Adhyaya 338

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नाटकनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शृङ्गारादिरसनिरूपणम् अग्निर् उवाच अक्षरं परमं ब्रह्म सनातनमजं विभुं वेदान्तेषु वदन्त्येकं चैतन्यं ज्योतिरीश्वरम्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણના અલંકાર-પ્રકરણમાં ‘નાટકનિરૂપણ’ નામનો ત્રણસો સડત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ત્રણસો અડત્રીસમો અધ્યાય—‘શૃંગારાદિ રસનિરૂપણ’ આરંભ થાય છે. અગ્નિ બોલ્યા—અક્ષર, પરમ બ્રહ્મ, સનાતન, અજ, વિભુ—વેદાંતમાં જેને એક જ કહે છે; તે જ ચૈતન્ય, તે જ જ્યોતિ, તે જ ઈશ્વર।

Verse 2

आनन्दः सहजस्तस्य व्यज्यते स कदाचन व्यक्तिः सा तस्य चैतन्यचमत्काररसाह्वया

તેમનો આનંદ સહજ છે; તે ક્યારેક પ્રગટ થાય છે. તેમની એ પ્રગટતા ‘રસ’ કહેવાય છે—ચૈતન્યના ચમત્કારથી જન્મેલો આસ્વાદ।

Verse 3

आद्यस्तस्य विकारो यः सो ऽहङ्कार इति स्मृतः ततो ऽभिमानस्तत्रेदं समाप्तं भुवनत्रयं

તે (પ્રકૃતિ/આદિ-તત્ત્વ) નો પ્રથમ વિકાર ‘અહંકાર’ તરીકે સ્મૃત છે. તેમાંથી ‘અભિમાન’ ઉત્પન્ન થાય છે; અને તેમાં જ આ સમગ્ર ત્રિભુવન પ્રકટ રૂપે સમાયેલું છે.

Verse 4

अभिमानाद्रतिः सा च परिपोषमुपेयुषी व्यभिचार्यादिसामान्यात् शृङ्गार इति गीयते

અભિમાનમાંથી ઉદ્ભવેલી ‘રતિ’ જ્યારે પરિપોષ પામી પરિપક્વ બને છે અને વ્યભિચારી-ભાવ વગેરેના સામાન્ય સંયોગથી યુક્ત થાય છે, ત્યારે તેને ‘શૃંગાર’ રસ તરીકે ગાય છે.

Verse 5

तद्भेदाः काममितरे हास्याद्या अप्यनेकशः स्वस्वस्थादिविशेषोत्थपरिघोषस्वलक्षणाः

તેના ભેદો ઇચ્છાનુસાર અનેક છે—હાસ્ય વગેરે અન્ય રસો પણ. દરેકનું પોતાનું લક્ષણ છે; તે સ્વ-સ્વ સ્થિતિ વગેરે વિશેષ કારણોથી ઉત્પન્ન થઈ, વિશિષ્ટ પરિઘોષ (ધ્વનિ-ઉદગાર) દ્વારા પ્રગટ થાય છે.

Verse 6

सत्त्वादिगुणसन्तानाज्जायन्ते परमात्मनः रागाद्भवति शृङ्गारो रौद्रस्तैक्ष्णात् प्रजायते

સત્ત્વ વગેરે ગુણોની પરંપરાથી પરમાત્મામાં આધારિત (રસ/ભાવ) અવસ્થાઓ જન્મે છે. રાગથી શૃંગાર રસ થાય છે અને તૈક્ષ્ણ્ય (તીક્ષ્ણતા)થી રૌદ્ર રસ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 7

वीरो ऽवष्टम्भजः सङ्कोचभूर्वीभत्स इष्यते शृङ्गाराज्ज्यायते हासो रौद्रात्तु करुणो रसः

વીર રસ અવષ્ટંભ (આત્મવિશ્વાસ/ધૈર્ય)માંથી ઉત્પન્ન કહેવાયો છે. બીભત્સ રસનો આધાર સંકોચ (વિકર્ષ/ઘૃણા) માનવામાં આવે છે. શૃંગારથી હાસ્ય જન્મે છે અને રૌદ્રથી કરુણ રસ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 8

वीराच्चाद्भुतनिष्पत्तिः स्याद्वीभत्साद्भयानकः शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः

વીર રસમાંથી અદ્ભુત રસની નિષ્પત્તિ થાય છે; અને વીભત્સ રસમાંથી ભયાનક રસ પ્રગટે છે. શૃંગાર, હાસ્ય, કરુણા, રૌદ્ર, વીર અને ભયાનક—આ પણ મુખ્ય રસો ગણાય છે.

Verse 9

वीभत्साद्भुतशान्ताख्याः स्वभावाच्चतुरो रसाः लक्ष्मीरिव विना त्यागान्न वाणी भाति नीरसा

સ્વભાવથી ચાર રસ વિશેષ રીતે માન્ય છે—વીભત્સ, અદ્ભુત, શાંત (અને પરંપરા મુજબ એક અન્ય). જેમ ત્યાગ વિના લક્ષ્મી શોભતી નથી, તેમ રસ વિના વાણી/કાવ્ય તેજસ્વી થતું નથી; તે નીરસ બને છે.

Verse 10

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः यथा वै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते

અપાર કાવ્ય-સંસારમાં કવિ જ પ્રજાપતિ સમાન સર્જક છે. તેને વિશ્વ જેમ રોચે છે, તેમ જ આ (કાવ્યજગત) ઘડાય અને પરિવર્તિત થાય છે.

Verse 11

शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत् स चेत् कविर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत्

કવિ જો શૃંગારભાવથી યુક્ત હોય, તો કાવ્યમાં જગત રસમય બને છે. પરંતુ એ જ કવિ વીતરાગ હોય, તો તે (કાવ્યજગત) સ્પષ્ટ રીતે નીરસ—રસવિહિન—બને છે.

Verse 12

न भावहीनो ऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः भावयन्ति रसानेभिर्भाव्यन्ते च रसा इति

ભાવ વિના કોઈ રસ નથી, અને રસ વિના કોઈ ભાવ પણ નથી. ભાવ આ (વિભાવ-આદિ) દ્વારા રસોને ઉત્પન્ન કરે છે, અને રસ પણ ભાવો દ્વારા જ પ્રગટ થઈ અનુભવાય છે—એવું કહેવાયું છે.

Verse 13

स्थायिनो ऽष्टौ रतिमुखाः स्तम्भाद्या व्यभिचारिणः मनो ऽनुकूले ऽनुभवः सुखस्य रतिरिष्यते

સ્થાયી ભાવો આઠ છે, જે રતિ (પ્રેમ/આનંદ)થી આરંભે છે; અને વ્યભિચારી ભાવો સ્તંભ આદિથી શરૂ થાય છે. મન અનુકૂળ હોય ત્યારે સુખનો અનુભવ રતિ તરીકે માનવામાં આવે છે.

Verse 14

हर्षादिभिश् च मनसो विकाशो हास उच्यते चित्रादिदर्शनाच्चेतोवैक्लव्यं ब्रुवते भयम्

હર્ષ વગેરે કારણોથી મનનો જે વિકાસ/પ્રસ્ફુટન થાય છે તેને હાસ (હાસ્ય) કહે છે. વિચિત્ર વગેરે દર્શનથી ચિત્તમાં જે વૈકલ્ય/વ્યાકુળતા થાય છે તેને ભય કહે છે.

Verse 15

जुगुप्सा च पदार्थानां निन्दा दौर्भाग्यवाहिनां विस्मयो ऽतिशयेनार्थदर्शनाच्चित्तविस्तृतिः

જुगુપ્સા એટલે પદાર્થો પ્રત્યે ઘૃણા/વિકર્ષણ; નિંદા એટલે દુર્ભાગ્ય લાવનારાઓ પ્રત્યે. વિસ્મય એટલે અસાધારણ અર્થ/વસ્તુના દર્શનથી ચિત્તનો વિસ્તાર થવો.

Verse 16

अष्टौ स्तम्भादयः सत्त्वाद्रजसस्तमसः परम् स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयरागाद्युपाहितः

સ્તંભ આદિ આઠ સ્થિતિઓ સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્—આ ગુણોથી ઉત્પન્ન થાય છે. સ્તંભ એટલે ક્રિયા/ચેષ્ટાનો પ્રતિઘાત, જે ભય, રાગ વગેરે સાથે જોડાયેલો હોય છે.

Verse 17

श्रमरागाद्युपेतान्तःक्षोभजन्म वपुर्जलं स्वेदो हर्षादिभिर्देहोच्छासो ऽन्तःपुलकोद्गमः

સ્વેદ શરીરનું જળ છે; તે શ્રમ, રાગ વગેરે સાથે જોડાયેલા આંતરિક ક્ષોભથી ઉત્પન્ન થાય છે. હર્ષ વગેરે ભાવોથી દેહમાં ઉલ્લાસ થાય છે અને અંદરથી પુલક/રોમાંચ ઉદ્ભવે છે.

Verse 18

हर्षादिजन्मवाक्सङ्गः स्वरभेदो भयादिभिः मनोवैक्लव्यमिच्छन्ति शोकमिष्टक्षयादिभिः

હર્ષ વગેરે ભાવોથી વાણીમાં અવરોધ અથવા હકલાટ થાય છે; ભય વગેરે સ્થિતિઓથી સ્વરમાં ભેદ (ફેરફાર) થાય છે; અને શોક, પ્રિય વસ્તુના ક્ષય વગેરે કારણે મનની વિકલતા ઉત્પન્ન થાય છે—એવું માનવામાં આવે છે।

Verse 19

क्रोधस्तैक्ष्णप्रबोधश् च प्रतिकूलानुकारिणि पुरुषार्थसमाप्त्यार्थो यः स उत्साह उच्यते

ક્રોધસદૃશ તીક્ષ્ણતા અને પ્રખર જાગૃતિથી યુક્ત, પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં પણ અડગ રહી, પુરુષાર્થોની સિદ્ધિ માટે પ્રવર્તતો જે ઉદ્દેશ્યપૂર્ણ પ્રયત્ન છે—તેને ‘ઉત્સાહ’ કહે છે।

Verse 20

चित्तक्षोभभवोत्तम्भो वेपथुः परिकीर्तितः वैवर्ण्यञ्च विषादादिजन्मा कान्तिविपर्ययः

ચિત્તક્ષોભથી ઉત્પન્ન થતી કઠોરતા અથવા આંચકાસદૃશ સ્તંભને ‘વેપથુ’ (કંપ) કહેવામાં આવ્યું છે. વિષાદ વગેરેમાંથી જન્મતો વર્ણપરિવર્તન ‘વૈવર્ણ્ય’ છે; તે કાંતિનો વિપર્યય, એટલે દેહકાંતિમાં અસામાન્ય ફેરફાર છે।

Verse 21

दुःखानन्दादिजन्नेत्रजलमश्रु च विश्रुतम् इन्द्रयाणामस्तमयः प्रलयो लङ्घनादिभिः

દુઃખ, આનંદ વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન થતું આંખનું પાણી ‘અશ્રુ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. અને ઉપવાસ વગેરે કારણે ઇન્દ્રિયોના અસ્તમય (નિષ્ક્રિય થવું) ને ‘પ્રલય’ કહે છે।

Verse 22

वैराग्यादिर्मनःखेदो निर्वेद इति कथ्यते मनःपीडादिजन्मा च सादो ग्लानिः शरीरगा

વૈરાગ્ય વગેરેમાંથી શરૂ થતો મનનો ખેદ ‘નિર્વેદ’ કહેવાય છે. અને મનઃપીડા વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન ‘સાદ’ શરીરમાં વ્યાપતી ‘ગ્લાનિ’ (શારીરિક શિથિલતા) રૂપે પ્રગટ થાય છે।

Verse 23

शङ्कानिष्टागमोत्प्रेक्षा स्यादसूया च मत्सरः मदिराद्युपयोगोत्थं मनःसंमोहनं मदः

શંકા, અનિષ્ટના આગમનની કલ્પના અને અશુભ સંભાવનાઓનો અનુમાન—આ અસૂયા અને મત્સર છે. મદિરા વગેરેના ઉપયોગથી મનનું મોહિત થવું ‘મદ’ કહેવાય છે.

Verse 24

क्रियातिशयजन्मान्तःशरीरोत्थक्लमः श्रमः शृङ्गारादिक्रियाद्वेषश्चित्तस्यालस्यमुच्यते

અતિશય ક્રિયાથી શરીરના અંદરથી ઉત્પન્ન થતી થાકावट ‘શ્રમ’ છે. અને શૃંગારાદિ ક્રિયાઓ સહિત કોઈપણ કાર્ય પ્રત્યે ચિત્તનો દ્વેષ ‘આલસ્ય’ કહેવાય છે.

Verse 25

भयरागाद्युपस्थित इति ख दैन्यं सत्त्वादपभ्रंशश्चिन्तार्थपरिभावनं इतिकर्तव्यतोपायाद्रशनं मोह उच्यते

ભય, રાગ વગેરે ઉપસ્થિત થતાં દૈન્ય થાય છે; સ્થૈર્યનો ભ્રંશ થાય છે; ચિંતા વિષયનું વારંવાર પરિભાવન થાય છે; અને શું કરવું તથા તેના ઉપાય શું—એ ન દેખાવું ‘મોહ’ કહેવાય છે.

Verse 26

स्मृतिः स्यादनुभूतस्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं मतिरर्थपरिच्छेदस्तत्त्वज्ञानोपनायितः

પૂર્વે અનુભવેલી વસ્તુનું પુનઃપ્રતિબિંબન ‘સ્મૃતિ’ છે. અને અર્થનો નિશ્ચિત પરિચ્છેદ, જે તત્ત્વજ્ઞાન તરફ લઈ જાય—તે ‘મતિ’ (બુદ્ધિ) છે.

Verse 27

व्रीडानुरागादिभवः सङ्कोचः कोपि चेतसः भवेच्चपलातास्थैर्यं हर्षश्चित्तप्रसन्नता

લજ્જા, અનુરાગ વગેરેમાંથી ચિત્તમાં થતો વિશેષ સંકોચ ‘સંકોચ’ છે. ‘ચપલતા’ એટલે અસ્થિરતા, અને ‘હર્ષ’ એટલે ચિત્તની પ્રસન્નતા.

Verse 28

आवेशश् च प्रतीकारः शयो वैधुर्यमात्मनः कर्तव्ये प्रतिभाभ्रंशो जडतेत्यभिधीयते

આવેશસમાન ગ્રસ્તતા, પ્રતિકાર, અતિનિદ્રા, પોતાની શક્તિઓનું વૈધુર્ય અને કર્તવ્યકાળે પહેલ તથા વિવેકનો ભ્રંશ—આને ‘જડતા’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 29

इष्टप्राप्तेरूपचितः सम्पदाभ्युदयो धृतिः गर्वाः परेष्ववज्ञानमात्मन्युत्कर्षभावना

ઇચ્છિતની પ્રાપ્તિથી સંગ્રહ થાય છે; સંપત્તિથી અભ્યুদય; ધૃતિથી ગર્વ; અને ગર્વથી પરનો અવમાન તથા પોતાને શ્રેષ્ઠ માનવાની ભાવના જન્મે છે।

Verse 30

भवेद्विषादो दैवादेर्विघातो ऽभीष्टवस्तुनि औत्सुक्यमीप्सिताप्राप्तेर्वाञ्छया तरला स्थितिः

દૈવ વગેરે કારણોથી ઇચ્છિત વસ્તુમાં વિઘ્ન આવે ત્યારે વિષાદ થાય છે. ઇપ્સિત ન મળતાં ઇચ્છાથી ઊપજતી ચંચળ સ્થિતિને ‘ઔત્સુક્ય’ કહે છે।

Verse 31

चित्तेन्द्रियाणां स्तैमित्यमपस्मारो ऽचला स्थितिः युद्धे बाधादिभीस्त्रासो वीप्सा चित्तचमत्कृतिः

ચિત્ત અને ઇન્દ્રિયોની સ્તૈમિત્યતા, અપસ્માર, અચલ જડ સ્થિતિ; યુદ્ધમાં બાધા વગેરેથી ભય; વારંવાર વિમુખતા; અને ચિત્તનો વિસ્મય—આ લક્ષણો જણાવાયા છે।

Verse 32

क्रोधस्याप्रशमो ऽमर्षः प्रबोधश्चेतनोदयः अवहित्थं भवेद्गुप्तिरिङ्गिताकारगोचरा

ક્રોધનો અપ્રશમ ‘અમર્ષ’ છે; તેમજ અચાનક જાગૃતિ અને ચેતનાનો ઉદય (અંતર ઉથલપાથલ) પણ. આ ‘અવહિત્થ’ (છલપૂર્વક છુપાવવું) ગણાય; અને ‘ગુપ્તિ’ (ગોપનતા) હાવભાવ તથા બાહ્ય આકારથી જાણી શકાય છે।

Verse 33

रोषतो गुरुवाग्दण्डपारुष्यं विदुरुग्रतां ऊहो वितर्कःस्याद्व्याधिर्मनोवपुरवग्रहः

ક્રોધથી કઠોરતા ઉપજે છે—કઠોર વાણી અને દંડરૂપ પ્રહાર; તેથી જ્ઞાનીજન ઉગ્રતા ઓળખે છે. એ જ ક્રોધથી ઊહ‑વિતર્ક અને ચિંતાજન્ય અતિચિંતન થાય છે, તથા મન‑દેહને પીડાવતો વ્યાધિ પણ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 34

अनिबद्धप्रलापादिरुन्मादो मदनादिभिः तत्त्वज्ञानादिना चेतःकषायो परमः शमः

અનિયંત્રિત અને અસંબદ્ધ પ્રલાપથી શરૂ થતો ઉન્માદ કામ (મદન) વગેરે કારણે ઉપજે છે; પરંતુ તત્ત્વજ્ઞાન વગેરે સાધનો દ્વારા ચિત્તના કષાય (મલ)નું શુદ્ધિકરણ જ પરમ શમ—સર્વોચ્ચ શાંતિ છે.

Verse 35

कविभिर्योजनीया वै भावाः काव्यादिके रसाः विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते

કાવ્ય વગેરે રચનાઓમાં કવિઓએ ભાવો અને રસો અવશ્ય યોજવા જોઈએ; કારણ કે જ્યાં જે રીતે રતિ વગેરે ભાવોનું વિભાવન (પ્રકાશન) થાય છે, ત્યાં જ તે પ્રગટ થાય છે.

Verse 36

विभावो नाम सद्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः रत्यादिभाववर्गो ऽयं यमाजीव्योपजायते

વિભાવ એમ કહેવાય છે, કારણ કે તે બે પ્રકારનો છે—આલંબનાત્મક અને ઉદ્દીપનાત્મક. રતિ વગેરે ભાવોનો આ વર્ગ પોતાના ઉપજીવ્ય/આશ્રય (જેનાં આધાર પર તે ટકે)ના સંદર્ભથી ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 37

आलम्बनविभावो ऽसौ नायकादिभवस् तथा धीरोदात्तो धीरोद्धतः स्याद्धीरललितस् तथा

આને આલંબન-વિભાવ કહે છે; તે નાયક વગેરે પરથી નિર્ધારિત થાય છે. નાયકનું વર્ગીકરણ ધીરોદાત્ત, ધીરોદ્ધત તથા ધીરલલિત એમ કરવામાં આવે છે.

Verse 38

धीरप्रशान्त इत्य् एवं चतुर्धा नायकः स्मृतः अनुकूलो दक्षिणश् च शठो धृष्टः प्रवर्तितः

આ રીતે નાયક પરંપરામાં ચાર/પાંચ પ્રકારનો સ્મરાય છે—ધીર-પ્રશાંત, અનુકૂલ, દક્ષિણ (વિનયી-ચતુર), શઠ (કપટી), અને ધૃષ્ટ (નિર્ભય); આ પ્રકારો નાટ્યપરંપરામાં પ્રતિપાદિત છે।

Verse 39

पीठमर्दो विटश् चैव विदूषक इति त्रयः शृङ्गारे नर्मसचिवा नायकस्यानुनायकाः

શૃંગાર-રસમાં પીઠમર્દ, વિટ અને વિદૂષક—આ ત્રણ નાયકના નર્મ-સચિવ (વિનોદના સહાયક) તથા તેના અનુનાયક, એટલે અધિન સહચર, ગણાય છે।

Verse 40

पीठमर्दः सम्बलकः श्रीमांस्तद्वेशजो विटः विदूषको वैहसिकस्त्वष्टनायकनायिकाः

નાટ્ય-પ્રકારો આ છે—પીઠમર્દ, સંબલક (સામગ્રી આપનાર), શ્રીમાન (સમૃદ્ધ સજ્જન), તે (નગરીય) વેશમાંથી જન્મેલો વિટ, વિદૂષક અને વૈહાસિક (હાસ્યભાંડ); તેમજ નાયક-નાયિકાના પણ આઠ પ્રકાર માન્યા છે।

Verse 41

स्वकीया परकीया च पुनर्भूरिति कौशिकाः सामान्या न पुनर्भूरिरित्याद्या बहुभेदतः

કૌશિક-મતના આચાર્યો અનેક ઉપભેદો વર્ણવે છે—‘સ્વકીયા’ (પોતાની પત્ની), ‘પરકીયા’ (બીજાની પત્ની), ‘પુનર્ભૂ’ (પુનર્વિવાહિતા), ‘સામાન્યા’ (સાધારણ સ્ત્રી), ‘ન પુનર્ભૂ’ (જે પુનર્ભૂ નથી) વગેરે।

Verse 42

उद्दिपनविभावास्ते संस्कारैर् विविधैः स्थितैः आलम्बनविभावेषु भावानुद्वीपयन्ति ये

જે વિવિધ સંસ્કારો દ્વારા સ્થિત રહી, આલંબન-વિભાવોના સંદર્ભમાં ભાવોને ઉદ્દીપિત અને પ્રબળ કરે છે, તે ‘ઉદ્દીપન-વિભાવ’ કહેવાય છે।

Verse 43

चतुःषष्टिकला द्वेधा कर्माद्यैर् गीतिकादिभिः कुहकं स्मृतिरप्येषां प्रायो हासोपहारकः

ચોસઠ કલાઓ બે પ્રકારની છે—એક કર્માદિ વ્યવહારિક શિલ્પોથી આરંભ થતી અને બીજી ગીતિકા આદિ સંગીત-અભિનય કલાઓથી આરંભ થતી। તેમાં ‘કુહક’ (માયા/જાદુ) પ્રાયઃ હાસ્ય અને મનોરંજનનું સાધન ગણાય છે।

Verse 44

आलम्बनविभावस्य भावैर् उद्बुद्धसंस्कृतैः मनोवाग्बुद्धिवपुषां स्मृतीछाद्वेषयत्नतः

જાગૃત અને સંસ્કૃત ભાવોથી આલંબન-વિભાવ પ્રગટ થાય છે. સ્મૃતિ, આચ્છાદન, દ્વેષ અને પ્રયત્નના ઇરાદાપૂર્વકના પ્રયોગથી તે મન, વાણી, બુદ્ધિ અને શરીરને પ્રભાવિત કરે છે।

Verse 45

आरम्भ एव विदुषामनुभाव इति स्मृतः स चानुभूयते चात्र भवत्युत निरुच्यते

રચનાનો આરંભ જ વિદ્વાનો દ્વારા ‘અનુભાવ’—પ્રગટ અસર—રૂપે સ્મૃત છે. અહીં તે અનુભવાય છે, ઉત્પન્ન થાય છે અને તે મુજબ સમજાવવામાં આવે છે।

Verse 46

मनोव्यापारभूयिष्ठो मन आरम्भ उच्यते द्विविधः पौरुषस्त्रैण ईदृशो ऽपि प्रसिध्यति

જે સ્થિતિમાં માનસિક વ્યાપાર પ્રધાન હોય તેને મનનો ‘આરંભ’ કહે છે. તે બે પ્રકારનો—પૌરુષ (પુરુષ-સ્વભાવ) અને સ્ત્રૈણ (સ્ત્રી-સ્વભાવ); અને પ્રયોગમાં પણ એવો જ પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 47

शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च ललितञ्च तथौदार्यन्तेजो ऽष्टाविति पौरुषाः

શોભા, વિલાસ, માધુર્ય, સ્થૈર્ય, ગાંભીર્ય, લલિતતા, ઔદાર્ય અને તેજ—આ આઠ ‘પૌરુષ’ (વીર-પુરુષોચિત ગુણો) કહેવાય છે।

Verse 48

नीचनिन्दोत्तमस्पर्धा शौर्यं दाक्षादिकारणं मनोधर्मे भवेच्छोभा शोभते भवनं यथा

નીચની નિંદા, ઉત્તમ સાથે સ્પર્ધા, શૌર્ય અને દક્ષતા આદિ કારણો—આ બધું જ્યારે મનોધર્મરૂપે હોય ત્યારે વાણીના પ્રયોગમાં અલંકાર બને છે; જેમ સુશોભિત ઘર શોભે છે।

Verse 49

भावो हावश् च हेला च शोभा कान्तिस्तथैव च दीप्तिर्माधुर्यशौर्ये च प्रागल्भ्यं स्यादुदारता

ભાવ, હાવ, હેલા, શોભા, કાંતિ, દીપ્તિ, માધુર્ય, શૌર્ય, પ્રાગલભ્ય અને ઉદારતા—આ બધાં લક્ષણરૂપ ગુણો તરીકે માન્ય છે।

Verse 50

स्थैर्यं गम्भीरता स्त्रीणां विभावा द्वादशेरिताः भावो विलासो हावःस्याद्भावः किञ्चिच्च हर्षजः

સ્ત્રીઓ માટે સ્થૈર્ય અને ગાંભીર્ય—આ અહીં દ્વાદશ વિભાવોમાં કહ્યાં છે. એમાંથી ભાવ ઉત્પન્ન થાય છે; તેનો ક્રીડામય પ્રકટાવ ‘વિલાસ’ અને લલિત-કોકેટરી પ્રકટાવ ‘હાવ’ કહેવાય. ભાવ ક્યારેક અલ્પ પણ હોય અને હર્ષજન્ય પણ બને।

Verse 51

वाचो युक्तिर्भवेद्वागारम्भो द्वादश एव सः तत्राभाषणमालापः प्रलापो वचनं वहु

વાણીની યુક્તિ ‘વાગારંભ’ કહેવાય છે, અને તે બાર પ્રકારની છે. તેમાં અભાષણ (ન બોલવું), આલાપ (સામાન્ય વાતચીત), પ્રલાપ (અસંગત બકબક) અને બહુવચન (ઘણું બોલવું) વગેરે આવે છે।

Verse 52

विलापो दुःखवचनमनुलापो ऽसकृद्वचः संलाप उक्तप्रत्युक्तमपलापो ऽन्यथावचः

‘વિલાપ’ એટલે દુઃખ દર્શાવતું વચન; ‘અનુલાપ’ એટલે વારંવાર બોલેલું વચન; ‘સંલાપ’ એટલે ઉક્તિ-પ્રત્યુક્તિરૂપ સંવાદ; અને ‘અપલાપ’ એટલે અન્યથા બોલવું—અર્થાત્ વિરોધી અથવા ટાળટૂળ કરતું વચન।

Verse 53

वार्ताप्रयाणं सन्देशो निर्देशः प्रतिपादनम् तत्त्वदेशो ऽतिदेशो ऽयमपदेशो ऽन्यवर्णनम्

‘વાર્તાપ્રયાણ’ (પ્રસ્થાનકથા), ‘સંદેશ’, ‘નિર્દેશ’, ‘પ્રતિપાદન’, ‘તત્ત્વદેશ’, ‘અતિદેશ’, ‘અપદેશ’ અને ‘અન્યવર્ણન’—આ પ્રસ્તુતિના માન્ય પ્રકારો છે.

Verse 54

उपदेशश् च शिक्षावाक् व्याजोक्तिर्व्यपदेशकः बोधाय एष व्यापारःसुबुद्ध्यारम्भ इष्यते तस्य भेदास्त्रयस्ते च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः

ઉપદેશ, શિક્ષાવાક્ય, વ્યાજોક્તિ અને વ્યપદેશક—બોધ ઉત્પન્ન કરવા તથા સુબુદ્ધિનો આરંભ કરાવવા વાણીનો આ વ્યવહાર માન્ય છે. તેના ત્રણ ભેદ કહેવાય છે—રીતિ, વૃત્તિ અને પ્રવૃત્તિ.