Sukta 23

Mantra 1

ईळिष्वा हि प्रतीव्यं यजस्व जातवेदसम् । चरिष्णुधूममगृभीतशोचिषम् ॥

स्तुतीत आपली इच्छा अर्पण कर; कारण तोच ‘प्रतीव्य’—आपल्या समोर उभा राहून प्रत्युत्तर देणारी शक्ति—आहे. सर्व जन्मांचा ज्ञाता जातवेदस् अग्नी यास यज्ञ कर. तो वर चढणाऱ्या, चलायमान धुरासह चालतो; त्याची ज्वाला कोणालाही पकडता येत नाही—मानवी पात्रात वसलेला न विझणारा प्रकाश.

Mantra 2

दामानं विश्वचर्षणेऽग्निं विश्वमनो गिरा । उत स्तुषे विष्पर्धसो रथानाम् ॥

हे विश्वचर्षणे (सर्व जनांसाठी), दामान (वाटप करणारा) असा अग्नी मी समग्र मन वाहून नेणाऱ्या वाणीने घोषित करतो. आणि मी रथांचीही स्तुती करतो—विष्पर्धस् (स्पर्धक) रथांची—प्रकाशाच्या संग्रामात देवशक्ती वाहून नेणाऱ्या त्या वेगवान बल-रचनांची.

Mantra 3

येषामाबाध ऋग्मिय इषः पृक्षश्च निग्रभे । उपविदा वह्निर्विन्दते वसु ॥

ज्यांच्यामध्ये ऋग्मय (प्रेरित) स्तुती अडथळा फोडून टाकते, आणि वाढीच्या शक्ती व पोषणपूर्ण परिपूर्णता (पृक्ष) योग्य ग्रहणात स्थिर राहतात—उपविदा (निकट-ज्ञान) द्वारे वह्नि (हविष्य-वाहक) ‘वसु’ म्हणजेच सत्य धन प्राप्त करतो.

Mantra 4

उदस्य शोचिरस्थाद्दीदियुषो व्यजरम् । तपुर्जम्भस्य सुद्युतो गणश्रियः ॥

त्याची ज्वाला वर उठली—दीदीयुष (दीप्त) होऊन चमकली, आणि अजर (अविनाशी) तेज पसरवू लागली. सुद्युत (सु-दीप्त) गण, प्रकाशमान समुदाय, प्रतिकार करणाऱ्याला चिरडणाऱ्या त्या तपुर्जम्भ (दहन-बल) ची उज्ज्वल श्री आहे.

Mantra 5

उदु तिष्ठ स्वध्वर स्तवानो देव्या कृपा । अभिख्या भासा बृहता शुशुक्वनिः ॥

उठून उभा राहा, हे स्वध्वर (सुयज्ञ-शक्ति); स्तवनाने, देव्या कृपा (दैवी घडण-शक्ति) द्वारे, वाढ. विशाल प्रकाशाने अभिख्या (प्रकट) हो—शुशुक्वनि (स्वच्छ नाद) होऊन निनादत, सत्त्वाला जागवित.

Mantra 6

अग्ने याहि सुशस्तिभिर्हव्या जुह्वान आनुषक् । यथा दूतो बभूथ हव्यवाहनः ॥

हे अग्ने, सुशस्तींनी (कल्याणकारी स्तुतिंनी) युक्त होऊन ये; आम्ही जुहूने हव्याचा अखंड आहुती-प्रवाह अर्पित करीत असताना. कारण तू दूत झालास—हव्यवाहन—जो आमचे हव्य देवांकडे नेतो आणि त्यांची शक्ती आमच्या अंतरी परत आणतो.

Mantra 7

अग्निं वः पूर्व्यं हुवे होतारं चर्षणीनाम् । तमया वाचा गृणे तमु वः स्तुषे ॥

तुमच्यासाठी त्या प्राचीन अग्नीला मी हाक देतो—जनांचा होता. याच प्रेरित वाणीने मी त्याचेच गान करतो; त्याचीच मी तुमच्यासाठी स्तुती करतो.

Mantra 8

यज्ञेभिरद्भुतक्रतुं यं कृपा सूदयन्त इत् । मित्रं न जने सुधितमृतावनि ॥

यज्ञांनी ज्याला कृपा (कृपा-शक्ती)च प्रज्वलित करते असा तो अद्भुत-क्रतु (विस्मयकारी संकल्प-शक्ती) असलेला—मनुष्यांत मित्रासारखा, जनांत सुदृढपणे प्रतिष्ठित. तो ऋतावान—ऋत (सत्य-व्यवस्था)चा रक्षक—आहे.

Mantra 9

ऋतावानमृतायवो यज्ञस्य साधनं गिरा । उपो एनं जुजुषुर्नमसस्पदे ॥

ऋत धारण करणाऱ्या (ऋतावान्) त्याला सत्याचे साधक प्रेरित वाणीने (गिरा) यज्ञाचे साधन—यज्ञसिद्ध करणारा—म्हणून स्वीकारतात. नमस्काराच्या पदावर उभे राहून ते त्याच्याजवळ येतात.

Mantra 10

अच्छा नो अङ्गिरस्तमं यज्ञासो यन्तु संयतः । होता यो अस्ति विक्ष्वा यशस्तमः ॥

सुयोग्य रीतीने संहित झालेले आमचे यज्ञ अङ्गिरस-सदृश परमश्रेष्ठाकडे—त्या पुरोहित-अग्नीकडे—जावोत. तो जनांमध्ये होता आहे; यशस्वींमध्ये सर्वाधिक यशस्वी आहे.

Mantra 11

अग्ने तव त्ये अजरेन्धानासो बृहद्भाः । अश्वा इव वृषणस्तविषीयवः ॥

हे अग्ने, तुझे ते अजर—तुला प्रज्वलित करणारे—महान् प्रकाशयुक्त होतात; बलवान अश्वांसारखे ते वेगाने उफाळतात, तीव्र शक्तीने परिपूर्ण.

Mantra 12

स त्वं न ऊर्जां पते रयिं रास्व सुवीर्यम् । प्राव नस्तोके तनये समत्स्वा ॥

हे आमच्या ऊर्जापते, तू आम्हांला रयि—सुवीर्ययुक्त समृद्धी—दे. समत्सु (संग्रामांत), तसेच आमच्या बालकांत व वंशपरंपरेत, तू आम्हांला अग्रतः रक्षण कर.

Mantra 13

यद्वा उ विश्पतिः शितः सुप्रीतो मनुषो विशि । विश्वेदग्निः प्रति रक्षांसि सेधति ॥

जेव्हा केव्हा मनुष्यांच्या विश् मध्ये तीक्ष्ण व सुप्रीत असा विश्पति प्रतिष्ठित होतो, तेव्हा अग्नीच सर्व रक्षांसि (विघ्नकारी शत्रुशक्ती) प्रत्यावर्तित करून परत ढकलतो.

Mantra 14

श्रुष्ट्यग्ने नवस्य मे स्तोमस्य वीर विश्पते । नि मायिनस्तपुषा रक्षसो दह ॥

हे अग्ने, माझा हा नवा स्तोम ऐक. हे वीर, हे विश्पते—तुझ्या तपाने मायावी राक्षसांना दग्ध कर.

Mantra 15

न तस्य मायया चन रिपुरीशीत मर्त्यः । यो अग्नये ददाश हव्यदातिभिः ॥

जो मर्त्य अग्नीस यथाविधि हवि-दान—हव्यदाति—अर्पित करतो, त्याच्यावर कोणताही शत्रू आपल्या मायेनेंही कधी विजय मिळवू शकत नाही.

Mantra 16

व्यश्वस्त्वा वसुविदमुक्षण्युरप्रीणादृषिः । महो राये तमु त्वा समिधीमहि ॥

वृद्धीची इच्छा धरणाऱ्या ऋषि व्यश्वाने तुला वसु-विद्—समृद्धीचा शोधक—म्हणून प्रसन्न केले; महान राये (समृद्धी) साठी आम्ही तुला पूर्णतः प्रज्वलित करतो—होय, तुलाच—आमच्या अंतःकरणात.

Mantra 17

उशना काव्यस्त्वा नि होतारमसादयत् । आयजिं त्वा मनवे जातवेदसम् ॥

उशना काव्याने तुला होतार म्हणून बसविले; हे जातवेदस्, मनूसाठी त्याने तुला आयजि—यज्ञाचा खरा कर्ता—केले, जेणेकरून मनुष्य अर्पणकर्मात योग्य मार्गाने प्रवृत्त होईल.

Mantra 18

विश्वे हि त्वा सजोषसो देवासो दूतमक्रत । श्रुष्टी देव प्रथमो यज्ञियो भुवः ॥

कारण एकमताने सर्व देवांनी तुला आपला दूत केला आहे. हे देवा, ऐक—तू यज्ञात प्रथम हो, खरा यज्ञीय अग्रणी हो, आणि आमच्या आहुती व उन्नतीत अग्रशक्ती हो.

Mantra 19

इमं घा वीरो अमृतं दूतं कृण्वीत मर्त्यः । पावकं कृष्णवर्तनिं विहायसम् ॥

हा मर्त्य वीर या अमृताला आपला दूत करो—पावक अग्नीला; जो कृष्ण मार्गाने चालतो, तरीही विशाल आकाशात विहार करतो.

Mantra 20

तं हुवेम यतस्रुचः सुभासं शुक्रशोचिषम् । विशामग्निमजरं प्रत्नमीड्यम् ॥

त्यालाच आम्ही आवाहन करतो—स्रुच योग्य रीतीने धारण करणाऱ्या—सुभास, शुक्ल-शोचिष अग्नीला; जनांचा अजर, प्राचीन, सदैव स्तुत्य अग्नीला.

Mantra 21

यो अस्मै हव्यदातिभिराहुतिं मर्तोऽविधत् । भूरि पोषं स धत्ते वीरवद्यशः ॥

जो मर्त्य जन हव्यदानास योग्य दानांसह त्याला आहुती अर्पित करतो, तो स्वतःसाठी विपुल पोषण साठवितो—ते पोषण वीरत्वदायी यश व तेजस्वी कीर्ती बनते.

Mantra 22

प्रथमं जातवेदसमग्निं यज्ञेषु पूर्व्यम् । प्रति स्रुगेति नमसा हविष्मती ॥

प्रथम, यज्ञांतील प्राचीन जातवेदस् अग्नीकडे—नमस्कारासह—हविष्मती स्रुक (आहुतीचा चमचा) पुढे सरकते; ती हवि धारण करून जन्मांचा ज्ञाता असलेल्या त्याच्याजवळ येते.

Mantra 23

आभिर्विधेमाग्नये ज्येष्ठाभिर्व्यश्ववत् । मंहिष्ठाभिर्मतिभिः शुक्रशोचिषे ॥

यांनी आपण अग्नीसाठी आपली विधी घडवू—ज्येष्ठ, व्यश्ववत् (समृद्ध) आणि अत्यंत बलवान मतिंनी—शुक्रशोचिष् (उज्ज्वल ज्वाला) असलेल्या त्याच्याकडे.

Mantra 24

नूनमर्च विहायसे स्तोमेभिः स्थूरयूपवत् । ऋषे वैयश्व दम्यायाग्नये ॥

आता स्थूल यूपासारख्या दृढ स्तोत्रांनी विहायस् (विस्तृत-गामी) अग्नीचे अर्चन करा. हे वैयश्व ऋषी! गृहात सामर्थ्यवान त्या अग्नीसाठी.

Mantra 25

अतिथिं मानुषाणां सूनुं वनस्पतीनाम् । विप्रा अग्निमवसे प्रत्नमीळते ॥

विप्रजन रक्षण व सहाय्यासाठी अग्नीची प्राचीन स्तुती करतात—तो मनुष्यांचा अतिथी, वनस्पतींचा सूनु (पुत्र), आणि मार्गदर्शक सामर्थ्यात आद्य आहे.

Mantra 26

महो विश्वाँ अभि षतोऽभि हव्यानि मानुषा । अग्ने नि षत्सि नमसाधि बर्हिषि ॥

हे अग्ने, महान! सर्वव्यापी, मनुष्यांच्या हव्यांना वेढून धरणारा—नमस्कारासह येथे बर्हिषावर आसनस्थ हो.

Mantra 27

वंस्वा नो वार्या पुरु वंस्व रायः पुरुस्पृहः । सुवीर्यस्य प्रजावतो यशस्वतः ॥

आम्हांवर अनेक वरणीय शक्तींचा वर्षाव कर; अत्यंत अभिलषित धनाचा वर्षाव कर—वीर्यसमृद्ध, प्रजाफलदायी, आणि तेजस्वी यशाने मुकुटित।

Mantra 28

त्वं वरो सुषाम्णेऽग्ने जनाय चोदय । सदा वसो रातिं यविष्ठ शश्वते ॥

हे अग्ने, बळाच्या सु-व्यवस्थेसाठी तूच वरणीय वर आहेस; जनांना प्रेरित कर। हे वसो, हे यविष्ठ, शाश्वत साधकासाठी सदा-नवीन दान स्थापन कर।

Mantra 29

त्वं हि सुप्रतूरसि त्वं नो गोमतीरिषः । महो रायः सातिमग्ने अपा वृधि ॥

कारण तूच सुप्रतूर आहेस; तू आम्हांला गोमती इषा—प्रकाशसमृद्ध प्रेरणा—देतोस। हे अग्ने, आमच्यासाठी महो रायःची साती—महान् परिपूर्णतेचा विजय—वाढव.

Mantra 30

अग्ने त्वं यशा अस्या मित्रावरुणा वह । ऋतावाना सम्राजा पूतदक्षसा ॥

हे अग्ने, तू या कर्माचा यश आहेस; मित्र आणि वरुण यांना इथे वाहून आण—ऋताने परिपूर्ण, सम्राट्-स्वरूप ते दोघे, ज्यांची शक्ती कर्मात शुद्ध झाली आहे—जेणेकरून सत्य-ऋताचा विधान आमच्या अंतः-आहुतीवर राज्य करो।