Adhyaya 343

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शब्दालङ्कारनिरूपणं नाम द्विचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अर्थालङ्काराः अग्निर् उवाच अलङ्करणमर्थानामर्थालङ्कार इष्यते तं विना शब्दसौन्दर्यमपि नास्ति मनोहरम्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘અલંકારમાં શબ્દાલંકાર-નિરૂપણ’ નામનો ૩૪૨મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૩૪૩મો અધ્યાય ‘અર્થાલંકાર’ આરંભે છે. અગ્નિએ કહ્યું—અર્થોનું જે અલંકારણ તે ‘અર્થાલંકાર’ કહેવાય; તેના વિના શબ્દસૌંદર્ય પણ મનોહર રહેતું નથી।

Verse 2

अर्थालङ्काररहिता विधवेव सरस्वती स्वरूपमथ सादृश्यमुत्प्रेक्षातिशयावपि

અર્થાલંકાર વિહોણી વાણી (સરಸ್ವતી) વિધવા જેવી છે. હવે તેના સ્વરૂપનું, તેમજ સાદૃશ્ય, ઉત્પ્રેક્ષા અને અતિશયનું પણ વર્ણન થાય છે।

Verse 3

विभावना विरोधश् च हेतुश् च सममष्टधा स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते

વિભાવના, વિરોધ અને હેતુ—આ રીતે કુલ આઠ પ્રકારમાં—ભાવોના સ્વભાવને જ તેમનું સ્વરૂપ (લક્ષણ) કહેવાય છે।

Verse 4

निजमागन्तुकञ्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् सांसिद्धिकं नियं नैमित्तिकमागन्तुकं तथा

તે બે પ્રકારનું કહેવાય છે—નિજ (સ્વાભાવિક) અને આગંતુક (પ્રાસંગિક/અર્જિત)। નિજ એટલે સ્વયંસિદ્ધ, પ્રાકૃત નિયમ; અને આગંતુક એટલે વિશેષ નિમિત્તે કરાયેલું।

Verse 5

विधुरेवेति ख , ट च सादृश्यं धर्मसामान्यमुपमा रूपकं तथा महोक्त्यर्थान्तरन्यासाविति स्यात्तु चतुर्विधम्

‘વિધુરેવેતિ’ વગેરે. ઉપમા ચાર પ્રકારની—(૧) સાદૃશ્ય, (૨) ધર્મ-સામાન્ય, (૩) રૂપક, અને (૪) મહોક્તિ તથા અર્થાંતરન્યાસ।

Verse 6

उपमा नाम सा यस्यामुपमानोपमेययोः सत्ता चान्तरसामान्ययोगित्वेपि विवक्षितं

ઉપમા એ અલંકાર છે, જેમાં ઉપમાન અને ઉપમેય વિષે તેમનો પરસ્પર સંબંધ અભિપ્રેત થાય છે—અર્થાત્ આંતરિક સામાન્ય ધર્મ (સામાન્ય ગુણ)ની સત્તા દર્શાવવામાં આવે છે, ભલે એવી સામાન્યતા સામાન્ય રીતે શક્ય હોય।

Verse 7

किञ्चिदादाय सारूप्यं लोकयात्रा प्रवर्तते समासेनासमासेन सा द्विधा प्रतियोगिनः

થોડીક સારૂપ્યતા ગ્રહણ કરીને લોકવ્યવહાર (સામાન્ય ભાષાપ્રવાહ) ચાલે છે; તે સમાસથી અથવા અસામાસથી—આ રીતે સંબંધિત પદો (પ્રતિયોગી) વિષે તે બે પ્રકારની છે।

Verse 8

विग्रहादभिधानस्य ससमासान्यथोत्तरा उपमाद्योतकपदेनोपमेयपदेनच

વિગ્રહ (વિશ્લેષણ)થી અભિધાન નક્કી કરવું જોઈએ; અને સમાસમાં ઉત્તરપદોના અર્થ યથોચિત રીતે સમજવા જોઈએ. ઉપમામાં ઉપમા-દ્યોતક પદ અને ઉપમેય પદ દ્વારા તુલનાનો સંબંધ સૂચિત થાય છે।

Verse 9

ताभ्याञ्च विग्रहात्त्रेधा ससमासान्तिमात् त्रिधा विशिष्यमाणा उपमा भवन्त्यष्टादश स्फुटाः

અને તે બંને પ્રકારોમાંથી વિગ્રહ દ્વારા તે ત્રિવિધ બને છે; તેમજ સમાસના અંતિમ પદના આધારે પણ ત્રિવિધ બને છે. આ રીતે ભેદ કરવાથી ઉપમાઓ સ્પષ્ટ રીતે અઢાર થાય છે।

Verse 10

यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यते ऽपि वा ते धर्मवस्तुप्राधान्याद्धर्मवस्तूपमे उभे

જ્યાં સામાન્ય ધર્મ (સામાન્ય ગુણ) કહેવાય છે અથવા માત્ર સમજાય છે, ત્યાં ધર્મ અને વસ્તુ—બન્નેનું પ્રાધાન્ય હોવાથી તે બન્ને ‘ધર્મવસ્તુ-ઉપમા’ કહેવાય છે।

Verse 11

तुल्यमेवोपमीयेते यत्रान्योन्येन धर्मिणौ परस्परोपमा सा स्यात् प्रसिद्धेरन्यथा तयोः

જ્યાં સમાન ધર્મ ધરાવતા બે આધાર પરસ્પર એકબીજાને સમાન કહીને વર્ણવાય અને બંને પરસ્પર ઉપમાન બને, તેને ‘પરસ્પરોપમા’ કહે છે; અન્યથા બંનેમાં જે વધુ પ્રસિદ્ધ હોય તે ઉપમાન (માનક) તરીકે નક્કી થાય છે।

Verse 12

विपरीतोपमा सा स्याद्व्यावृत्तेर् नियमोपमा अन्यत्राप्यनुवृत्तेस्तु भवेदनियमोपमा

આને ‘વિપરીતોપમા’ કહે છે. જ્યાં વ્યાવૃત્તિ (બહિષ્કાર) દ્વારા તુલના નિયત થાય તે ‘નિયમોપમા’; અને જ્યાં કહેલું સામ્ય અન્યત્ર પણ લાગુ પડે તે ‘અનિયમોપમા’ બને છે।

Verse 13

समुच्चयोपमातो ऽन्यधर्मवाहुल्यकीर्तनात् वहोर्धम्मस्य साम्येपि वैलक्ष्ण्यं विवक्षितं

બંનેના બે સામાન્ય ધર્મોમાં સામ્ય હોવા છતાં અહીં વૈલક્ષણ્ય અભિપ્રેત છે; કારણ કે ‘સમુચ્ચયોપમા’થી ભિન્ન રીતે અહીં અન્ય (વધારાના) ધર્મોની બહુળતા વર્ણવાય છે।

Verse 14

यदुच्यते ऽतिरिक्तत्वं व्यतिरेकोपमा तु सा यत्रोपमा स्याद्वहुभिः सदृशैः सा बहूपमा

જ્યાં ‘અતિરિક્તતા/શ્રેષ્ઠતા’ વ્યક્ત થાય તે અલંકાર ‘વ્યતિરેકોપમા’ કહેવાય છે. અને જ્યાં અનેક સમાન ઉપમાનો દ્વારા ઉપમા કરવામાં આવે તે ‘બહૂપમા’ કહેવાય છે।

Verse 15

धर्माः प्रत्युपमानञ्चेदन्ये मालोपमैव साअप्_३४३०१५अबुपमानविकारेण तुलना विक्रियोपमा

જો ધર્મો તથા પ્રત્યુપમાનને અન્ય રીતે ગોઠવવામાં આવે તો તે ‘માલોપમા’ જેવી બને છે. ઉપમાનમાં ફેરફાર કરીને કરાતી સરખામણી ‘તુલના’ કહેવાય; અને રૂપાંતરયુક્ત ઉપમા ‘વિક્રિયોપમા’ કહેવાય છે।

Verse 16

त्रिलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि कविनोपमीयते या प्रथते साद्भुतोपमा

જે ઉપમામાં કવિ ઉપમાન પર ત્રિલોકમાં ન મળતી વસ્તુનું પણ આરોપણ કરીને ઉપમેયને ઉપમિત કરે છે, તે ‘અદ્ભુતોપમા’ કહેવાય છે।

Verse 17

प्रतियोगिनमारोप्य तदभेदेन कीर्तनम् उपमेयस्य सा मोहोपमासौ भ्रान्तिमद्वचः

ઉપમાન (પ્રતિયોગિન)નું આરોપણ કરીને ઉપમેયને તેની સાથે અભેદરૂપે વર્ણવવું ‘મોહોપમા’ કહેવાય; આ ભ્રાંતિસભર વચન છે।

Verse 18

उभयोर्धर्मिणोस्तथ्यानिश् चयात् संशयोपमा उपमेयस्य संशय्य निश् चयान्निश् चयोपमा

ઉપમેય અને ઉપમાન—બન્નેમાં સામાન્ય ધર્મનો સાચો નિશ્ચય હોવા છતાં ઉપમા જો સંશયરૂપે કહેવાય તો તે ‘સંશયોપમા’ છે. પરંતુ ઉપમેય જ સંદિગ્ધ હોય અને છતાં ઉપમા નિશ્ચયપૂર્વક કહેવાય તો તે ‘નિશ્ચયોપમા’ કહેવાય।

Verse 19

वाक्यार्थनैव वाक्यार्थोपमा स्यादुपमानतः आत्मनोपमानादुपमा साधारण्यतिशायिनी

જ્યારે સમગ્ર વાક્યના અર્થની સરખામણી કરવામાં આવે, ઉપમાનના કારણે તે ‘વાક્યાર્થોપમા’ કહેવાય. અને કોઈ વસ્તુની સરખામણી તેની જાત સાથે કરવાથી ‘સાધારણી’ અથવા ‘અતિશાયિની’ ઉપમા ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 20

उपमेयं यद्न्यस्य तद्न्यस्योपमा मता यद्युत्तरोत्तरं याति तदासौ गगनोपमा

જ્યારે એક વસ્તુ એક માટે ઉપમેય બની ઉપમાનો વિષય બને અને એ જ આગળ બીજા માટે ઉપમેય બને, એવી ઉપમા માન્ય છે; અને સરખામણી જો ક્રમે ક્રમે ઉત્તરોत्तर વધતી જાય તો તેને ‘ગગનોપમા’ કહે છે।

Verse 21

प्रशंसा चैव निन्दा च कल्पिता सदृशी तथा किञ्चिच्च सदृशी ज्ञेया उपमा पञ्चधा पुरः

અહીં ઉપમા પાંચ પ્રકારની કહેલી છે—પ્રશંસાત્મક, નિંદાત્મક, કલ્પિત, વાસ્તવિક સદૃશ્ય પર આધારિત, અને આંશિક (મર્યાદિત) સદૃશ્ય પર આધારિત।

Verse 22

उपमानेन यत्तत्वमुपमेयस्य रूप्यते गुणानां समतां दृष्ट्वा रूपकं नाम तद्विदुः

ગુણોની સમતા જોઈને જ્યારે ઉપમાનનું સ્વરૂપ જ ઉપમેય પર આરોપિત થાય, ત્યારે વિદ્વાનો તેને ‘રૂપક’ અલંકાર કહે છે।

Verse 23

उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमेव वा सहोक्तिः सहभावेन कथनं तुल्यधर्मिणां

તુલ્યધર્મી વસ્તુઓનું સહભાવથી (એકસાથે હાજરીરૂપે) સંયુક્ત કથન ‘સહોક્તિ’ છે; તે ભેદ ઢંકાયેલ ઉપમા અથવા રૂપક પણ હોઈ શકે છે।

Verse 24

भवेदर्थान्तरन्यासः सादृश्येनोत्तरेण सः अन्यथोपस्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य च

સદૃશ્ય ધરાવતા અનુવર્તી વાક્યથી જ્યાં અર્થને સમર્થન મળે તે ‘અર્થાંતરન્યાસ’ છે; તેમજ ચેતન કે અચેતન પર વર્તન/વૃત્તિનો અન્યથા (ભિન્ન રીતે) આરોપ પણ તેમાં આવે છે।

Verse 25

अन्यथा मन्यते यत्र तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते लोकसीमान्वृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्तनम्

જ્યાં કોઈ વસ્તુને તેના યથાર્થથી ભિન્ન રીતે કલ્પી/માનવામાં આવે તેને ‘ઉત્પ્રેક્ષા’ કહે છે; તે લોકાનુભવની સીમામાં રહેલા વસ્તુધર્મનું વર્ણન છે।

Verse 26

भवेदतिशयो नाम सम्भवासम्भवाद्द्विधा गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यर्दर्शनं

‘અતિશય’ અલંકાર બે પ્રકારનો છે—સમ્ભવ અને અસમ્ભવ. જ્યાં ગુણ, જાતિ/સ્વભાવ, ક્રિયા વગેરેમાં જાણે ખામી (વૈકલ્ય) દર્શાવી અસર વધારવામાં આવે છે.

Verse 27

विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरुच्यते पवनोपमेति ख गमनोपमेति क , ट च प्रसिद्धहेतुव्यावृत्या यत् किञ्चित् कारणान्तरम्

વિશેષને સ્પષ્ટ દેખાડવા માટે જ તેને ‘વિશેષોક્તિ’ કહે છે—જ્યારે પ્રસિદ્ધ કારણને દૂર રાખીને કોઈ બીજું (અનપેક્ષિત) કારણ રજૂ થાય; જેમ “પવનોપમ” (ખ), “ગમનોપમ” (ક), તથા (ટ) વગેરે.

Verse 28

यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना सङ्गतीकरणं युक्त्या यदसंगच्छमानयोः

જ્યાં સ્વાભાવિકતા અનુમાનથી અથવા કલ્પનાથી સ્થાપિત થાય તે ‘વિભાવના’ છે. અને ‘સંગતિકરણ’ એટલે સામાન્ય રીતે ન મળતા બે વિષયોને યુક્તિથી જોડીને સુસંગત કરવું.

Verse 29

विरोधपूर्वकत्वेन तद्विरोध इति स्मृतं सिसाधयिषितार्थस्य हेतुर्भवति साधकः

વિરોધને પૂર્વે રાખીને જે રજૂ થાય તે ‘વિરોધ’ કહેવાય છે. તે સાધ્ય અર્થ માટે કારણ જેવું દેખાય છે, પરંતુ વાસ્તવમાં તેની સિદ્ધિમાં અવરોધ બને છે.

Verse 30

कारको ज्ञापक इति द्विधा सो ऽप्युपजायते प्रवर्तते कारकाख्यः प्राक् पश्चात् कार्यजन्मनः

કારણ પણ બે પ્રકારનું—કારક અને જ્ઞાપક. ‘કારક’ તે છે જે કાર્ય ઉત્પન્ન થવા પહેલાં અથવા પછી ઉત્પન્ન થઈને પ્રવર્તે છે.

Verse 31

पूर्वशेष इति ख्यातस्तयोरेव विशेषयोः कार्यकारणभावाद्वा स्वमावाद्वा नियामकात्

આ સંબંધ ‘પૂર્વ-શેષ’ તરીકે ખ્યાત છે—વિશેષ કરીને તે બે વિશેષોના વિષયમાં—કાર્ય-કારણભાવથી, સ્વભાવથી, અથવા નિયામક (નિયમક) કારણથી।

Verse 32

ज्ञापकाख्यस्य भेदो ऽस्ति नदीपूरादिदर्शनात् अविनाभावनियमो ह्य् अविनाभावदर्शनात्

‘જ્ઞાપક’ નામનો એક ભેદ (લિંગ/સૂચક) છે; નદીપૂર વગેરે દૃષ્ટાંતો પરથી તે દેખાય છે. ખરેખર અવિનાભાવ (વ્યાપ્તિ) નો નિયમ અવિનાભાવના દર્શનથી જ નિશ્ચિત થાય છે।