Adhyaya 336

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे शिक्षानिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः खटवसा इति ख अथ षट्त्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः काव्यादिलक्षणं अग्निर् उवाच काव्यस्य नाटकादेश् च अलङ्कारान् वदाम्य् अथ ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्येतद्वाङ्मयं मतं

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘શિક્ષાનિરൂപણ’ નામનો ત્રણસો પાંત્રીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો (પાઠચિહ્ન: ‘ખટવસા’). હવે ત્રણસો છત્રીસમો અધ્યાય ‘કાવ્યાદિલક્ષણ’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—હવે હું કાવ્ય, નાટક વગેરેના અલંકારો કહું છું. ધ્વનિ, વર્ણો, પદ અને વાક્ય—આને જ વાઙ્મય (વાણી-સાહિત્ય) માનવામાં આવે છે.

Verse 2

शास्त्रेतिहासवाक्यानां त्रयं यत्र समाप्यते शास्त्रे शब्दप्रधानत्वमितिहासेषु निष्ठता

જ્યાં શાસ્ત્ર અને ઇતિહાસના વાક્યોના આ ત્રણ પ્રકાર નિર્ધારિત થાય છે, ત્યાં શાસ્ત્રમાં શબ્દ (વાક્યરચના)નું પ્રાધાન્ય માનવામાં આવે છે; અને ઇતિહાસોમાં નિષ્ઠા—અર્થની સ્થિરતા તથા કથાસત્ય પ્રત્યેની વફાદારી—મુખ્ય ગણાય છે.

Verse 3

अभिधायाः प्रधानत्वात् काव्यं ताभ्यां विभिद्यते नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तत्र च दुर्लभा

અભિધા (પ્રત્યક્ષ વાચ્યાર્થ) મુખ્ય હોવાથી કાવ્યનું વર્ગીકરણ તે આધારે બે પ્રકારમાં થાય છે. જગતમાં માનવજન્મ દુર્લભ છે અને તેમાં પણ સાચી વિદ્યા વધુ દુર્લભ છે.

Verse 4

कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्तिस्तत्र च दुर्लभा व्युत्पातिर्दुर्लभा तत्र विवेकस्तत्र दुर्लभः

ત્યાં કવિત્વ દુર્લભ છે; ત્યાં જ અભિવ્યક્તિ-શક્તિ પણ દુર્લભ છે. ત્યાં શાસ્ત્ર અને પ્રયોગની વ્યૂત્પત્તિ દુર્લભ છે અને વિવેક પણ દુર્લભ છે.

Verse 5

सर्वं शास्त्रमविद्वद्भिर्मृग्यमाणन्न सिध्यति आदिवर्णा द्वितीयाश् च महाप्राणस्तुरीयकः

અવિદ્વાનો દ્વારા શોધવામાં કે અભ્યાસમાં લેવાયેલું સમગ્ર શાસ્ત્ર સિદ્ધ થતું નથી. પ્રથમ વર્ગના વર્ણ, દ્વિતીય વર્ગના વર્ણ તથા ચતુર્થ વર્ગના વર્ણ ‘મહાપ્રાણ’ (પ્રબળ પ્રાણવાળા) ગણાય છે.

Verse 6

वर्गेषु वर्णवृन्दं स्यात् पदं सुप्तिड्प्रभेदतः सङ्क्षेपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवछिन्ना पदाबली

વર્ગોમાં વર્ણોના સમૂહને ‘વર્ણવૃંદ’ કહે છે. ‘પદ’ તે છે જે સુપ્ અને તિઙ્ (નામ અને ક્રિયાના પ્રત્યય/વિભક્તિ)ના ભેદથી નિર્ધારિત થાય. સંક્ષેપમાં, ઇષ્ટ અર્થ પ્રગટ કરવા માટે મર્યાદિત શબ્દસમૂહ ‘વાક્ય’ છે.

Verse 7

काव्यं स्फुटदलङ्कारं गुणवद्दोषवर्जितम् योनिर्वेदश् च लोकश् च सिद्धमन्नादयोनिजं

કાવ્ય તે છે જેમાં અલંકાર સ્પષ્ટ પ્રગટ થાય, જે ગુણોથી યુક્ત અને દોષોથી રહિત હોય. તેની યોનિ વેદ અને લોકવ્યવહાર છે; આ સિદ્ધ (માન્ય) કલા છે, જે ‘અન્નાદિ’ યોનિઓમાંથી ઉત્પન્ન માનવામાં આવે છે.

Verse 8

देवादीनाम् संस्कृतं स्यात् प्राकृतं त्रिविधं नृणां गद्यं पद्यञ्च मिश्रञ्च काव्यादि त्रिविधं स्मृतम्

દેવાદિ માટે ભાષા સંસ્કૃત કહેવાય છે; મનુષ્યો માટે પ્રાકૃત ત્રણ પ્રકારનું માનવામાં આવ્યું છે. કાવ્યાદિ રચનাও ત્રણ પ્રકારની સ્મૃત છે—ગદ્ય, પદ્ય અને મિશ્ર.

Verse 9

अपदः पदसन्तानो गद्यन्तदपि गद्यते चूर्णकोत्कलिकागन्धिवृत्तभेदात् त्रिरूपकम्

છંદના પાદ વિનાની શબ્દોની સતત પરંપરા ગદ્ય કહેવાય છે; અને છંદાંત્ય લયવાળી હોય તોય તે ગદ્ય જ કહેવાય. ચૂર્ણક, ઉત્કલિકા અને ગંધિ—આ શૈલીભેદથી તેનું ત્રિરূপ વર્ગીકરણ છે.

Verse 10

अल्पाल्पविग्रहं नातिमृदुसन्दर्भनिर्भरं चूर्णकं नाम्तो दीर्घसमासात् कलिका भवेत्

જ્યાં વિગ્રહ (પદવિભાગ) બહુ ઓછો હોય અને અતિમૃદુ સંદર્ભ-બંધાણ પર વધુ નિર્ભરતા ન હોય, તેને ‘ચૂર્ણક’ કહે છે; પરંતુ દીર્ઘ સમાસોથી યુક્ત થાય ત્યારે તે જ ‘કલિકા’ બને છે.

Verse 11

भवेन्मध्यमसन्दर्भन्नातिकुत्सितविग्रहम् वृत्तच्छायाहरं वृत्तं गन्धिनैतत् किलोत्कटम्

સંદર્ભ-બંધાણ મધ્યમ હોવું જોઈએ અને વિગ્રહ અતિદોષયુક્ત ન હોવો જોઈએ. જે છંદ બીજા છંદની ‘છાયા’ (લય-સ્વભાવ) હરી લે, તે ‘ગંધિ’ (દૂષિત/મિશ્ર) કહેવાય; અને તેને જ ગંભીર દોષ માનવામાં આવે છે.

Verse 12

आख्यायिका कथा खण्डकथा परिकथा तथा कथानिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यञ्च पञ्चधा

તેઓ ગદ્યકાવ્યને પાંચ પ્રકારનું માને છે—આખ્યાયિકા, કથા, ખંડકથા, પરિકથા તથા કથાનિકા.

Verse 13

कर्तृवंशप्रशंसा स्याद्यत्र गद्येन विस्तरात् कन्याहरणसंग्रामविप्रलम्भविपत्तयः

જે રચનામાં વિસ્તૃત ગદ્ય દ્વારા કર્તાના વંશની પ્રશંસા થાય અને સાથે કન્યાહરણ, યુદ્ધ, પ્રેમવિરહ તથા વિપત્તિના પ્રસંગો પણ આવે, તે (આ પ્રકારની) રચના કહેવાય છે.

Verse 14

भवन्ति यत्र दीप्ताश् च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः उच्छासैश् च परिच्छेदो यत्र या चूर्णकोत्तरा

જે છંદોબદ્ધ રચનામાં રીતી અને વૃત્તિની પ્રવૃત્તિઓ તેજસ્વી બને, જ્યાં ઉચ્છ્વાસ (વિરામ) દ્વારા પરિચ્છેદ થાય, અને જ્યાં ‘ચૂર્ણકોત્તરા’ નામની સમાપ્તિ-લય હોય—તે (આ લક્ષણવાળી) રચના છે.

Verse 15

वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता श्लोकैः स्ववंशं संक्षेपात् कविर्यत्र प्रशंसति

જે રચનામાં કવિ પોતાના વક્ત્રથી અથવા અન્ય વક્તા દ્વારા આખ્યાન કહે છે અને શ્લોકો દ્વારા સંક્ષેપમાં પોતાના વંશની પ્રશંસા કરે છે—તે ‘આખ્યાયિકા’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 16

सुख्यस्यार्थावताराय भवेद्यत्र कथान्तरम् परिच्छेदो न यत्र स्याद्भवेद्वालम्भकैः क्वचित्

વાચકની સુવિધા અને અર્થના સ્પષ્ટ અવતરણ માટે જ જ્યાં કથાંતર દાખલ કરવું હોય ત્યાં જ કરવું; અને જ્યાં યોગ્ય પરિચ્છેદ ન હોય ત્યાં ક્યારેક કથાસૂત્ર ટકાવી રાખવા ‘વાલંભક’ સહાયક જોડાણ-અંશો વાપરી શકાય.

Verse 17

सा कथा नाम तद्गर्भे निबध्नीयाच्चतुष्पदीं भवेत् खण्डकथा यासौ यासौ परिकथा तयोः

જે કથાના ગર્ભમાં ચતુષ્પદી (ચાર પંક્તિનો વિભાગ) રચાય, તે ‘કથા’ કહેવાય. જે ખંડિત હોય તે ‘ખંડકથા’; અને જે પ્રસંગરૂપે અનુબંધક હોય તે ‘પરિકથા’—આ બેનો ભેદ એવો છે.

Verse 18

अमात्यं सार्थकं वापि द्विजं वा नायकं विदुः स्यात्तयोः करुणं विद्धि विप्रलम्भश् चतुर्विधः

અમાત્ય, સાર્થક (કારવાં-નાયક/વેપારી) અથવા દ્વિજ—એમાંથી કોઈને નાયક તરીકે જાણે છે. તેમના પ્રસંગે કરુણ રસ મુખ્ય છે; અને વિપ્રલંભ (વિયોગ) ચાર પ્રકારનો જાણવો.

Verse 19

समाप्यते तयोर् नाद्या सा कथामनुधावति कथाख्यायिकयोर्मिश्रभावात् परिकथा स्मृता

તે બંનેમાં પહેલી કથા પૂર્ણ થયા પછી બીજી કથા ‘કથા’ના પ્રવાહને અનુસરે છે. કથા અને આખ્યાયિકા—બન્નેના મિશ્ર સ્વભાવથી તેને ‘પરિકથા’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 20

भयानकं सुखपरं गर्भे च करुणो रसः अद्भुतो ऽन्ते सुकॢप्तार्थो नोदात्ता सा कथानिका

જે વાર્તા ભયાનક હોવા છતાં સુખદ પરિણામ તરફ દોરી જાય, મધ્યમાં કરુણ રસ ધરાવે, અંતે અદ્ભુતથી સમાપ્ત થાય, અર્થમાં સુસંયોજિત હોય અને ઉદાત્ત શૈલી ન અપનાવે—તે ‘કથાનિકા’ કહેવાય.

Verse 21

पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरितित्रिधा वृत्तमक्षरसंख्येयमुक्थं तत् कृतिशेषजम्

પદ્ય ચાર પાદવાળું હોય છે. તે ત્રણ પ્રકારનું—વૃત્ત, જાતિ અને ‘ઉક્થ’ (જે કૃતિનિર્માણના શેષમાંથી ઉત્પન્ન કહેવાય). વૃત્ત અક્ષરસંખ્યાની ગણતરીથી નક્કી થાય છે.

Verse 22

मात्राभिर्गणना सा जातिरिति काश्यपः सममर्धसमं वृत्तं विषमं पैङ्गलं त्रिधा

કાશ્યપના મત મુજબ માત્રાઓ દ્વારા ગણતરી કરવી તેને ‘જાતિ’ કહે છે. અને પિંગલની પદ્ધતિમાં વૃત્ત ત્રણ પ્રકારનું—સમ, અર્ધસમ અને વિષમ.

Verse 23

सा विद्या नौस्तितीषूर्णां गभीरं काव्यसागरं महाकाव्यं कलापश् च पर्याबन्धो विशेषकम्

જે ગહન કાવ્ય-સાગર પાર કરવા ઇચ્છે છે તેમના માટે તે વિદ્યા નૌકા સમાન છે; તે મહાકાવ્ય, કલાપ, પર્યાબંધ અને વિશેષક—આ કાવ્યરૂપોનું નિરૂપણ કરે છે।

Verse 24

कुलकं मुक्तकं कोष इति पद्यकुटुम्बकम् सर्गबन्धो महाकाव्यमारब्धं संस्कृतेन यत्

‘પદ્યકુટુંબક’ના ભેદ—કુલક, મુક્તક અને કોષ—એવા છે. જે રચના પરિષ્કૃત સંસ્કૃતમાં આરંભીને સર્ગબંધ (કાન્તો-ક્રમ) રૂપે ગોઠવાય, તેને મહાકાવ્ય કહે છે।

Verse 25

तादात्म्यमजहत्तत्र तत्समं नाति दुष्यति इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयं

ત્યાં મુખ્ય અર્થને ન છોડતું તાદાત્મ્ય યોગ્ય છે; અને તેના સમકક્ષ પ્રયોગ પણ બહુ દોષકારક નથી. તે ઇતિહાસ કે કથા પરથી ઉત્પન્ન હોય અથવા અન્યત્રથી હોય, તો પણ હંમેશાં યોગ્ય આધાર પર સ્થિત રહેવું જોઈએ।

Verse 26

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनियतं नातिविस्तरम् शक्कर्यातिजगत्यातिशक्कर्या त्रिष्टुभा तथा

મંત્રદૂત, પ્રયાણ અને આજિની—આ છંદો નિયમિત છે અને અતિ વિસ્તૃત નથી; તેમજ શક્કરી, અતિજગતી, અતિશક્કરી અને ત્રિષ્ટુભ પણ (છંદરૂપે) ગણાય છે।

Verse 27

पुष्पिताग्रादिभिर्वक्राभिजनैश्चारुभिः समैः मुक्ता तु भिन्नवृत्तान्ता नातिसंक्षिप्तसर्गकम्

‘પુષ્પિતાગ્ર’ વગેરે અલંકારોથી શોભિત, સુંદર વક્રતા અને અભિજાત શબ્દપ્રયોગોથી યુક્ત, રમ્ય તથા સમલયી રચનાને ‘મુક્તા’ કહે છે; તેમાં વર્તાંત વૈવિધ્યપૂર્ણ હોય અને સર્ગો અતિ સંક્ષિપ્ત ન હોય।

Verse 28

अतिशर्क्वरिकाष्टिभ्यामेकसङ्कीर्णकैः परः मात्रयाप्यपरः सर्गः प्राशस्त्येषु च पश्चिमः

પૂર્વે વર્ણવેલા છંદો પછી ‘અતિશર્ક્વરી’ અને ‘કાષ્ટી’ નામના ભેદ આવે છે. ત્યારબાદ એક જ પ્રકારના સંકીર્ણ-મિશ્ર છંદો થાય છે. બીજી એક શ્રેણી માત્રા (અક્ષરમાત્રા) પ્રમાણે જુદી પડે છે; અને પ્રશસ્તિછંદોમાં છેલ્લો ‘પશ્ચિમ’ કહેવાય છે.

Verse 29

कल्पो ऽतिनिन्दितस्तस्मिन्विशेषानादरः सतां नगरार्णवशैलर्तु चन्द्रार्काश्रमपादपैः

એ પ્રકારની રચનામાં ‘કલ્પ’ (શૈલી-રચના) અત્યંત નિંદિત છે; કારણ કે તેમાં વિદ્વાનો માન્ય ભેદવિશેષનો આદર રહેતો નથી અને ‘નગર, અર્ણવ, શૈલ, ઋતુ, ચંદ્ર, અર્ક, આશ્રમ, પાદપ’ વગેરે શબ્દોનો અવિવેકી પ્રયોગ થાય છે.

Verse 30

उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः दूतीवचनविन्यासैर् असतीचरिताद्भूतैः

ઉદ્યાન અને જળક્રીડાઓ, મધુપાનમાં રત ઉત્સવ-વિલાસ, ભોગમય આનંદ, દૂતીના સંદેશોના ચતુર વાક્યવિન્યાસ, તેમજ અસતી સ્ત્રીના ચરિત્રને દર્શાવતા અદ્ભુત કૃત્યો—આ બધાથી (તેણીનું) ચિત્રણ થાય છે.

Verse 31

तमसा मरुताप्यन्यैर् विभावैर् अतिनिर्भरैः कश्यप इति ज , ञ , ट च तादर्थमजहत्तत्रेति ज अनुष्टुभेति ज व्यक्तेति ञ सर्ववृत्तिप्रवृत्तञ्च सर्वभावप्रभावितम्

તમસ, મરુત્ (પવન) તથા અન્ય અતિપ્રબળ વિભાવોથી અભિભૂત (પાઠમાં) ‘કશ્યપ’—આ જ-, ઞ- અને ટ-પરંપરાઓ મુજબ છે. ત્યાં જ-પરંપરા ‘તાદર્થમ્ અજહત્ તત્ર’ (ઉદ્દેશ્ય અર્થ છોડ્યો નથી) તથા ‘અનુષ્ટુભે’ (અનુષ્ટુભ્ છંદમાં) કહે છે; અને ઞ-પરંપરા ‘વ્યક્ત’ કહે છે—જે સર્વ વૃત્તિઓને પ્રવૃત્ત કરે છે અને સર્વ ભાવોથી પ્રભાવિત થાય છે.

Verse 32

सर्वरीतिरसैः पुष्टं पुष्टङ्गुणविभूषणैः अत एव महाकाव्यं तत्कर्ता च महाकविः

જે રચના સર્વ રীতি અને રસોથી પુષ્ટ હોય અને પરિપક્વ ગુણો તથા અલંકારોથી વિભૂષિત હોય—તે જ ‘મહાકાવ્ય’ કહેવાય; અને તેનો કર્તા ‘મહાકવિ’ કહેવાય છે.

Verse 33

वाग्वैदग्ध्यप्रधानेपि रस एवात्र जीवितम् पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यं वाग्वक्रिम्नि रसाद्वपुः

અહીં વાણી-વૈદગ્ધ્ય પ્રધાન હોય તોય કાવ્યનો પ્રાણ માત્ર રસ છે. વાણીની વક્રતા અલગ પ્રયત્નથી ઉપજે છે, પરંતુ તેનું દેહ રસમય છે.

Verse 34

चतुर्वर्गफलं विश्वग्व्याख्यातं नायकाख्यया समानवृत्तिनिर्व्यूटः कौशिकीवृत्तिकोमलः

આનું ફળ ચતુર્વર્ગસિદ્ધિ છે; ‘નાયક’ નામથી તેને સર્વત્ર લાગુ પડે તેમ વ્યાખ્યાયિત કર્યું છે. તે સમવૃત્તમાં રચાયેલું છે અને કૌશિકી વૃત્તિ મુજબ કોમળ સ્વભાવ ધરાવે છે.

Verse 35

कलापो ऽत्र प्रवासः प्रागनुरागाह्वयो रसः सविशेषकञ्च प्राप्त्यादि संस्कृतेनेत्रेण च

અહીં ક્રમ એવો છે—પ્રથમ પ્રবাসજન્ય વિયોગ; પછી ‘પ્રાગનુરાગ’ નામનો રસ; તેમજ ‘સવિશેષક’ પ્રકારનું નિરૂપણ અને પ્રાપ્તિ વગેરે અવસ્થાઓ—આ બધું સંસ્કૃત-નેત્ર, એટલે સંસ્કારિત સમજથી ઓળખવું.

Verse 36

श्लोकैर् अनेकैः कुलकं स्यात् सन्दानितकानि तत् मुक्तकं श्लोक एकैकश् चमत्कारक्षमः सता ं

ઘણા શ્લોકોનો સમૂહ ‘કુલક’ કહેવાય; તેને જ ‘સન્દાનિતક’ (જોડાયેલ સમૂહ) પણ કહે છે. ‘મુક્તક’ તો એક જ શ્લોક—જે એકલો જ વિદગ્ધોને કાવ્યચમત્કાર આપવાની શક્તિ ધરાવે છે.

Verse 37

सूक्तिभिः कविसिंहानां सुन्दरीभिः समन्वितः कोषो ब्रह्मापरिच्छिन्नः स विदग्धाय रोचते

કવિસિંહોની સુંદર સૂક્તિઓથી સમન્વિત એવો કોષ—જે બ્રહ્મા દ્વારા પણ પરિચ્છિન્ન ન થઈ શકે એવો અક્ષય છે—તે જ વિદગ્ધ રસિકને રોચે છે.

Verse 38

आभासोपमशक्तिश् च सर्गे यद्भिन्नवृत्तता मिश्रं वपुरिति ख्यातं प्रकीर्णमिति च द्विधा श्रव्यञ्चैवाभिनेयञ्च प्रकीर्णं सकलोक्तिभिः

જ્યારે કોઈ સર્ગમાં છંદોનો વિવિધ પ્રયોગ હોય અને આભાસ, ઉપમા તથા શક્તિ વગેરે અલંકારો પણ જોડાયેલા હોય, ત્યારે તે રચના “મિશ્ર-વપુ” તરીકે જાણીતી થાય છે. તેને “પ્રકીર્ણ” પણ કહે છે; તે બે પ્રકારનું—(૧) શ્રવ્ય અને (૨) અભિનેય, કારણ કે તેમાં સર્વ પ્રકારની ઉક્તિઓ/સંવાદાત્મક અભિવ્યક્તિઓ હોય છે.