Adhyaya 341
Explanation of Abhinaya and Related Topics (अभिनयादिनिरूपणम्) — Agni Purana, Chapter 341
ભગવાન અગ્નિ ‘અભિનય’ને એવો શિસ્તબદ્ધ ઉપાય કહે છે કે જેના દ્વારા અર્થ દર્શકો સમક્ષ પ્રત્યક્ષ બની જાય. તેના ચાર આધાર—સાત્ત્વિક (ભાવજન્ય અનૈચ્છિક વિકાર), વાચિક (વાણી), આંગિક (દેહહાવભાવ) અને આહાર્ય (વેષભૂષા/આભૂષણ). પછી તેઓ રસ અને સંબંધિત કાવ્યતત્ત્વોના હેતુપૂર્વકના વિનિયોગ પર ભાર મૂકી કહે છે કે કવિનો અભિપ્રાય જ અર્થસભર અભિવ્યક્તિનો નિયામક છે. શૃંગાર રસ સંયોગ અને વિપ્રલંભ એમ બે; વિપ્રલંભના પૂર્વાનુરાગ, પ્રવાસ, માન અને કરુણાત્મક ભેદ; હાસ્યમાં સ્મિતથી પ્રબળ હાસ્ય સુધીના ક્રમ; તેમજ કરુણ, રૌદ્ર, વીર, ભયાનક અને બીભત્સ રસોના કારણો અને દેહલક્ષણો વર્ણવાય છે. ત્યારબાદ કાવ્યશોભાવર્ધક અલંકારોમાં ખાસ કરીને શબ્દાલંકાર—છાયા (અનુકરણ ‘છાયા’ શૈલી), મુદ્રા/શય્યા, ઉક્તિના છ પ્રકાર, યુક્તિ (શબ્દ-અર્થનું કૃત્રિમ સંધાન), ગુમ્ફના (રચનાનું વણાટ), વાકોવાક્ય (સંવાદ) સાથે વક્રોક્તિ અને કાકૂ—ની વ્યાખ્યાઓ સાથે ગણના થાય છે. સમગ્ર અધ્યાય વર્ગીકરણાત્મક શાસ્ત્રીય પદ્ધતિથી ધર્મરક્ષા અને કલાશક્તિના પરિષ્કાર માટે માર્ગદર્શન આપે છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् नाम चत्वरिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथैकचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अभिनयादिनिरूपणं अग्निर् उवाच आभिमुख्यन्नयन्नर्थान्विज्ञेयो ऽभिनयो बुधैः चतुर्धा सम्भवः सत्त्ववागङ्गाहरणाश्रयः
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણના અલંકાર-પ્રકરણમાં ‘નૃત્યાદૌ અંગકર્મનિરૂપણ’ નામનો ત્રણસો ચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રણસો એકચાલીસમો અધ્યાય—‘અભિનયાદિનિરૂપણ’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—જે દ્વારા અર્થ દર્શકો સમક્ષ પ્રત્યક્ષ રીતે ઉપસ્થિત થાય, તેને વિદ્વાનો ‘અભિનય’ કહે છે. તે ચાર પ્રકારનો—સાત્ત્વિક, વાચિક, આંગિક અને આહાર્ય।
Verse 2
स्तम्भादिः सात्त्विको वागारम्भो वाचिक आङ्गिकः शरीरारम्भ आहार्यो बुद्ध्यारम्भप्रवृत्तयः
સ્તંભ વગેરેમાંથી ઉપજતું પ્રદર્શન સાત્ત્વિક અભિનય છે. વાણીથી શરૂ થતું વાચિક, શરીરચેષ્ટાથી શરૂ થતું આંગિક, અને વેશભૂષા-આભૂષણથી શરૂ થતું આહાર્ય કહેવાય. બુદ્ધિથી શરૂ થતી પ્રવૃત્તિઓ પણ આ જ પ્રકારોમાં ગણાય છે।
Verse 3
रसादिविनियोगो ऽथ कथ्यते ह्य् अभिमानतः तमन्तरेण सर्वे षामपार्थैव स्वतन्त्रता
હવે અભિપ્રાય અનુસાર રસ વગેરેનો યોગ્ય વિનિયોગ જણાવવામાં આવે છે; કારણ કે તે અભિપ્રાય વિના સૌની ‘સ્વતંત્રતા’ પણ નિરર્થક જ છે।
Verse 4
सम्भोगो विप्रलम्भश् च शृङ्गारो द्विविधः स्मृतः प्रच्छन्नश् च प्रकाशश् च तावपि द्विविधौ पुनः
શૃંગાર-રસ પરંપરાથી દ્વિવિધ માનવામાં આવ્યો છે—સમ્ભોગ (મિલન) અને વિપ્રલંભ (વિયોગ). અને ફરી, આ બંનેના પણ બે ભેદ છે—પ્રચ્છન્ન (ગુપ્ત) અને પ્રકાશ (પ્રકટ).
Verse 5
विप्रलम्भाभिधानो यः शृङ्गारः स चतुर्विधः पूर्वानुरागानाख्यः प्रवामकरुणात्मकः
વિપ્રલંભ કહેવાતો શૃંગાર-રસ ચતુર્વિધ છે—(૧) પૂર્વાનુરાગ, (૨) પ્રવાસ, (૩) માન, અને (૪) કરુણાત્મક (કરુણાભર્યો) વિયોગ।
Verse 6
एतेभ्यो ऽन्यतरं जायमानमम्भोगलक्षणम् विवर्तते चतुर्धैव न च प्रागतिवर्तते
આમાંથી કોઈ એક આધારથી ઉત્પન્ન થઈ, અભિપ્રેત અર્થને પ્રગટ કરનાર—સમ્ભોગ-લક્ષણયુક્ત—વ્યંજક ભાવ ચાર રીતે જ વિકસે છે; અને તે પૂર્વોક્ત તત્ત્વની સીમા વટાવતો નથી।
Verse 7
स्त्रीपुंसयोस्तदुदयस्तस्य निर्विर्तिका रतिः निखिलाः सात्त्विकास्तत्र वैवर्ण्यप्रलयौ विना
સ્ત્રી-પુરુષના સંયોગ-સમુદયથી તેમામાં રતિનું નિર્વર્તન (આનંદદાયક કામોપભોગ) ઉત્પન્ન થાય છે; અને તે ક્રિયામાં સર્વ ભાવ સાત્ત્વિક હોય છે—કાંતિહાનિ (વૈવર્ણ્ય) તથા ક્ષય/અવસાન (પ્રલય) વિના।
Verse 8
धर्मार्थकाममोक्षैश् च शृङ्गार उपचीयते आलम्वनविशेषैश् च तद्विशेषैर् निरन्तरः
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ વિષયો દ્વારા શૃંગાર-રસ પોષાય છે; તેમજ આલંબન (આશ્રય-વ્યક્તિ/વસ્તુ)ના વિશેષ પ્રકારો અને તેમના વિશિષ્ટ લક્ષણોથી તે સતત વિકસે છે।
Verse 9
शृङ्गारं द्विविधं विद्याद्वाङ्नेपथ्यक्रियात्मकम् हासश् च तुर्विधो ऽलक्ष्यदन्तः स्मित इतीरितः
શૃંગારરસ દ્વિવિધ જાણવો—(૧) વાણી અને નેપથ્ય/વેશભૂષાથી પ્રગટ, (૨) ક્રિયાથી પ્રગટ. હાસ્ય ચતુર્વિધ કહેવાય; જેમાં દાંત દેખાતા નથી તેને “સ્મિત” કહે છે.
Verse 10
किञ्चिल्लक्षितदन्ताग्रं हसितं फुल्ललोचनम् विहसितं सस्वनं स्याज्जिह्मोपहसितन्तु तत्
દાંતના અગ્રભાગ થોડા દેખાય અને આંખો પ્રફુલ્લિત થાય તે “હસિત” છે. અવાજ સાથે હોય તે “વિહસિત”; અને વાંકું/તિરછું ઉપહાસરૂપ હાસ્ય “જિહ્મોપહસિત” કહેવાય.
Verse 11
सशब्दं पापहसितमशब्दमतिहासितं यश्चासौ करुणो नाम स रसस्त्रिविधो भवेत्
અવાજ સાથેનું હાસ્ય “પાપહસિત” અને અવાજ વિના હાસ્ય “અતિહસિત” કહેવાય. આ રીતે “કરુણ” નામનો રસ ત્રિવિધ માનવામાં આવે છે.
Verse 12
धर्मोपघातजश्चित्तविलासजनितस् तथा शोकः शोकाद्भवेत् स्थायी कः स्थायी पूर्वजो मतः
ધર્મના ઉપઘાત/ભંગથી શોક ઉત્પન્ન થાય છે અને ચિત્તના વિવિધ વિલાસોથી પણ શોક જન્મે છે. શોકથી સ્થાયીભાવ ઉત્પન્ન થાય છે એમ કહેવાયું છે—તો પૂર્વજોના મત પ્રમાણે આદ્ય સ્થાયીભાવ કયો?
Verse 13
अङ्गनेपथ्यवाक्यैश् च रौद्रो ऽपि त्रिविधो रसः तस्य निर्वर्तकः क्रोधः स्वेदो रोमाञ्चवपथुः
અંગાભિનય, નેપથ્ય/વેશ-પ્રસ્તુતિ અને વાક્ય-સંવાદ દ્વારા “રૌદ્ર” રસ પણ ત્રિવિધ છે. તેનો નિર્વર્તક ક્રોધ છે; લક્ષણો—સ્વેદ, રોમાઞ્ચ અને કંપન.
Verse 14
दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीर इति त्रयम् वीरस्तस्य च निष्पत्तिहेतुरुत्साह इष्यते
વીર ત્રણ પ્રકારનો—દાનવીર, ધર્મવીર અને યુદ્ધવીર; અને આવા વીરત્વની સિદ્ધિનું સ્વીકૃત કારણ ઉત્સાહ (ધૈર્યસભર સંકલ્પ) છે.
Verse 15
आरम्भेषु भवेद्यत्र वीरमेवानुवर्तते भयानको नाम रसस्तस्य निर्वर्तकं भयं
ભયજનક ઉપક્રમોમાં જ્યાં વિશેષ રીતે વીરરસનું અનુસરણ થાય, તે ‘ભયાનક-રસ’ કહેવાય; તેનો ઉત્પাদক કારણ ભય છે.
Verse 16
उद्वेजनः क्षोभणश् च वीभत्सो द्विविधः स्मृतः उद्वेजनः स्यात् प्लुत्याद्यैः क्षोभणो रुधिरादिभिः
વીભત્સ રસ બે પ્રકારનો—(૧) ઉદ્વેજન અને (૨) ક્ષોભણ. ઉદ્વેજન ભયાનક ચીસો વગેરેમાંથી, અને ક્ષોભણ રક્તાદિ ઘૃણાસ્પદ પદાર્થોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 17
जगुप्सारम्भिका तस्य सात्त्विकांशो निवर्तते काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्ष्यते
જ્યારે તેમાં જગુપ્સા (ઘૃણા) આરંભિક ભાવ બને, ત્યારે તેનો સાત્ત્વિક અંશ નિવૃત્ત થાય છે; તેથી હવે કાવ્યશોભા વધારનાર ધર્મો, એટલે અલંકારો, પ્રકટ કરવામાં આવે છે.
Verse 18
अलङ्करिष्णवस्ते च शब्दमर्थमुभौ त्रिधा ये व्युत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्कर्तुमिह क्षमाः
અને જે વ્યૂત્પત્તિ વગેરે દ્વારા અહીં વાણીનું અલંકારણ કરવા સમર્થ છે, તેઓ શબ્દ અને અર્થ—બન્નેને—ત્રિવિધ રીતે વર્ગીકૃત કરે છે.
Verse 19
शब्दालङ्कारमाहुस्तान् काव्यमीमांसका विदः छाया मुद्रा तथोक्तिश् च युक्तिर्गुम्फनया सह
કાવ્યમીમાંસક વિદ્વાનો આને શબ્દાલંકાર કહે છે—છાયા, મુદ્રા, તથોક્તિ, યુક્તિ તથા ગુમ્ફના (કલાકુશળ ગૂંથણ/વિન્યાસ) સહ।
Verse 20
वाकोवाक्यमनुप्रासश्चित्रं दुष्करमेव च ज्णेया नवालङ्कृतयः शब्दानामित्यसङ्करात्
વાકોવાક્ય, અનુપ્રાસ, ચિત્ર અને દુષ્કર—આને શબ્દોના નવ અલંકાર તરીકે જાણવું જોઈએ; કારણ કે એ પરસ્પર મિશ્ર નથી, અસંકર હોવાથી જુદા જુદા નિર્ધાર્ય છે।
Verse 21
तत्रान्योक्तेरनुकृतिश्छाया सापि चत्रुव्विधा लोकच्छेकार्भकोक्तीनामेकोक्तेरनुकारतः
અહીં ‘છાયા’ એટલે અન્યના વચનની અનુકૃતિ; અને તે ચતુર્વિધ છે—એક જ ઉક્તિના અનુકારથી, જેમ લોક, છેક (ચતુર) અને બાળકોની વાતોમાં દેખાય છે।
Verse 22
आभाणकोक्तिर्लोकोक्तिः सर्वसामान्य एव ताः यानुधावति लोकोक्तिश्छायामिच्छन्ति तां बुधाः
આભાણકની ઉક્તિ એટલે લોકોક્તિ; તે સર્વસામાન્ય અને સર્વત્ર લાગુ પડે તેવી છે. જે લોકોક્તિરૂપ ‘છાયા’ પાછળ લોકભાષા દોડે છે, એ જ છાયાને વિદ્વાનો પણ ઇચ્છે છે।
Verse 23
छेका विदग्धा वैदग्ध्यं कलासु कुशला मतिः तामुल्लिखन्ती छेकोक्तिश्छाया कविभिरिष्यते
કલાઓમાં કુશળ, પરિષ્કૃત અને વિદગ્ધ બુદ્ધિ જ્યારે તે વૈદગ્ધ્યસભર અભિવ્યક્તિને રેખાંકિત/પ્રતિધ્વનિત કરે છે, ત્યારે કવિઓ તેને ‘છાયા’ એટલે ‘છેકોક્તિ’ માને છે।
Verse 24
अव्युत्पन्नोक्तिरखिलैर् अर्भकोक्त्योपलक्ष्यते तेनार्भकोक्तिश्छाया तन्मात्रोक्तिमनुकुर्वती
અશિક્ષિત અથવા અસંસ્કૃત પ્રકારની સર્વ વાણી ‘અર્ભકોક્તિ’ (બાળકસદૃશ ઉક્તિ) તરીકે ઓળખાય છે; તેથી ‘અર્ભકોક્તિ’ નામની કાવ્યછાયા તે છે, જે માત્ર તે જ પ્રકારની વાણીનું અનુસરણ કરે છે.
Verse 25
विप्लुताक्षरमश्लीलं वचो मत्तस्य तादृशी या सा भवति मत्तोक्तिश्छायोक्ताप्यतिशोभते
અક્ષરો ગડબડાયેલા અને અશ્લીલ વચન પણ—જો તે મત્ત વ્યક્તિના હોય—તો તે જ સ્વભાવ ધારણ કરે છે; પરંતુ ‘મત્તોક્તિ’ તરીકેની છાયા-ઉક્તિ, માત્ર અનુકરણ હોવા છતાં, અત્યંત મનોહર લાગી શકે છે.
Verse 26
अभिप्रायविशेषेण कविशक्तिं विवृण्वती मुत्प्रदायिनीति सा मुद्रा सैव शय्यापि नो मते
વિશેષ અભિપ્રાય દ્વારા કવિશક્તિને પ્રગટ કરી અને અભિપ્રેત અર્થ આપનાર ઉપાયને ‘મુદ્રા’ કહે છે; અમારા મત પ્રમાણે એ જ ‘શય્યા’ પણ છે.
Verse 27
उक्तिः सा कथ्यते यस्यामर्थको ऽप्युपपत्तिमान् लोकयात्रार्थविधिना धिनोति हृदयं सतां
જે ઉક્તિમાં લોકવ્યવહારને અનુરૂપ અભિવ્યક્તિ-રીતિથી, યુક્તિસંગત સામાન્ય અર્થ પણ સજ્જનોના હૃદયને મોહી લે—તેને ‘ઉક્તિ’ કહે છે.
Verse 28
उभौ विधिनिषेधौ च नियमानियमावपि विकल्पपरिसङ्ख्ये च तदीयाः षडथोक्तयः
અહીં છ પ્રકારની અર્થોક્તિ શીખવવામાં આવી છે—વિધિ અને નિષેધ; નિયમ અને અનિયમ; તેમજ વિકલ્પ અને પરિસંખ્યા (અર્થાત્ સંકેતથી અપવર્જન).
Verse 29
अयुक्तयोरिव मिथो वाच्यवाचकयोर्द्वयोः योजनायै कल्प्यमाना युक्तिरुक्ता मनीषिभिः
પરસ્પર અસંબંધિત એવા વાચ્ય (અર્થ) અને વાચક (શબ્દ) આ બેને જોડવા માટે જે કલ્પિત જોડાણ રચાય છે, તેને વિદ્વાનો ‘યુક્તિ’ કહે છે।
Verse 30
पदञ्चैव पदार्थश् च वाक्यं वाक्यर्थमेव च विषयो ऽस्त्याः प्रकरणं प्रपञ्चश्चेति षड्विधः
શાસ્ત્રની રચના છ પ્રકારની ગણાય છે—પદ, પદાર્થ, વાક્ય, વાક્યાર્થ, વિષય, પ્રકરણ અને પ્રપંચ (વિસ્તૃત વ્યાખ્યા)।
Verse 31
गुम्फना रचनाचर्या शब्दार्थक्रमगोचरा शब्दानुकारादर्थानुपूर्वार्थेयं क्रमात्त्रिधा
‘ગુμφના’ એ રચનાચર્યા છે, જે શબ્દ અને અર્થના ક્રમબદ્ધ આયોજનને વિષય બનાવે છે। તે ક્રમે ત્રિવિધ—(૧) શબ્દાનુકાર, (૨) અર્થાનુપુર્વી, (૩) શબ્દ-અર્થ બંનેની અનુપુર્વી।
Verse 32
उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं वाकोवाक्यं द्विधैव तत् ऋजुवक्रोक्तिभेदेन तत्राद्यं सहजं वचः
ઉક્તિ અને પ્રત્યુક્તિ ધરાવતું વાક્ય ‘વાકોવાક્ય’ (સંવાદ) કહેવાય છે; તે દ્વિવિધ છે. ઋજુ-ઉક્તિ અને વક્ર-ઉક્તિના ભેદે, તેમાં પહેલું સહજ અને સીધું વચન છે।
Verse 33
सा पूर्वप्रश्निका प्रश्नपूर्विकेति द्विधा भवेत् वक्रोक्तिस्तु भवेड्भङ्ग्या काकुस्तेन कृता द्विधा
તે દ્વિવિધ—(૧) પૂર્વપ્રશ્નિકા અને (૨) પ્રશ્નપૂર્વિકા। વક્રોક્તિ ભંગી (અભિવ્યક્તિનો વળાંક)થી ઉત્પન્ન થાય છે; અને એ જ ભંગીથી ‘કાકુ’ (સૂચક સ્વર/વ્યંગ્ય) પણ દ્વિવિધ બને છે।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes systematic classification: fourfold abhinaya; detailed sub-typing of rasas (especially śṛṅgāra and hāsa); and a catalog of śabdālaṅkāras including chāyā, mudrā/śayyā, yukti, gumphanā, and vākovākya with vakrokti and kākū.
By subordinating aesthetic technique to abhiprāya (intended purport) and dharma, it frames performance and poetry as disciplined vidyā: refinement of emotion, speech, and conduct becomes a supportive means to puruṣārtha, integrating cultured enjoyment (kāma) with ethical order and ultimately mokṣa.