Adhyaya 347
Chapter 347: One-syllable Appellations (एकाक्षराभिधानम्)
આ અધ્યાયમાં ભગવાન અગ્નિ માતૃકાસહિત એકાક્ષરાભિધાન—એક અક્ષરના નામો—નું નિરૂપણ કરે છે. પ્રથમ સ્વર અને વ્યંજન અક્ષરોના અર્થ તથા દેવતા-સંબંધ દર્શાવી કાવ્યપ્રયોગ, મંત્ર-સંકેત અને પ્રતીક-વ્યાખ્યા માટે ઉપયોગી સંક્ષિપ્ત કોશરૂપ આપે છે. પછી બીજાક્ષરો અને લઘુમંત્રોને દેવતાઓ તથા ફળપ્રયોજન સાથે જોડે છે—જેમ કે ‘ક્ષો’ દ્વારા હરિ/નરસિંહ સંકેત, રક્ષા અને સમૃદ્ધિ સિદ્ધિ. આગળ નવદુર્ગાઓ અને તેમના વટુક-સહચરોના નામ, પદ્મયંત્રમાં પૂજાવિધાન, દુર્ગાગાયત્રીપ્રાય મંત્ર તથા ષડંગ-ન્યાસનો ક્રમ જણાવે છે. ગણપતિનો મૂળમંત્ર, રૂપલક્ષણો, સ્વાહાંત નામોથી પૂજા-હોમ, અને અંતે મંત્રવિન્યાસ તથા કાત્યાયનસંબંધિત વ્યાકરણ-ટીપથી પવિત્ર વાણી શાસ્ત્ર પણ છે અને સાધન-તંત્ર પણ છે, એમ પ્રતિપાદિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे काव्यदोषविवेको नाम षट्चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ अधिकत्रिशततमो ऽध्यायः एकाक्षराभिधानं अग्निर् उवाच एकाक्षराभिधनञ्च मातृकान्तं वदामि ते अ विष्णुः प्रतिषेधः स्यादा पितामहवाक्ययोः
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણના અલંકાર-પ્રકરણમાં ‘કાવ્યદોષવિવેક’ નામનો ૩૪૬મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૩૪૭મો અધ્યાય ‘એકાક્ષરાભિધાન’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—હું તને માતૃકા (વર્ણમાળા) સહિત એકાક્ષરી નામો કહું છું. ‘અ’ વિષ્ણુનો વાચક છે; ‘આ’ વગેરે પછીના વિનિયોગ પિતામહ બ્રહ્માના વચન અનુસાર સમજવા યોગ્ય છે।
Verse 2
सीमायामथाव्ययं आ भवेत्संक्रोधपीडयोः इः कामे रतिलक्ष्म्योरी उः शिवे रक्षकाद्य ऊः
સીમા/મર્યાદામાં—એ અર્થમાં ‘આ’ અવ્યય છે. અતિ ક્રોધ અને પીડાના અર્થમાં ‘ઇઃ’ વપરાય છે. કામના અર્થમાં તથા રતિ અને લક્ષ્મીના સંદર્ભે ‘ઈ’ વપરાય છે. શિવ-શુભ અર્થમાં અને રક્ષક આદિના સંદર્ભે ‘ઉઃ’ તથા ‘ઊઃ’નો પ્રયોગ થાય છે।
Verse 3
ऋ शब्दे चादितौ ऋस्यात् ऌ ॡ ते वै दितौ गुहे ए देवी ऐ योगिनी स्यादो ब्रह्मा औ महेश्वरः
‘ઋ’ શબ્દ/ધ્વનિ તથા અદિતિનો બોધક છે. ‘ઌ’ અને ‘ૡ’ દિતિ તથા ગુહા (ગુફા)ના વાચક કહેવાય છે. ‘એ’ દેવીનો, ‘ઐ’ યોગિનીનો, ‘ઓ’ બ્રહ્માનો અને ‘ઔ’ મહેશ્વર (શિવ)નો વાચક છે।
Verse 4
अङ्कामः अः प्रशस्तः स्यात् को ब्रह्मादौ कु कुत्सिते खं शून्येन्द्रियं खङ्गो गन्धर्वे च विनायके
‘અઃ’ પ્રશસ્ત/ઉત્તમ અર્થમાં વપરાય છે. ‘ક’ બ્રહ્મા આદિનો વાચક છે; ‘કુ’ નિંદ્ય/કુત્સિત અર્થમાં. ‘ખ’ શૂન્ય તથા ઇન્દ્રિયો (શૂન્યસદૃશ)નો પણ બોધક છે. ‘ખંગ’ ગંધર્વ અને વિનાયક (ગણેશ)નો વાચક કહેવાય છે।
Verse 5
गङ्गीते गो गायने स्यद् घो घण्टा किङ्किणीमुखे ताडने ङश् च विषये स्पृहायाञ्चैव भैरवे
ગીતના અર્થમાં ‘ગો’ થાય છે; ગાયનના અર્થમાં ‘ઘો’ કહેવાય છે. ‘ઘો’ ઘંટા તથા કિંકિણી (નાની ઘંટડી)ના મુખ/છિદ્રનો પણ બોધક છે. તાડન/પ્રહારના અર્થમાં ‘ઙશ્’ થાય છે; અને ‘ઙશ્’ વિષય, સ્પૃહા (લાલસા) તથા ભૈરવ (ભયંકર) અર્થમાં પણ વપરાય છે।
Verse 6
चो दुर्जने निर्मले छश्छेदे जिर्जयने तथा जं गीते झः प्रशस्ते स्याद्बले ञो गायने च टः
‘ચો’ દુર્જન તથા નિર્મળ વસ્તુના અર્થમાં આવે છે. ‘છ’ છેદન, ‘જિ’ વિજય, ‘જં’ ગીત, ‘ઝઃ’ પ્રશંસનીય, ‘ઞો’ બળ, અને ‘ટઃ’ ગાયનના અર્થમાં પ્રયોગ થાય છે.
Verse 7
ठश् चन्द्रमण्डले शून्ये शिवे चोद्बन्धने मतः डश् च रुद्रे ध्वनौ त्रासे ढक्वायां ढो ध्वनौ मतः
‘ઠ’ ચંદ્રમંડળ, શૂન્ય, શિવ તથા ‘ઉદ્બંધન’ (બાંધવું/લટકાવવું) ના અર્થમાં માનવામાં આવે છે. ‘ડ’ રુદ્ર, ધ્વનિ અને ત્રાસ (ભય) દર્શાવે છે; અને ‘ઢ’ ‘ઢક્વા’ ઉચ્ચારથી ઉત્પન્ન ધ્વનિનો બોધક છે.
Verse 8
णो निष्कर्षे निश् चये च तश् चौरे क्रोडपुच्छके भक्षणे थश्छेदने दो धारणे शोभने मतः
‘ણો’ નિષ્કર્ષ/બહાર ખેંચવાના અર્થમાં વપરાય છે. ‘નિશ્’ નિશ્ચય દર્શાવે છે. ‘તશ્’ ચોર તથા વરાહની પૂંછડીના અર્થમાં આવે છે. ‘ભ’ ભક્ષણ, ‘થ’ છેદન, અને ‘દો’ ધારણ/આધાર તથા શોભા/અલંકારના અર્થમાં માનવામાં આવે છે.
Verse 9
ब्रह्मकाद्य ऊरिति ख प्रशान्तःस्यादिति ख धने इति ञ धो धातरि चधूस्तूरे नो वृन्दे सुगते तथा प उपवने विख्यातः फश् च झञ्झानिले मतः
‘ખ’ ‘ઊરિ’ (અર્થાત્ નિશ્ચયે/ઘણું) તથા ‘પ્રશાંત’ ના અર્થમાં, અને ‘બ્રહ્મક’ આદિ પ્રસંગમાં પણ વપરાય છે. ‘ઞ’ ધન દર્શાવે છે. ‘ધો’ ધાતા/આધારક (ધાતૃ) માટે છે. ‘ધૂઃ’ ચોર માટે. ‘નો’ વૃંદ/સમૂહ તથા ‘સુગત’ (સારા રીતે ગયેલો) માટે. ‘પ’ ઉપવનના અર્થમાં પ્રસિદ્ધ છે. ‘ફશ્’ ઝંઝાવાતી પવન (ઝઞ્ઝાનિલ) ના અર્થમાં માનવામાં આવે છે.
Verse 10
फुः फुत्कारे निष्फले च विः पक्षी भञ्च तारके मा श्रीर्मानञ्च माता स्याद्याग यो यातृवीरणे
‘ફુઃ’ ફુત્કાર (ફૂં-ફૂં જેવી ધ્વનિ) તથા નિષ્ફળના અર્થમાં છે. ‘વિઃ’ પક્ષી દર્શાવે છે. ‘ભઞ્’ તારા/ગ્રહ માટે વપરાય છે. ‘મા’ શ્રી (લક્ષ્મી) તથા માતા—બન્ને અર્થમાં આવે છે. ‘યાગ’ યજ્ઞાર્પણ/વિધિ સૂચવે છે, અને ‘યઃ/યો’ યાત્રી તથા રણવીર માટે વપરાય છે.
Verse 11
रो बह्नौ च लः शक्रे च लो विधातरि ईरितः विश्लेषणे वो वरुणे शयने शश् च शं सुखे
‘રો’ અક્ષર વહ્નિ (અગ્નિ)નો બોધ કરાવે છે. ‘લઃ’ શક્ર (ઇન્દ્ર)નો વાચક છે. ‘લો’ વિધાતા (બ્રહ્મા) માટે કહેલું છે. ‘વો’ વિશ્લેષણ/વિભાજનનો સૂચક છે. ‘વ’ વરુણનો દ્યોતક છે. ‘શશ્’ શયન/નિદ્રાનો અર્થ આપે છે. અને ‘શં’ સુખ-કલ્યાણનો બોધ કરાવે છે.
Verse 12
षः श्रेष्ठे सः परोक्षे च सालक्ष्मीः सं कचेमतः धारणे हस् तथा रुद्रे क्षः क्षत्त्रे चाक्षरे मतः
‘ષઃ’ શ્રેષ્ઠ અર્થનો દ્યોતક છે. ‘સઃ’ પરોક્ષ/ગુપ્ત અર્થ બતાવે છે. ‘સા’ ને લક્ષ્મીસહિત કહેવાય છે. ‘સં’ કચ (વાળ)નો સંકેત માનવામાં આવે છે. ‘હસ્’ ધारण અર્થ આપે છે અને રુદ્રનો પણ વાચક છે. ‘ક્ષઃ’ ક્ષત્ર (રાજશક્તિ)નો સૂચક છે અને અક્ષરગણનામાં પણ ગણાય છે.
Verse 13
क्षो नृसिंहे हरौ तद्वत् क्षेत्रपालकयोरपि मन्त्र एकाक्षरो देवो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः
‘ક્ષો’ આ એકાક્ષર મંત્ર નૃસિંહ અને હરિ માટે વિનિયોજ્ય છે; તેમજ તે બે ક્ષેત્રપાલો માટે પણ પ્રયોગ્ય છે. આ દેવસ્વરૂપ એકાક્ષર મંત્ર ભોગ (ઐશ્વર્ય) અને મુક્તિ—બન્ને આપે છે.
Verse 14
हैहयशिरसे नमः सर्वविद्याप्रदो मनुः अकाराद्यास् तथा मन्त्रा मातृकामन्त्र उत्तमः
હૈહય-શિર (દિવ્ય શિરસ)ને નમસ્કાર. આ મનુ (મંત્રસૂત્ર) સર્વ વિદ્યાઓ આપનાર છે. તેમજ ‘અ’કારથી શરૂ થતા મંત્રો—ઉત્તમ માતૃકા (વર્ણમાળા) મંત્ર—પણ (ઉપદેશિત) છે.
Verse 15
एकपद्मे ऽर्चयेदेतान्नव दुर्गाश् च पूजयेत् भगवती कात्यायनी कौशिकी चाथ चण्डिका
એક જ પદ્મ-યંત્રમાં એમનું અર્ચન કરવું; અને નવદુર્ગાઓની પણ પૂજા કરવી—અર્થાત્ ભગવતી, કાત્યાયની, કૌશિકી તથા ચંડિકા (આદિ).
Verse 16
प्रचण्डा सुरनायिका उग्रा पार्वती दुर्गया ॐ चण्डिकायै विद्महे भगवत्यै धीमहि तन्नो दुर्गा प्रचोदयात् क्रमादि तु षडङ्गं स्याद्गणो गुरुर्गुरुः क्रमात्
તે પ્રચંડા, દેવોની નાયિકા, ઉગ્રા, પાર્વતી અને દુર્ગા છે. “ઓં—ચંડિકાને અમે જાણીએ છીએ, ભગવતીનું ધ્યાન કરીએ છીએ; તે દુર્ગા અમને પ્રેરણા આપે.” ક્રમથી ષડંગ-ન્યાસ કરવો; છંદનો ગણક્રમ ‘ગુરુ-ગુરુ’ છે.
Verse 17
अजितापराजिता चाथ जया च विजया ततः कात्यायनी भद्रकाली मङ्गला सिद्धिरेवती
પછી તે અજિતા અને અપરાજિતા; તેમજ જયા અને વિજયા; ત્યારબાદ કાત્યાયની, ભદ્રકાળી, મંગલા, સિદ્ધિ અને રેવતી તરીકે પણ વર્ણિત છે.
Verse 18
सिद्धादिवटुकाः पूज्या हेतुकश् च कपालिकः एकपादो भीमरूपो दिक्पालान्मध्यतो नव
સિદ્ધ વગેરે વટુકોની પૂજા કરવી જોઈએ; તેમજ હેતુક અને કપાલિકની પણ. એકપાદ અને ભીમરૂપ—દિક્પાલોના મધ્યમાં સ્થિત આ નવ (દેવ/પરિવાર) છે.
Verse 19
ह्रीं दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहामन्त्रार्थसिद्धये गौरी पूज्या च धर्माद्याः स्कन्दाद्याः शक्तयो यजेत्
મંત્રાર્થસિદ્ધિ માટે “હ્રીં—દુર્ગે દુર્ગે રક્ષિણિ સ્વાહા” નો જપ કરવો. ગૌરીની પણ પૂજા કરવી; તેમજ ધર્માદિ અને સ્કન્દાદિ શક્તિઓનું યજન/પૂજન કરવું.
Verse 20
प्रज्ञा ज्ञाना क्रिया वाचा वागीशी ज्वालिनी तथा कामिनी काममाला च इन्द्राद्याः शक्तिपूजनं
પ્રજ્ઞા, જ્ઞાના, ક્રિયા, વાચા, વાગીશી, જ્વાલિની, કામિની, કામમાળા—આ શક્તિઓનું તથા ઇન્દ્રાદિ શક્તિઓનું પણ પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 21
ओंगं स्वाहा मूलमन्त्रो ऽयं गं वा गणपतये नमः षडङ्गो रक्तशुक्लश् च दन्ताक्षपरशूतकटः
“ૐ ગં સ્વાહા”—આ મૂળમંત્ર છે; અથવા “ગં, ગણપતયે નમઃ”। તેમનું ષડઙ્ગ-ન્યાસરૂપ રક્ત-શુક્લ વર્ણનું છે; દંત, જપમાળા, પરશુ અને અંકુશ ધારણ કરે છે।
Verse 22
समोदको ऽथ गन्धादिगन्धोल्कायेति च क्रमात् गजो महागणपतिर्महोल्कः पूज्य एव च
પછી ક્રમશઃ તેમને “સમોદક” અને “ગંધાદિ-ગંધોલ્કા” તરીકે; તેમજ “ગજ”, “મહાગણપતિ” અને “મહોલ્ક” નામોથી આવાહન કરી પૂજા કરવી—નિશ્ચયે તેઓ પૂજ્ય છે।
Verse 23
कुष्माण्डाय एकदन्तत्रिपुरान्तकाय श्यामदन्तविकटहरहासाय लम्बनाशाननाय पद्मदंष्ट्राय मेघोल्काय धूमोल्काय वक्रतुण्दाय विघ्नेश्वराय विकटोत्कटाय गजेन्द्रगमनाय भुजगेन्द्रहाराय शशाङ्कधराय गणाधिपतये स्वाहा एतैर् मनुभिः स्वाहान्तैः पूज्य तिलहोमादिनार्थभाक् काद्यैर् वा वीजसंयुक्तैस्तैर् आद्यैश् च नमो ऽन्तकैः
“કુષ્માંડાય સ્વાહા; એકદંત-ત્રિપુરાંતકાય સ્વાહા; શ્યામદંત-વિકટ-હરહાસાય સ્વાહા; લંબનાશાનનાય સ્વાહા; પદ્મદંષ્ટ્રાય સ્વાહા; મેઘોલ્કાય સ્વાહા; ધૂમોલ્કાય સ્વાહા; વક્રતુણ્ડાય સ્વાહા; વિઘ્નેશ્વરાય સ્વાહા; વિકટોત્કટાય સ્વાહા; ગજેન્દ્રગમનાય સ્વાહા; ભુજગેન્દ્રહારાય સ્વાહા; શશાંકધરાય સ્વાહા; ગણાધિપતયે સ્વાહા।” આ સ્વાહાંત મંત્રોથી પૂજન કરવાથી તિલહોમ વગેરે કર્મોનો અધિકાર મળે છે; અથવા ‘ક’ આદિ અક્ષરયુક્ત બીજમંત્રો તથા પૂર્વોક્ત ‘નમઃ’ અંત નામોથી પણ પૂજા કરવી।
Verse 24
मन्त्राः पृथक् पृथग्वा स्युर्द्विरेफद्विर्मुखाक्षिणः* कात्यायनं अकन्द आह यत्तद्व्याकरणं वदे
મંત્રો અલગ અલગ, એક એક કરીને પણ જપાઈ શકે; અથવા ‘રેફ’ (ર્) ને દ્વિગુણ કરીને તથા ‘મુખ’ અને ‘અક્ષિ’ વર્ગના અક્ષરોને પણ દ્વિગુણ કરીને વિન્યસ્ત કરી શકાય. અકન્દે આને કાત્યાયનનું મત કહ્યું છે; તેથી હું તે વ્યાકરણ-નિયમ કહું છું।
Frequently Asked Questions
A structured ekākṣara lexicon: vowels/consonantal syllables are assigned precise semantic fields and deity-referents, followed by applied mantra protocols (ṣaḍaṅga-nyāsa, svāhā-ended worship, and homa suitability) including Durgā and Gaṇapati sequences.
It treats speech (akṣara/mantra) as a disciplined technology: correct phonemic knowledge supports poetic clarity and ritual efficacy, while deity-linked ekākṣara mantras are explicitly framed as granting Bhukti (worldly success/protection) and Mukti (liberation).
Notably, kṣo is prescribed for Narasiṃha and Hari and also for the two Kṣetrapālas; the chapter additionally centers Durgā (Navadurgā and Durgā Gāyatrī-style formula) and Gaṇapati (gaṃ root mantra and multiple svāhā epithets).