Adhyaya 346

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे काव्यगुणविवेको नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यदोषविवेकः अग्निर् उवाच उद्वेगजनको दोषः सभ्यानां स च सप्तधा वक्तृवाचकवाच्यानामेकद्वित्रिनियोगतः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં “કાવ્યગુણવિવેક” નામનો ૩૪૫મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૩૪૬મો અધ્યાય “કાવ્યદોષવિવેક” આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—સભ્ય રસિકોમાં ઉદ્વેગ/રસભંગ ઉત્પન્ન કરે તે દોષ; અને વક્તા, વાચક (શબ્દપ્રયોગ) તથા વાચ્ય (અર્થ)ના એકલ, દ્વિ કે ત્રિ અયોગ્ય નિયોગથી તે સાત પ્રકારનો થાય છે.

Verse 2

तत्र वक्ता कविर्नाम प्रथते स च भेदतः सन्दिहानो ऽविनीतः सन्नज्ञो ज्ञाता चतुर्विधः

અહીં વક્તા ‘કવિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ભેદથી તે ચાર પ્રકારનો—(૧) સંદિહાન, (૨) અવિનીત, (૩) અલ્પજ્ઞ/અર્ધજ્ઞ, અને (૪) જ્ઞાતા (પૂર્ણ સમર્થ) કહેવાયો છે.

Verse 3

निमित्तपरिभाषाभ्यामर्थसंस्पर्शिवाचकम् तद्भेदो पदवाक्ये द्वे कथितं लक्षणं द्वयोः

નિમિત્ત (કારણ-આધાર) અને પરિભાષા (પરંપરાગત વ્યાખ્યા) દ્વારા જે વાચક વાસ્તવમાં સંદર્ભને સ્પર્શતો અર્થ દર્શાવે, તેને ‘અર્થસંસ્પર્શી વાચક’ કહે છે. તેના બે ભેદ—પદ અને વાક્ય—છે; આમ બંનેનું લક્ષણ જણાવાયું.

Verse 4

असाधुत्वाप्रयुक्त्वे द्वावेव पदनिग्रहौ शब्दशास्त्रविरुद्धत्वमसाधुत्वं विदुर्बुधाः

પદરূপને નકારવાના માત્ર બે આધાર—(૧) અસાધુત્વ (અશુદ્ધતા) અને (૨) અપ્રયુક્તત્વ (પ્રમાણિત પ્રયોગનો અભાવ). વિદ્વાનો ‘અસાધુત્વ’ તેને કહે છે જે શબ્દશાસ્ત્ર/વ્યાકરણના વિરુદ્ધ હોય.

Verse 5

व्युत्पन्नैर् अनिबद्वत्वमप्रयुक्तत्वमुच्यते छान्दसत्वमविस्पष्टत्वञ्च कष्टत्वमेव च

વ્યुत્પન્નોના મત પ્રમાણે ‘અનિબદ્ધત્વ’ને ‘અપ્રયુક્તત્વ’ (સ્વીકૃત પ્રયોગનો અભાવ) કહે છે. તેમજ ‘છાન્દસત્વ’ (વૈદિક/પ્રાચીન શબ્દપ્રયોગ), ‘અવિસ્પષ્ટત્વ’ (અસ્પષ્ટતા) અને ‘કષ્ટત્વ’ (કઠોર/કૃત્રિમ અભિવ્યક્તિ) પણ દોષોમાં ગણાય છે.

Verse 6

तदसामयिकत्वञ्च ग्राम्यत्वञ्चेति पञ्चधा छान्दसत्वं न भाषायामविस्पष्टमबोधतः

આ રીતે વૈદિક (છાન્દસ) પ્રયોગ પાંચ પ્રકારનો છે; તેમાં ‘અસમયિકતા’ અને ‘ગ્રામ્ય/લોકભાષિકતા’ પણ આવે છે. સામાન્ય (લૌકિક) ભાષામાં તેનો ઉપયોગ ન કરવો, કારણ કે તે અસ્પષ્ટ અને અબોધ્ય બની જાય છે.

Verse 7

गूडार्थता विपर्यस्तार्थता संशयितार्थता अविष्पष्टार्थता भेदास्तत्र गूढार्थतेति सा

અર્થની ગૂઢતા, અર્થનો વિપર્યાસ, અર્થનો સંશય, અને અર્થની અસ્પષ્ટતા—આ તેના ભેદ છે. તેમાં જે દોષ ‘ગૂઢાર્થતા’ છે, તે જ ‘ગૂઢાર્થતા’ કહેવાય છે.

Verse 8

यत्रार्थो दुःखसवेद्यो विपर्यस्तार्थता पुनः विवक्षितान्यशब्दार्थप्रतिपातिर्मलीमसा

જ્યાં અર્થ કઠિનતાથી જ સમજાય તે ગૂઢાર્થતા; જ્યાં અર્થ ઉલટો/વિરોધી થાય તે વિપર્યસ્તાર્થતા. અને જ્યાં અભિપ્રેતના બદલે અન્ય શબ્દો કે અન્ય અર્થોથી ભાવ પ્રગટ થાય તે ‘મલીમસા’ નામનો દોષ છે.

Verse 9

अन्यार्थत्वासमर्थत्वे एतामेवोपसर्पतः मनीषयेति ज सन्दिह्यमानवाच्यत्वमाहुः संशयितार्थतां

જ્યારે મુખ્ય (શાબ્દિક) અર્થ અન્ય અર્થ તરફ વળી જાય અથવા અસમર્થ બને, ત્યારે પ્રસંગ-વિચાર (મનીષા) દ્વારા એ જ ગૌણ અર્થ તરફ જવું પડે; જ્યાં વાચ્ય અર્થ અનિશ્ચિત રહે, તેને ‘સંશયિતાર્થતા’ કહે છે.

Verse 10

दोषत्वमनुबध्नाति सज्जनोद्वेजनादृते असुखोच्चार्यमाणत्वं कष्टत्वं समयाच्युतिः

સજ્જનોને ઉદ્વેગ ન થાય તેમ છતાં આ સ્થિતિઓ કાવ્યદોષ જ ગણાય—(૧) ઉચ્ચારવામાં અસુખ/કઠિન, (૨) અભિવ્યક્તિમાં કષ્ટતા/કઠોરતા, અને (૩) સ્થાપિત પ્રયોગ-પરંપરા (સમય)થી વિચ્છેદ।

Verse 11

असामयिकता नेयामेताञ्च मुनयो जगुः ग्राम्यता तु जघन्यार्थप्रतिपातिः खलीकृता

મુનિઓએ આ દોષો કહ્યા છે—વાણીમાં અસામયિકતા ત્યાજ્ય છે; અને ‘ગ્રામ્યતા’ એ નીચ અર્થ પ્રગટ કરતી, કર્કશ અને અસંસ્કૃત બનેલી વાણી છે।

Verse 12

वक्तव्यग्राम्यवाच्यस्य वचनात्स्मरणादपि तद्वाचकपदेनाभिसाम्याद्भवति सा त्रिधा

જે વ્યક્ત કરવાનું છે પરંતુ સામાન્ય (ગ્રામ્ય) વાણીમાં સીધું દર્શાતું નથી, તેની પરોક્ષ સૂચના ત્રણ રીતે થાય છે—ઉચ્ચારથી, માત્ર સ્મરણથી, અને તેને દર્શાવતાં શબ્દ સાથે સામ્ય/સંબંધથી।

Verse 13

दोषः साधारणः प्रातिस्विको ऽर्थस्य स तु द्विधा अनेकभागुपालम्भः साधारण इति स्मृतः

કોઈ વસ્તુ/મિલકતનો દોષ બે પ્રકારનો છે—સાધારણ અને પ્રાતિસ્વિક (વ્યક્તિગત)। દોષ દ્વિવિધ છે; અનેક સહભાગીઓના દાવાઓથી બોજાયેલું હોવું ‘સાધારણ’ દોષ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 14

क्रियाकारकयोर्भ्रंशो विसन्धिः पुनरुक्ता व्यस्तसम्बन्धता चेति पञ्च साधारणा मताः

સાધારણ દોષ પાંચ માનવામાં આવ્યા છે—ક્રિયા અને કારક-સંબંધમાં ભ્રંશ, સંધિનો અભાવ (વિસંધિ), પુનરુક્તિ, અને વાક્ય-સંબંધોની વ્યસ્તતા/અવ્યવસ્થા।

Verse 15

अक्रियत्वं क्रियाभ्रंशो भ्रष्टकारकता पुनः कर्त्र्यादिकारकाभावो विसन्धिःसन्धिदूषणम्

દોષો આ છે—ક્રિયાનો અભાવ (અક્રિયત્વ), ક્રિયા/ક્રિયાપદમાં ભ્રંશ, કારક-પ્રયોગમાં ખામી, કર્તા વગેરે આવશ્યક કારકોનો અભાવ, વિસંધિ (સંધિ ન કરવી), અને સંધિદૂષણ (ખોટી સંધિ)।

Verse 16

विगतो वा विरुद्धो वा सन्धिः स भवति द्विधा सन्धेर्विरुद्धता कष्टपादादर्थान्तरागमात्

સંધિ (ધ્વનિ-સંયોગ)ના દોષયુક્ત બે પ્રકાર છે—(૧) ‘વિગત’, જેમાં યોગ્ય સંધિ નથી થતી અથવા લુપ્ત થાય છે; (૨) ‘વિરુદ્ધ’, જેમાં સંધિ નિયમ/ઔચિત્યના વિરોધમાં થાય છે. સંધિની આ વિરુદ્ધતા કષ્ટપાદ (છંદના પાદને બળજબરીથી ગોઠવવું) અથવા અનિચ્છિત ભિન્ન અર્થના પ્રવેશથી ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 17

पुनरुक्तत्वमाभीक्ष्ण्यादभिधानं द्विधैव तत् अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरर्थावृत्तिरपि द्विधा

પુનરુક્તત્વ (અનાવશ્યક પુનરાવર્તન) એટલે વારંવાર કહેવું; તે બે પ્રકારનું—અર્થાવૃત્તિ (અર્થનું પુનરાવર્તન) અને પદાવૃત્તિ (શબ્દ/પદનું પુનરાવર્તન). અર્થાવૃત્તિ પણ ફરી બે પ્રકારની ગણાય છે.

Verse 18

प्रयुक्तवरशब्देन तथा शब्दान्तरेण च नावर्तते पदावृत्तौ वाच्यमावर्तते पदम्

પદાવૃત્તિ (શબ્દનું પુનરાવર્તન)માં જો સમાનાર્થી ઉત્તમ શબ્દ વપરાય, અથવા બીજું શબ્દરૂપ વપરાય, તો તેને દોષરૂપ પુનરાવર્તન માનતા નથી; પુનરાવર્તન તો ત્યારે કહેવાય જ્યારે એ જ શબ્દ જ્યાનો-ત્યો ફરી આવે.

Verse 19

व्यस्तसम्बन्धता सुष्ठुसम्बन्धो व्यवधानतः सम्बन्धान्तरनिर्भाषात् सम्बन्धान्तरजन्मनः

વ્યસ્તસમ્બન્ધતા (સંબંધનો વિક્ષેપ) ત્યારે થાય છે જ્યારે યોગ્ય વાક્ય/અર્થ-સંબંધ (i) વ્યવધાનથી તૂટી જાય, (ii) બીજા સંબંધના પ્રવેશથી ઢંકાઈ જાય, અથવા (iii) સંપૂર્ણ ભિન્ન સંબંધરૂપે ઉત્પન્ન થાય.

Verse 20

मला इति क , ज च कष्टपादादर्थान्तरक्रमादिति ट प्रयुक्तचरशब्देनेति ज , ञ च अभावेपि तयोरन्तर्व्यवधानास्त्रिधैव सा अन्तरा पदवाक्याभ्यां प्रतिभेदं पुनर्द्विधा

‘મલા’—એવું ક અને જ આચાર્ય કહે છે; અને ‘કષ્ટ’—કષ્ટપાદથી અથવા અર્થ-ક્રમ બદલાવથી ઉત્પન્ન થાય છે—એવું ટ કહે છે. તેમજ ‘પ્રયુક્તચરશબ્દ’—એવું જ અને ઞ કહે છે. તે કારણો ન હોવા છતાં ‘અંતર્વ્યવધાન’ (આંતરિક વિચ્છેદ) ત્રણ પ્રકારનું છે; અને એ જ ‘અંતરા’ પદો વચ્ચે કે વાક્યો વચ્ચે થાય તે મુજબ ફરી બે પ્રકારનું છે.

Verse 21

वाच्यमर्थार्थ्यमानत्वात्तद्द्विधा पदवाक्ययोः व्युत्पादितपूर्ववाच्यं व्युत्पाद्यञ्चेति भिद्यते

વાચ્ય અર્થ એ છે જે અભિપ્રેત અર્થરૂપે બોધાય છે; તેથી પદ અને વાક્યના સંબંધે તે દ્વિવિધ છે—(૧) પૂર્વ વ્યुत્પત્તિથી સિદ્ધ વાચ્ય, અને (૨) વ્યुत્પત્તિ દ્વારા નવી રીતે સિદ્ધ કરવાનું વાચ્ય; આમ ભેદ થાય છે.

Verse 22

इष्टव्याघातकारित्वं हेतोः स्यादसमर्थता असिद्धत्वं विरुद्धत्वमनैकान्तिकता तथा

હેતુમાં દોષ ત્યારે ગણાય જ્યારે તે—ઇષ્ટ પ્રતિજ્ઞાને ઘાત કરે, અસામર્થ્ય ધરાવે, અસિદ્ધ હોય, વિરુદ્ધ હોય, અથવા અનૈકાંતિક (વ્યભિચારિ/અનિશ્ચિત) હોય.

Verse 23

एवं सत्प्रतिपक्षत्वं कालातीतत्वसङ्करः पक्षे सपक्षेनास्तितत्वं विपक्षे ऽस्तित्वमेव तत्

આ રીતે ‘સત્પ્રતિપક્ષત્વ’ નામનો દોષ—‘કાલાતીતત્વ’ના સંકરથી થયેલી ગૂંચવણ—એ છે કે પક્ષમાં તે સપક્ષ સાથે અસ્તિત્વવાન્ તરીકે સિદ્ધ થાય છે અને વિરોધપક્ષમાં પણ એ જ અસ્તિત્વ સિદ્ધ થઈ જાય છે.

Verse 24

काव्येषु परिषद्यानां न भवेदप्यरुन्तुदम् एकादशनिरर्थत्वं दुष्करादौ न दुष्यति

કાવ્યમાં, પરિષદમાં બેઠેલા વિદ્વાન સમીક્ષકો વચ્ચે પણ ‘અરુન્તુદ’ નામનો દોષ ખરેખર સ્વીકારાતો નથી; તેમજ ‘એકાદશ નિરર્થત્વ’ પણ ‘દુષ્કર’ વગેરે પ્રસંગોમાં દોષ ગણાતો નથી.

Verse 25

दुःखीकरोति दोषज्ञान्गूढार्थत्वं न दुष्करे न ग्राम्यतोद्वेगकारी प्रसिद्धेर् लोकशास्त्रयोः

ગૂઢ અર્થતા દોષ જાણનાર રસિકને પણ દુઃખી કરે છે; તેથી કાવ્ય દુષ્કર (અતિ કઠિન) ન હોવું જોઈએ, ગ્રામ્ય કે ખટકાવનારું ન હોવું જોઈએ, અને લોક તથા શાસ્ત્ર—બન્નેમાં પ્રસિદ્ધ પ્રયોગને અનુરૂપ હોવું જોઈએ.

Verse 26

क्रियाभ्रंशेन लक्ष्मास्ति क्रियाध्याहारयोगतः भ्रष्टकारकताक्षेपबलाध्याहृतकारके

ક્રિયાભ્રંશથી ‘લક્ષ્મા’ નામનો વ્યાકરણદોષ થાય છે; અને ક્રિયાનો અધ્યાહાર (લોપથી ગ્રહણ) કરવાથી પણ એવો જ થાય છે. કારક-સંબંધો ભ્રષ્ટ થાય ત્યારે પ્રસંગબળે સૂચિત આવશ્યક કારક અર્થથી પૂરવું પડે છે.

Verse 27

प्रगृह्ये गृह्यते नैव क्षतं विगतसन्धिना कष्टपाठाद्विसन्धित्वं दुर्वचादौ न दुर्भगम्

પ્રગૃહ્ય હોય ત્યાં સંધિ કરાતી નથી; ‘ક્ષત’ (ભંગાયેલું) પદરূপ સંધિવિહિન જ રહે છે. કઠિન પાઠને કારણે દ્વિ-સંધિત્વ થઈ શકે; દુર્વચાદિથી શરૂ થતા પ્રયોગોમાં તે દુર્લભ નથી.

Verse 28

अनुप्रासे पदावृत्तिर्व्यस्तसम्बन्धता शुभा नार्थसंग्रहणे दोषो व्युत्क्रमाद्यैर् न लिप्यते

અનુપ્રાસમાં પદોની પુનરાવૃત્તિ પ્રશસ્ત છે, અને વ્યસ્ત (ઉલટો) સંબંધ પણ શોભે છે. અભિપ્રેત અર્થગ્રહણમાં માત્ર વ્યૂત્ક્રમ વગેરે કારણે દોષ ગણાતો નથી.

Verse 29

विभक्तिसंज्ञालिङ्गानां यत्रोद्वेगो न धीमतां संख्यायास्तत्र भिन्नत्वमुपमानोपमेययोः

જ્યાં વિભક્તિ, સંજ્ઞા અને લિંગ વિષે વિદ્વાનોને કોઈ ગૂંચવણ નથી, ત્યાં સંખ્યાના કારણે ઉપમાન અને ઉપમેયને ભિન્ન સમજવા જોઈએ (વ્યાકરણથી એકરૂપ નહીં).

Verse 30

अनेकस्य तथैकेन बहूनां बहुभिः शुभा कवीमां समुदाचारः समयो नाम गीयते

કવિઓમાં સુસ્થાપિત પરંપરા—અનેક માટે એકવચન, એક માટે બહુવચન, અથવા અનેક માટે બહુવચન પ્રયોગ—તેને ‘સમય’ (કાવ્ય-પરંપરા) કહેવાય છે.

Verse 31

एकादशनिरस्तत्वमिति ञ समान्यश् च विशिष्टश् च धर्मवद्भवति द्विधा सिद्धसैद्धान्तिकानाञ्च कवीनाञ्चाविवादतः

વિદ્વાનો કહે છે કે અગિયાર (કાવ્ય) દોષોથી રહિત થવાની સ્થિતિ ‘ધર્મ’ની જેમ દ્વિવિધ છે—સામાન્ય અને વિશેષ. સિદ્ધ સિદ્ધાંતકારો તથા કવિઓમાં આ વિષે વિવાદ નથી.

Verse 32

यः प्रसिध्यति सामान्य इत्य् असौ समयो मतः सर्वेसिद्धान्तिका येन सञ्चरन्ति निरत्ययं

જે ‘સામાન્ય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, તે જ ‘સમય’ (રૂઢિ/પરંપરા) માનવામાં આવે છે; તેના દ્વારા સર્વ સિદ્ધાંતકારો વિચ્છેદ વિના આગળ વધે છે.

Verse 33

कियन्त एव वा येन सामान्यस्तेन सद्विधा छेदसिद्धन्ततो ऽन्यः स्यात् केषाञ्चिद्भ्रान्तितो यथा

અથવા, જેટલા પ્રમાણમાં ‘સામાન્ય’ કલ્પાય છે, એટલા પ્રમાણમાં જ તે સિદ્ધ થાય છે; નહીંતર ‘છેદ-સિદ્ધાંત’ (વિશ્લેષણાત્મક વિભાજન) મુજબ કેટલાંકને ભ્રાંતિની જેમ ભિન્ન નિષ્કર્ષ પણ થઈ શકે.

Verse 34

तर्कज्ञानं मुनेः कस्य कस्यचित् क्षणभङ्गिका भूतचैतन्यता कस्य ज्ञानस्य सुप्रकाशता

કયા મુનિના મતમાં તર્કજન્ય જ્ઞાન પ્રમાણ ગણાય છે? કયા સિદ્ધાંતમાં સર્વે ક્ષણભંગુર છે? કયા દૃષ્ટિકોણે ભૂતોમાં ચૈતન્યતા (મૂલ તત્ત્વ) છે? અને કયા પ્રણાલીમાં જ્ઞાન સ્વયંપ્રકાશ છે?

Verse 35

प्रज्ञातस्थूलताशब्दानेकान्तत्वं तथार्हतः शैववैष्णवशाक्तेयसौरसिद्धान्तिनां मतिः

શૈવ, વૈષ્ણવ, શાક્ત, સૌર તથા સિદ્ધાંતીઓના મત ‘પ્રજ્ઞાત’, ‘સ્થૂલતા’, ‘શબ્દ’, ‘અनेकાંતત્વ’ તેમજ ‘અર્હત’ જેવા શબ્દપ્રયોગોથી વિશિષ્ટ ગણાય છે.

Verse 36

जगतः कारणं ब्रह्म साङ्ख्यानां सप्रधानकं अस्मिन् सरस्वतीलोके सञ्चरन्तः परस्परम्

બ્રહ્મ જગતનું કારણ છે; સાંખ્ય મતમાં તે પ્રધાન (પ્રકૃતિ) સહિત વર્ણવાય છે. આ સરસ્વતી-લોકમાં જીવો પરસ્પર એકબીજામાં વિહરે છે.

Verse 37

बध्नन्ति व्यतिपश्यन्तो यद्विशिष्टैः स उच्यते परिग्रहादप्यसतां सतामेवापरिग्रहात्

જે લોકો વિશેષતાઓની તુલના કરીને ભેદ જોતા (બીજાને) બાંધે છે, તેઓ પરિગ્રહના કારણે ‘અસત્’ કહેવાય છે; સજ્જનો ‘સત્’ કહેવાય છે, કારણ કે તેઓ અપરીગ્રહી છે.

Verse 38

भिद्यमानस्य तस्यायं द्वैविध्यमुपगीयते प्रत्यक्षादिप्रमाणैर् यद् बाधितं तदसद्विदुः

બાધિત થતી તે જ્ઞાનની દ્વિવિધતા ગવાય છે; પ્રત્યક્ષ આદિ પ્રમાણોથી જે ખંડિત થાય, તેને ‘અસત્’ (અવાસ્તવ) જાણવું.

Verse 39

कविभिस्तत् प्रतिग्राह्यं ज्ञानस्य द्योतमानता यदेवार्थक्रियाकारि तदेव परमार्थसत्

કવિઓએ સ્વીકારવાનું એ જ—જ્ઞાનની પ્રકાશમાન સ્પષ્ટતા. જે અર્થક્રિયા (ફળસાધન) કરે, તે જ પરમાર્થથી ‘સત્’ છે.

Verse 40

अज्ञानाज्ज्ञानतस्त्वेकं ब्रह्मैव परमार्थसत् विष्णुः स्वर्गादिहेतुः स शब्दालङ्काररूपवान् अपरा च परा विद्या तां ज्ञात्वा मुच्यते भवात्

અજ્ઞાન અને જ્ઞાન—બંને દૃષ્ટિએ એક બ્રહ્મ જ પરમાર્થસત્ છે. એ જ વિષ್ಣુરૂપે સ્વર્ગ આદિનું કારણ છે અને શબ્દ તથા અલંકારરૂપે પણ પ્રગટ થાય છે. વિદ્યાના બે ભેદ—અપરા અને પરા; પરા વિદ્યાને જાણીને જીવ ભવ (સંસાર)માંથી મુક્ત થાય છે.