Adhyaya 342

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अभिनयादिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दालङ्काराः अग्निरुचाच स्यादावृत्तिरनुप्रासो वर्णानां पदवाक्ययोः एकवर्णानेकवर्णावृत्तेर्वर्णगुणो द्विधा

આ રીતે શ્રીમદ્ આગ્નેય મહાપુરાણના અલંકાર-પ્રકરણમાં ‘અભિનયાદિ-નિરૂપણ’ નામનો ૩૪૧મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ૩૪૨મો અધ્યાય ‘શબ્દાલંકાર’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—પદ અને વાક્યમાં વર્ણોની પુનરાવૃત્તિને અનુપ્રાસ કહે છે; એક વર્ણની કે અનેક વર્ણોની આવૃત્તિના ભેદથી વર્ણગુણ બે પ્રકારનો થાય છે.

Verse 2

एकवर्णगतावृत्तेर्जायन्ते पञ्च वृत्तयः मधुरा ललिता प्रौटा भद्रा परुषया सह

એક વર્ણ-પ્રધાન આવૃત્તિમાંથી પાંચ વૃત્તિઓ (શૈલીઓ) ઉત્પન્ન થાય છે—મધુરા, લલિતા, પ્રૌઢા, ભદ્રા અને પરુષા।

Verse 3

मधुरायाश् च वर्गन्तादधो वर्ग्या रणौ स्वनौ ह्रस्वस्वरेणान्तरितौ संयुक्तत्वं नकारयोः

મધુરા-શૈલીમાં વર્ગાંતની નીચેના વર્ગના બે ઘોષ ધ્વનિ ‘ર’ અને ‘ણ’ ગણાય છે; તેમજ હ્રસ્વ સ્વરથી અલગ થયેલા બે ‘ન’કારને સંયુક્ત વ્યંજન (ક્લસ્ટર) રૂપે ગ્રહણ કરવામાં આવે છે।

Verse 4

न कार्या वर्ग्यवर्णानामावृत्तिः पञ्चमाधिका महाप्राणोष्मसंयोगप्रविमुक्तलघूत्तरौ

વર્ગીય વ્યંજનોમાં પંચમ (નાસિક) કરતાં વધુ પુનરાવૃત્તિ કરવી નહીં; તેમજ મહાપ્રાણના સંયોગથી મુક્ત અને ઊષ્મ (શ/ષ/સ/હ)ના સંયોગથી મુક્ત—આ બે પ્રકારના અનુવર્તી અક્ષરોને લઘુ ગણવામાં આવે છે।

Verse 5

ललिता बलभूयिष्ठा प्रौटा या पणवर्गजा ऊर्ध्वं रेफेण युज्यन्ते नटवर्गोनपञ्चमाः

લલિતા, બલભૂયિષ્ઠા અને પ્રૌઢા—પ-વર્ગજ એવા વર્ણો, ઉપર સ્થિત રેફ (ર્) સાથે યુક્ત થાય ત્યારે, ટ-વર્ગના પંચમને છોડીને બાકીના વર્ણો સાથે જોડાય છે।

Verse 6

भद्रायां परिशिष्टाः स्युः परुषा साभिधीयते भवन्ति यस्यामूष्माणः संयुक्तास्तत्तदक्षरैः

‘ભદ્રા’ નામના વર્ગમાં બાકી રહેલા અક્ષરો સમાવિષ્ટ થાય છે; એ જ સમૂહને ‘પરુષા’ (કઠોર વર્ગ) કહે છે, જેમાં ઊષ્મ અક્ષરો (શ, ષ, સ, હ) પોતાના-પોતાના અક્ષરો સાથે સંયુક્ત થાય છે।

Verse 7

अकारवर्जमावृत्तिः स्वराणामतिभूयसी अनुस्वारविसर्गौ च पारुष्याय निरन्तरौ

‘અ’ ને બાદ કરીને સ્વરોની અતિશય પુનરાવર્તન, તેમજ અનુસ્વાર અને વિસર્ગનો સતત પ્રયોગ—આ ઉચ્ચારમાં પરુષતા (કઠોરતા) ઉત્પન્ન કરે છે।

Verse 8

शषसा रेफसंयुक्ताश्चाकारश्चापि भूयसा रशौ घनाविति ञ महाप्राणोष्मसंयोगादवियुक्तलघूत्तराविति ट ललिता वनभूयिष्ठेति ख ललिता वत्सभूयिष्ठेति ट अन्तस्थाभिन्नमाभ्याञ्च हः पारुष्याय संयुतः

જ્યારે શ/ષ/સ રેફ (ર્) સાથે જોડાય, અને ખાસ કરીને દીર્ઘ ‘આ’ પૂર્વે હોય, ત્યારે ‘રશૌ’ ક્રમમાં ધ્વનિ ‘ઘન’ (સઘન/સંહત) તરીકે ગ્રહ્ય થાય છે. મહાપ્રાણ ધ્વનિનું ઊષ્મ અક્ષર સાથે સંયોગ થવાથી આગળની ધ્વનિ ‘અવિયુક્ત’ કહેવાય છે, જેમાં લઘુ-ગુરુનો ક્રમ રહે છે. “લલિતા વનભૂયિષ્ઠ-” માં ‘ખ’ દ્વારા અને “લલિતા વત્સભૂયિષ્ઠ-” માં ‘ટ’ દ્વારા ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું છે. તેમજ અંતસ્થ અને વર્ગીય અક્ષરો સાથે જોડાયેલ ‘હ’ ઉચ્ચારમાં પરુષતા ઉત્પન્ન કરે છે।

Verse 9

अन्यथापि गुरुर्वर्णः संयुक्तेपरिपन्थिनि पारुष्यायादिमांस्तत्र पूजिता न तु पञ्चमो

અન્યથા (લઘુ માનવાની શક્યતા હોવા છતાં) જો અક્ષર સંયુક્ત વ્યંજનથી અવરોધિત હોય તો તેને ગુરુ ગણવું; ‘પારુષ્યાય’થી શરૂ થતી શ્રેણીમાં આ નિયમ સ્વીકાર્ય છે, પરંતુ પાંચમો વિકલ્પ માન્ય નથી।

Verse 10

क्षेपे शब्दानुकारे च परुषापि प्रयुज्यते कर्णाटी कौन्तली कौन्ती कौङ्कणी वामनासिका

‘પરુષા’ શબ્દનો પ્રયોગ ‘ક્ષેપ’ (ઉપહાસ/તિરસ્કાર) અને ‘શબ્દાનુકાર’ (ધ્વનિની નકલ) અર્થમાં પણ થાય છે; તેમજ કર્ણાટી, કૌંતલી, કૌંતી, કૌઙ્કણી અને વામનાસિકા વગેરે (દેશીય/ધ્વનિભેદ) માટે પણ તે સંજ્ઞા રૂપે વપરાય છે।

Verse 11

द्रावणी माधवी पञ्चवर्णान्तस्थोष्मभिः क्रमात् अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका

દ્રાવણી અને માધવી નામના છંદભેદ ક્રમશઃ પાંચ વર્ણવર્ગો—વર્ગ (સ્પર્શ), અંતસ્થ અને ઊષ્મ—થી રચાયેલા ગણાય છે. જે અનેક વર્ણોની આવૃત્તિ ભિન્ન અર્થોનું પ્રતિપાદન કરે, તે એવી રીતે નિર્ધારિત છે.

Verse 12

यमकं साव्यपेतञ्च व्यपेतञ्चेति तद्द्विधा आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः

યમક અલંકાર બે પ્રકારનો છે—(૧) અવ્યપેત અને (૨) વ્યપેત. પુનરાવર્તિત ધ્વનિ/પદ તરત જોડે આવે તો અવ્યપેત; અને વચ્ચે અંતર/વ્યવધાન હોય તો વ્યપેત કહેવાય.

Verse 13

द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम् आदिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः

આ બેના દ્વૈવિધ્ય તથા સ્થાન અને પાદભેદના કારણે તે ચતુર્વિધ બને છે. આદિપાદમાં તેમજ આરંભ, મધ્ય અને અંત સ્થાનોમાં એક, બે અથવા ત્રણ એકમોના નિયોગથી તેનો પ્રયોગ થાય છે.

Verse 14

सप्तधा सप्तपूर्वेण चेत् पादेनोत्तरोत्तरः एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदापरं

જો પાદે પાદે આગળ વધીને દરેક અનુગામી રૂપને પૂર્વવર્તી સપ્તધા પ્રમાણના આધારે ગણવામાં આવે, તો એક-, દ્વિ- અને ત્રિ-પાદારંભવાળો વિન્યાસ સમાન પ્રકારનો થાય છે; ત્યારબાદ તે ષોડશધા (સોળ રીતે) ગણાય છે.

Verse 15

तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम् पादान्तयमकञ्चैव काञ्चीयमकमेव च

યમકનો તૃતીય ભેદ ત્રિવિધ છે—પાદના આરંભ, મધ્ય અને અંત સ્થાનોમાં થતો. તેમાં ‘પાદાંત-યમક’ તથા ‘કાંચી-યમક’ (કટિબંધ-રૂપ) પણ સમાવેશ પામે છે.

Verse 16

संसर्गयमकञ्चैव विक्रान्तयमकन्तथा पादादियमकञ्चैव तथाम्रेडितमेव च

‘સંસર્ગ-યમક’ તેમજ ‘વિક્રાંત-યમક’; ‘પાદાદિ-યમક’ અને ‘આમ્રેડિત’ (પુનરુક્ત રૂપ) પણ—આ બધાં યમકના વધારાના ભેદો ગણાય છે.

Verse 17

चतुर्व्यवसितञ्चैव मालायमकमेव च दशधा यमकं श्रेष्ठं तद्भेदा बहवो ऽपरे

‘ચતુર્વ્યવસિત’ અને ‘માલા-યમક’ પણ; યમકને શ્રેષ્ઠ રીતે દશવિધ માનવું, અને આ સિવાય તેના અનેક અન્ય ઉપભેદો પણ છે.

Verse 18

स्वतन्त्रस्यान्यतन्त्रस्य पदस्यावर्तना द्विधा बालवासिकेति ख , ट च वनवासिकेति ञ पूर्वपूर्वेणेति ज , ञ , ट च सम्बन्धयमकश् चैवेति ख भिन्नप्रयोजनपदस्यावृत्तिं मनुजा विदुः

પદનું આવર્તન (પુનરાવર્તન)—તે સ્વતંત્ર હોય કે અન્યતંત્ર (પરાશ્રિત) હોય—બે પ્રકારનું છે: (૧) બાલવાસિકા અને (૨) વનવાસિકા. તેને ‘પૂર્વપૂર્વેણ’ (પૂર્વ સ્થાનોમાં પુનરાવર્તન) પણ કહે છે અને ‘સંબંધ-યમક’ પણ. વિદ્વાનો તેને ભિન્ન પ્રયોજન માટે એ જ પદની પુનરાવૃત્તિ માને છે.

Verse 19

द्वयोरावृत्तपदयोः समस्ता स्यात्समासतः असमासात्तयोर्व्यस्ता पादे त्वेकत्र विग्रहात्

બે પાદોમાં પદોની પુનરાવૃત્તિ હોય તો સમાસના નિયમથી તે ‘સમસ્તા’ (સંયુક્ત) ગણાય. પરંતુ સમાસ ન હોય તો તે ‘વ્યસ્તા’ (વિભક્ત) ગણાય; અને એક જ પાદમાં જ્યાં સ્પષ્ટ વિગ્રહ થાય ત્યાં વિભાજન નક્કી કરવું.

Verse 20

वाक्यस्यावृत्तिरप्येवं यथासम्भवमिष्यते अलङ्काराद्यनुप्रासो लघुमध्येवमर्हणात् *

આ રીતે વાક્યની પુનરાવૃત્તિ પણ શક્ય તેટલી સ્વીકાર્ય છે. પરંતુ અનુપ્રાસ વગેરે અલંકારો હળવા કે મધ્યમ પ્રમાણમાં જ વાપરવા, કારણ કે અતિ કરવી અયોગ્ય છે.

Verse 21

यया कयाचिद्वृत्या यत् समानमनुभूयते तद्रूपादिपदासत्तिः सानुप्रसा रसावहा

જ્યાં કોઈ પણ વાક્પ્રયોગથી સામ્યનો અનુભવ થાય અને રૂપાદિ સામ્ય ધરાવતા શબ્દોનું યથોચિત સ્થાનન્યાસ થાય, તેને ‘અનુપ્રાસ’ કહે છે; તે રસાવહ છે.

Verse 22

गोष्ठ्यां कुतूहलाध्यायी वाग्बन्धश्चित्रमुच्यते प्रश्नः प्रहेलिका गुप्तं च्युतदत्ते तथोभयम्

સભામાં કૌતૂહલ જગાવતો વાક્યબંધ ‘ચિત્ર’ કહેવાય છે. ‘પ્રશ્ન’ એટલે પૂછપરછ; ‘પ્રહેલિકા’ એટલે પહેલી. ‘ગુપ્ત’ એટલે જેમાં અભિપ્રેત અર્થ છુપાયેલો હોય; ‘ચ્યૂત-દત્ત’ એટલે જેમાં કંઈક ખસેડીને પછી પૂરું પાડવામાં આવે; અને ‘તથોભયમ્’ એટલે બંનેનું સંયોજન.

Verse 23

समस्या सप्त तद्भेदा नानार्थस्यानुयोगतः यत्र प्रदीयते तुल्यवर्णविन्यासमुत्तरं

કાવ્યની ‘સમસ્યા’ સાત પ્રકારની છે; નાનાર્થી શબ્દના અનુયોગ/પ્રેરણા મુજબ ભેદ થાય છે—જ્યાં આપેલા શબ્દો જેવી જ સમાન વર્ણ-વિન્યાસવાળો ઉત્તર આપવામાં આવે છે.

Verse 24

स प्रश्नः स्यादेकपृष्टद्विपृष्टोत्तरभेदतः द्विधैकपृष्टो द्विविधः समस्तो व्यस्त एव च

‘પ્રશ્ન’ એક-પૃષ્ટ અને દ્વિ-પૃષ્ટના ભેદથી તથા ઉત્તર-રૂપના ભેદથી વિભાજિત થાય છે. એક-પૃષ્ટ બે પ્રકારનો; દ્વિ-પૃષ્ટ પણ બે પ્રકારનો—સમસ્ત (એકસાથે) અને વ્યસ્ત (અલગ અલગ).

Verse 25

द्वयोरप्यर्थयोर्गुह्यमानशब्दा प्रहेलिका सा द्विधार्थो च शाब्दी च तत्रार्थी चार्थबोधतः

‘પ્રહેલિકા’ એવી ઉક્તિ છે જેમાં બંને અર્થોની દૃષ્ટિએ શબ્દરચના ગૂઢ રાખવામાં આવે છે; તે ‘દ્વિધાર્થી’ અને ‘શાબ્દી’ પણ ગણાય છે. તેમાં અર્થબોધ અભિપ્રેત અર્થથી કરવો જોઈએ.

Verse 26

शब्दावबोधतः शाब्दी प्राहुः षोढा प्रहेलिकां यस्मिन् गुप्ते ऽपि वाक्याङ्गे भाव्यर्थो ऽपारमार्थिकः

શબ્દબોધના આધાર પર પ્રહેલિકાને ‘શાબ્દી’ કહે છે; તે સોળ પ્રકારની માનવામાં આવી છે. વાક્યના કોઈ અંગ ગુપ્ત હોવા છતાં અભિપ્રેત અર્થ અનુમાનથી ગ્રહણ થાય છે, પરંતુ તે મુખ્ય (પરમાર્થિક/શાબ્દિક) અર્થ નથી.

Verse 27

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तद्गुप्तं गूढमप्यदः यत्रार्थान्तरनिर्भासो वाक्याङ्गच्यवनादिभिः

જ્યાં વાક્યના કોઈ અંગથી આકાંક્ષા ઊભી થાય છે, પરંતુ અભિપ્રેત અર્થ ગુપ્ત રહે છે, તેને ‘ગૂઢ’ કહે છે. તેમાં વાક્યઅંગોના સ્થાનચ્યુતિ/લોપ વગેરે રચનાત્મક ફેરફારો દ્વારા અન્ય અર્થનો આભાસ (અર્થાંતર-નિર્ભાસ) થાય છે.

Verse 28

तदङ्गविहिताकाङ्क्षस्तच्चुतं स्याच्चतुर्विधम् लघुमप्येवमर्हणादिति ट लघुमध्येव वर्हणादिति ज लघुमध्येवमर्हणात्, लघुमप्येवमर्हणात्, लघुमध्येव वर्हणात् एतत् पाठत्रयं न सम्यक् प्रतिभाति स्वरव्यञ्जनविन्दूनां विसर्गस्य च विच्युतेः

જ્યાં વાક્યઅંગના નિયમોથી કોઈ અક્ષરની માત્રા (લઘુ વગેરે) અપેક્ષિત હોય, પરંતુ તે તેમાંથી ચ્યૂત દેખાય, તેને ‘ચ્યૂત’ કહે છે; અને તે ચાર પ્રકારનું છે. ‘લઘુમપ્યેવમર્હણાત્’ (ṭa), ‘લઘુમધ્યેવ વર્હણાત્’ (ja) વગેરે ત્રણ પાઠ સંતોષકારક લાગતા નથી, કારણ કે સ્વર, વ્યંજન, બિંદુ/અનુસ્વારચિહ્ન અને વિસર્ગમાં ભ્રષ્ટતા થઈ છે.

Verse 29

दत्तेपि यत्र वाक्याङ्गे द्वितीयोर्थः प्रतीयते दत्तन्तदाहुस्तद्भेदाः स्वराद्यैः पूर्ववन्मताः

વાક્યઅંગમાં શબ્દરૂપ ‘દત્ત’ (આપેલ/સ્થાપિત) હોવા છતાં જ્યાં બીજો અર્થ પ્રતીત થાય, તેને ‘દત્ત’ કહે છે. તેના ભેદ—સ્વર (ઉચ્ચાર-સ્વરાઘાત) વગેરે આધારિત—પૂર્વવત્ જ માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 30

अपनीताक्षरस्थाने न्यस्ते वर्णान्तरे ऽपि च भासते ऽर्थान्तरं यत्र च्युतदत्तं तदुच्यते

કાઢી નાખેલા અક્ષરના સ્થાને બીજો વર્ણ મૂકવાથી જ્યાં અન્ય અર્થ પ્રગટ થાય, તેને ‘ચ્યૂત-દત્ત’ (સ્થાનચ્યુત પ્રતિસ્થાપન) કહે છે.

Verse 31

सुश्लिष्टपद्यमेकं यन्नानाश्लोकांशनिर्मितम् सा ममस्या परस्यात्मपरयोः कृतिसङ्करात्

ઘણા શ્લોકોના અંશો વડે રચાયેલું એક સુસંયોજિત પદ્ય—પોતાની અને પરની રચનાઓના સંકરથી બને તો ‘મમ’ કહેવાય; અને પોતાની રચનમાં અન્ય કવિની રચના મિશ્રિત હોય તો ‘પરस्य’ કહેવાય।

Verse 32

दुःखेन कृतमत्यर्थं कविसामर्थ्यसूचकम् दुष्करं नीरसत्वेपि विदग्धानां महोत्सवः

અત્યંત પરિશ્રમથી રચાયેલ કાવ્ય કવિની સામર્થ્યનું સ્પષ્ટ સૂચક છે. રસ ન હોય તોય જે દુષ્કર છે, તે વિદગ્ધ રસિકો માટે મહોત્સવ સમાન બને છે।

Verse 33

नियमाच्च विदर्भाच बन्धाच्च भवति त्रिधा कवेः प्रतिज्ञा निर्माणरम्यस्य नियमः स्मृतः

કવિની પ્રતિજ્ઞા ત્રણ પ્રકારની થાય છે—(૧) નિયમથી, (૨) વૈદર્ભી રીતિથી, અને (૩) બંધ (છંદ/રચનાબંધન)થી. રચનાને નિર્માણમાં રમ્ય બનાવતો આ ‘નિયમ’ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 34

स्थानेनापि स्वरेणापि व्यञ्जनेनापि स त्रिधा विकल्पः प्रातिलोम्यानुलोम्यादेवाभिधीयते

આ ‘વિકલ્પ’ ત્રણ પ્રકારનો છે—ઉચ્ચારસ્થાનના ફેરફારથી, સ્વરના ફેરફારથી, અને વ્યંજનના ફેરફારથી; અને તેને વિશેષરૂપે પ્રતિલોમ્ય તથા અનુલોમ્ય ક્રમથી વર્ણવવામાં આવે છે।

Verse 35

प्रतिलोम्यानुलोम्यञ्च शब्देनार्थेन जायते अनेकधावृत्तवर्णविन्यासैः शिल्पकल्पना

પ્રતિલોમ્ય અને અનુલોમ્ય—શબ્દ અને અર્થ બંને સ્તરે—થી શિલ્પ-કલ્પના ઉત્પન્ન થાય છે; અક્ષરોને અનેક રીતે ગોઠવી અને પુનરાવર્તિત બંધારણોથી તે ઘડાય છે।

Verse 36

तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां बन्ध इत्य् अभिधीयते गोमूत्रिकार्धभ्रमणे सर्वतोभद्रमम्बुजम्

પ્રસિદ્ધ વસ્તુઓના આકારમાં જે ગોઠવણી રચાય તેને ‘બંધ’ કહે છે. ‘ગોમૂત્રિકા’ના અર્ધ-ભ્રમણમાં ‘સર્વતોભદ્ર’ તથા ‘અંબુજ’ (કમળ) પ્રકારના વિન્યાસ બને છે.

Verse 37

चक्रञ्चक्राब्जकं दण्डो मुरजाश्चेति चाष्टधा प्रत्यर्धं प्रतिपादं स्यादेकान्तरसमाक्षरा

છંદના વિન્યાસ આઠ પ્રકારના છે—ચક્ર, ચક્ર, અબ્જક, દંડ, મુરજ વગેરે. દરેક અર્ધ-શ્લોક અને દરેક પાદમાં અક્ષરોને એકાંતરે સમાન રીતે (સમાક્ષર) ગોઠવવા જોઈએ.

Verse 38

द्विधा गोमूत्रिकां पूर्वामाहुरश्वपदां परे अन्त्याङ्गोमूत्रिकां धेनुं जालबन्धं वदन्ति हि

પૂર્વની ‘ગોમૂત્રિકા’ બે પ્રકારની કહેવાય છે; કેટલાક તેને ‘અશ્વપદા’ પણ કહે છે. પરંતુ જેના અંતિમ અંગમાં ગોમૂત્રિકા-રૂપ આવે તેને ‘ધેનુ’ કહે છે, અને એ જ ખરેખર ‘જાલબંધ’ (જાળ જેવી બંધણી) કહેવાય છે.

Verse 39

अर्धाभ्यामर्धपादैश् च कुर्याद्विन्यासमेतयोः जानुबन्धमिति क , ख च न्यस्तानामिह वर्णानामधोधः क्रमभागिनां

આ બન્નેનો વિન્યાસ બે અર્ધોથી તથા અર્ધ-પાદોથી કરવો જોઈએ. અહીં ‘ક’ અને ‘ખ’ વર્ણોને ‘જાનુબંધ’ (ઘૂંટણનો જોડ) કહે છે; અને ક્રમના ભાગરૂપે આવેલા ગોઠવાયેલા અક્ષરોને ક્રમે ક્રમે વધુ નીચે સ્થાપિત કરવા જોઈએ.

Verse 40

अधोधःस्थितवर्णानां यावत्तूर्यपदन्नयेत् तुर्यपादान्नयेदूर्ध पादार्धं प्रातिलोम्यतः

નીચે સ્થિત અક્ષરોના વિન્યાસને કરતાં કરતાં ચોથા પાદ (તૂર્ય-પદ) સુધી લઈ જવું જોઈએ. પછી ચોથા પાદથી ઉપર તરફ, ક્રમને ઉલટાવી (પ્રાતિલોમ્ય) પાદાર્ધમાં આગળ વધવું જોઈએ.

Verse 41

तदेव सर्वतोभद्रं त्रिविधं सरसीरुहं चतुष्पत्रं ततो विघ्नं चतुष्पत्रे उभे अपि

એ જ (આલેખ) ‘સર્વતોભદ્ર’ છે; ‘સરસીરુહ’ (કમળ-યંત્ર) ત્રણ પ્રકારનું છે. ત્યારબાદ ચતુષ્પત્ર અને પછી વિઘ્ન-નિવારક યંત્ર—આ બન્ને પણ ચતુષ્પત્ર રૂપે દોરાય છે.

Verse 42

अथ प्रथमपादस्य मूर्धन्यस्त्रिपदाक्षरं सर्वेषामेव पादानामन्ते तदुपजायते

હવે પ્રથમ પાદમાં મૂર્ધન્ય લક્ષણવાળું ત્રિપદાક્ષર ઉત્પન્ન થાય છે; એ જ તત્ત્વ સર્વ પાદોના અંતે પણ ઉપજે છે.

Verse 43

प्राक्पदस्यान्तिमं प्रत्यक् पादादौ प्रातिलोम्यतः अन्त्यपादान्तिमञ्चाद्यपादादावक्षरद्वयं

પાદના આરંભે ક્રમ ઉલટાવી પૂર્વપદનું અંતિમ અક્ષર લેવું; તેમજ અંતિમ પાદનું અંતિમ અક્ષર પણ. આ રીતે પ્રથમ પાદના આરંભે અક્ષરદ્વય થાય છે.

Verse 44

चतुश्छदे भवेदष्टच्छदे वर्णत्रयं पुनः स्यात् षोडशच्छदे त्वेकान्तरञ्चेदेकमक्षरं

ચતુષ્છદમાં તે અષ્ટચ્છદ બને છે; અષ્ટચ્છદમાં ફરી ત્રણ વર્ણોનો સમૂહ હોવો જોઈએ. પરંતુ ષોડશચ્છદમાં એકાંતર ગોઠવણી હોય તો દરેક એકમ એક અક્ષરનો થાય છે.

Verse 45

कर्णिकां तोलयेदूर्ध्वं पत्राकाराक्षरावलिं प्रवेशयेत् कर्णिकायाञ्चतुष्पत्रसरोरुहे

કર્ણિકાને ઉપર ઉઠાવી (ચિહ્નિત કરીને) ચતુષ્પત્ર કમળમાં કર્ણિકામાં પત્રાકાર અક્ષરાવલી પ્રવેશ કરાવવી જોઈએ.

Verse 46

कर्णिकायां लिखेदेकं द्वे द्वे दिक्षु विदिक्षु च प्रवेशनिर्गमौ दिक्षु कुर्यादष्टच्छदे ऽम्बुजे

કર્ણિકામાં (મધ્યભાગે) એક ચિહ્ન/અક્ષર લખવું; મુખ્ય દિશાઓ અને વિદિશાઓમાં બે-બે લખવા. અષ્ટદલ કમળમાં દિશાનુસાર પ્રવેશ અને નિર્ગમ પણ ગોઠવવા.

Verse 47

विश्वग्विषमवर्णानां तावत् पत्राबलीजुषां मध्ये समाक्षरन्यासःसरोजे षोडशच्छदे

વિવિધ અને અસમાન વર્ણવર્ગો ધરાવતી પત્રાવલીના ક્રમવાળા ષોડશદલ કમળયંત્રમાં પહેલા મંત્રાક્ષરોને પત્રક્રમ મુજબ ગોઠવવા; ત્યારબાદ મધ્યમાં સમાક્ષર-ન્યાસ કરવો.

Verse 48

द्विधा चक्रं चतुररं षडरन्तत्र चादिमं पूर्वार्धे सदृशा वर्णाः पादप्रथमपञ्चमाः

અહીં ‘ચક્ર’ બે ભાગમાં વિભાજિત છે; તેમાં ચાર આરા અને પછી છ આરા છે, અને પ્રથમ વિન્યાસ મુખ્ય ગણાય છે. પૂર્વાર્ધમાં દરેક પાદના પ્રથમ અને પંચમ સ્થાનોના અક્ષરો સમાન હોય છે.

Verse 49

अयुजो ऽश्वयुजश् चैव तुर्यावप्यष्टमावपि तस्योपपादप्राक्प्रत्यगरेषु च यथाक्रमं

એ જ રીતે ‘અયુજ’ (વિષમ સમૂહ), ‘અશ્વયુજા’, ચોથું અને આઠમું—આને ક્રમશઃ તેના ઉપપાદોમાં, એટલે પાદસ્થાને, પૂર્વ તરફ અને પશ્ચિમ તરફ સ્થાપિત કરવું.

Verse 50

स्यात्पादार्धचतुष्कन्तु नाभौ तस्याद्यमक्षरं पश्चिमारावधि नयेन्नेमौ शेषे पदद्वयी

છંદમાં ચાર પાદ હોય ત્યારે ‘નાભિ’ (મધ્ય સંધિ) પર તેનું પ્રથમ અક્ષર લેવું અને વિભાજનને પશ્ચિમ સીમા સુધી લઈ જવું. બાકી ભાગમાં બે પાદ (વિન્યાસ માટે) અલગ રહે છે.

Verse 51

तृतीयं तुर्यपादान्ते प्रथमौ सदृशावुभौ वर्णौ पादत्रयस्यापि दशमः सदृशो यदि

જો ચોથા પાદના અંતે (અંતથી) ત્રીજો વર્ણ સમાન હોય, અને પ્રથમ ત્રણ પાદોમાં પ્રથમ બે વર્ણ એકસરખા હોય, તેમજ પાદમાં ગણાયેલ દસમો વર્ણ પણ સમાન હોય, તો તે છંદ આ લક્ષણથી ઓળખાય છે।

Verse 52

प्रथमे चरमे तस्य षड्तर्णाः पथिमे यदि भवन्ति द्व्यन्तरं तर्हि वृहच्च क्रमुदाहृतं

જો તે છંદના પ્રથમ અને અંતિમ પાદમાં પ્રત્યેક પાદે છ તારા-એકક (માત્રા/તાલ-ગણના) હોય અને મધ્યમાં બે એકકનું અંતર (વ્યવધાન) હોય, તો તે વિન્યાસને ‘વૃહત્’ તથા ‘ક્રમ’ કહેવાયો છે।

Verse 53

सम्मुखारद्वये पादमेकैकं क्रमशो लिखेत् नाभौ तु वर्णं दशमं नेमौ तूर्यपदन्नयेत्

સામે આવેલી બે આરો/રેખાઓ પર પાદના વર્ણોને ક્રમથી એક એક કરીને લખવા. નાભિ (કેન્દ્ર) માં દસમો વર્ણ સ્થાપવો, અને નેમિ (પરિધિ) પર ચોથો પદ/સમૂહ લઈ જઈ મૂકવો।

Verse 54

श्लोकस्याद्यन्तदशमाः समा आद्यन्तिमौ युजोः आदौ वर्णः समौ तुर्यपञ्चमावाद्यतर्ययोः

શ્લોક છંદમાં પ્રથમ, અંતિમ અને દસમો વર્ણ ગુરુ (ભારી) હોય છે. સમ (યુગ) પાદોમાં પ્રથમ અને અંતિમ વર્ણ ગુરુ; અને આરંભે બાકીના પાદોમાં નિયમ મુજબ ચોથો અને પાંચમો વર્ણ ગુરુ થાય છે।

Verse 55

द्वितीयप्रातिलोम्येन तृतीयं जायते यदि पदं विदध्यात् पत्रस्य दण्डश् चक्राब्जकं कृतेः

જો બીજા વિન્યાસને પ્રાતિલોમ્ય (ઉલટ) કરવાથી ત્રીજું પદ ઉત્પન્ન થાય, તો તે પ્રમાણે પદ રચવું. ‘પત્ર’ યોજનામાં ‘દંડ’ હોય છે, અને ‘કૃતિ’ યોજનામાં ‘ચક્રાબ્જક’ (ચક્ર-કમળ) વિન્યાસ હોય છે।

Verse 56

द्वितीयौ प्राग्दले तुल्यौ सप्तमौ च तथापरौ सदृशावुत्तरदलौ द्वितीयाभ्यामथार्धयोः

પ્રથમ પાદાર્ધમાં બીજા બે વર્ણસ્થાન સમાન હોય છે; તેમ જ સાતમું વગેરે પણ. ઉત્તર પાદાર્ધમાં પણ તે જ રીતે સદૃશતા રહે છે; તેથી બંને અર્ધોમાં દ્વિતીય-સ્થાનના આધારેથી છંદવિન્યાસ નક્કી થાય છે.

Verse 57

द्वितीयषष्ठाः सदृशाश् चतुर्थपञ्चमावपि आद्यन्तपादयोस्तुल्यौ परार्धसप्तमावपि

બીજો અને છઠ્ઠો પાદ સદૃશ છે; ચોથો અને પાંચમો પણ તેમ જ. પ્રથમ અને અંતિમ પાદ સમાન છે; તેમજ પરાર્ધનો સાતમો પાદ પણ તદ્વત્ તુલ્ય છે.

Verse 58

समौ तुर्यं पञ्चमन्तु क्रमेण विनियोजयेत् तुर्यौ योज्यौ तु तद्वच्च दलान्ताः क्रमपादयोः

સમ (જોડ) વર્ણોને ક્રમે ચતુર્થ અને પંચમમાં વિનિયોજિત કરવાં. તેમ જ બે ચતુર્થ-એકમોને જોડવા; અને દલોના અંત ક્રમશઃ બે પાદોના અંતે સ્થાપવા.

Verse 59

अर्धयोरन्तिमाद्यौ तु मुरजे सदृशावभौ पादार्धपतितो वर्णः प्रातिलोम्यानुलोमतः

‘મુરજ’ છંદમાં પૂર્વાર્ધનો અંતિમ વર્ણ અને ઉત્તરાર્ધનો આદ્ય વર્ણ સદૃશ હોય છે. પાદના મધ્યમાં પડતો વર્ણ પ્રાતિલોમ્ય અને અનુલોમ—બંને રીતે તપાસીને નક્કી કરવો.

Verse 60

अन्तिमं परिबध्नीयाद्यावत्तुर्यमिहादिमत् पादात्तुर्याद्यदेवाद्यं नवमात् षोडशादपि

અહીં પ્રથમથી આરંભ કરીને ચતુર્થ સુધી અંતિમ (ભાગ/વર્ણ)ને દૃઢ રીતે બાંધી (સ્થાપી) દેવું. તેમજ પાદમાં ચતુર્થથી શરૂ કરીને ‘દેવાદિ’ ક્રમને નવમથી ষોડશ સુધી પણ બાંધી સ્થાપવું.

Verse 61

अक्षरात् पुटके मध्ये मध्ये ऽक्षरचतुष्टयम् कृत्वा कुर्याद्यथैतस्य मुरजाकारता भवेत्

‘પુટક’ નામના છંદોબંધમાં એક અક્ષરથી આરંભ કરીને વચ્ચે વચ્ચે ચાર-ચાર અક્ષરોના સમૂહો મૂકવા, જેથી તેની રચના મુરજ (મૃદંગ) જેવી આકારવાળી બને।

Verse 62

द्वितीयं चक्रशार्दूलविक्रीडितकसम्पदम् गोमूत्रिका सर्ववृत्तैर् अन्ये बन्धास्त्वनुष्टुभा

બીજો બંધ ‘ચક્ર–શાર્દૂલ–વિક્રીડિતક–સમ્પદ’ તરીકે ઓળખાય છે. ‘ગોમૂત્રિકા’ સર્વ વૃત્તો/છંદોથી બને છે; પરંતુ અન્ય બંધો અનुष્ટુભ્ છંદમાં જ હોય છે।

Verse 63

नामधेयं यदि न चेदमीषु कविकाव्ययोः मित्रधेयाभितुष्यन्ति नामित्रः खिद्यते तथा

જો આમાં—કવિ અને કાવ્યમાં—યોગ્ય નામ ન હોય, તો જે માત્ર મિત્રભાવના ઉપનામોથી પ્રસન્ન થાય છે તે સંતોષ પામે છે; પરંતુ જે મિત્ર નથી તે તેમ જ ખિન્ન થાય છે।

Verse 64

वाणवाणासनव्योमखड्गमुद्गरशक्तयः द्विचतुर्थत्रिशृङ्गाटा दम्भोलिमुषलाङ्कुशाः

બાણો, ધનુષ-બાણની સામગ્રી, આકાશીય (પ્રક્ષેપ્ય) શસ્ત્રો, ખડ્ગો, મુદગર/ગદા, શક્તિ (ભાલા); તેમજ બે, ચાર અથવા ત્રણ શૃંગવાળા શસ્ત્રો—અને વજ્ર, મૂસળ તથા અંકુશ।

Verse 65

पदं रथस्य नागस्य पुष्करिण्यसिपुत्रिका एते बन्धास् तथा चान्ये एवं ज्ञेयाः स्वयं बुधैः

‘પદં’, ‘રથಸ್ಯ’, ‘નાગस्य’, ‘પુષ્કરિણી’, ‘અસિપુત્રિકા’—આ બંધોના (બંધન/વિન્યાસના) પારિભાષિક નામો છે; તેમજ આવા અન્ય નામો પણ વિદ્વાનોને આ જ રીતે સ્વયં સમજવા યોગ્ય છે।