवीर्यस्य, प्रजावतः, यशस्वतः।
Mantra 28
त्वं वरो सुषाम्णेऽग्ने जनाय चोदय । सदा वसो रातिं यविष्ठ शश्वते ॥
त्वं वरोऽसि सुषाम्णेऽग्ने; जनाय चोदय। सदा वसो यविष्ठ शश्वते रतिं नवीयसीं धेहि।
Mantra 29
त्वं हि सुप्रतूरसि त्वं नो गोमतीरिषः । महो रायः सातिमग्ने अपा वृधि ॥
त्वं हि सुप्रतूरसि; त्वं नो गोमतीरिषः। महो रयः सातिमग्ने अस्मभ्यं वर्धय।
Mantra 30
अग्ने त्वं यशा अस्या मित्रावरुणा वह । ऋतावाना सम्राजा पूतदक्षसा ॥
अग्ने त्वं ह्यस्य कर्मणो यशः; मित्रावरुणौ इह वह—ऋतावानौ सम्राजौ पूतदक्षसौ; यथा सत्यऋतस्य विधिः अस्माकम् अन्तर्यज्ञे अधितिष्ठेत्।
Frequently Asked Questions
Agni, especially as Jātavedas—the fire who knows all births and carries offerings and prayers to the gods.
For a well-established sacrifice, protection of the rite, and increase in prosperity and strength—often expressed as wealth (vasu) and growth (ukṣaṇyu).
They are invited through Agni to bring Ṛta (truth-order) into the ritual, so the sacrifice is completed with purified action, harmony, and rightful governance.
Ask anything about Sukta 23 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.